Kızıldeniz’in İki Yakasında Savaşlar Birbirini Besliyor

Bu savaşların kökenleri ayrı, ama askerî himaye, limanlar üzerindeki rekabet ve sivillerin geçim kaynaklarının yok edilmesi yoluyla birbirlerini giderek daha çok sürdürüyorlar.
Kasım 18, 2026
image_print

Sudan’daki savaş çoğunlukla bir Afrika felaketi, Yemen’dekini bir Arap Yarımadası çatışması, İran çevresindeki savaş ise bir Körfez krizi olarak anlatılır. Bu ayrımlar, silahların, paranın, askerlerin ve ticari çıkarların bu savaşlar arasındaki dolaşımını gizler.

Afrika’nın Kızıldeniz kıyısından bakınca ortaya başka bir tablo çıkıyor. Bu savaşların kökenleri ayrı, ama askerî himaye, limanlar üzerindeki rekabet ve sivillerin geçim kaynaklarının yok edilmesi yoluyla birbirlerini giderek daha çok sürdürüyorlar.

Başlangıç noktası Sudan halkı olmalı. Dünya Gıda Programı’nın şu anki tahminine göre 19,5 milyon kişi akut açlıkla karşı karşıya, yaklaşık 8,6 milyon kişi de ülke içinde yerinden edilmiş durumda. Programa göre sorgum fiyatları bir yıl öncesinin neredeyse üç katına çıktı, buğday unu fiyatları ise neredeyse iki katına.

Denizcilikteki aksamalar yakıt ve gübre maliyetlerini yükseltiyor. Sudanlı aileler bu yüzden hem kendi savaşlarıyla hem de denizin öte yakasındaki savaşların ekonomik sonuçlarıyla yüz yüze.

Nisan 2023’te Abdulfettah el-Burhan’ın Sudan Silahlı Kuvvetleri ile Muhammed Hamdan Dagalo’nun Hızlı Destek Kuvvetleri arasında başlayan çatışma, Sudan’ın militarize siyasi ekonomisinden doğdu. Hamideti adıyla bilinen Dagalo, iktidarını Darfur’un şiddetine dayanan yarı askerî bir yapılanma üzerinden kurdu.

İki askerî merkez de ekonomik güç biriktirdi ve sivil demokrasinin önünü kesti. Dış müdahale, halk hareketinin farklı bir gelecek talep etmiş olduğu bir ülkeyi yıkma kapasitelerini büyüttü.

Yemen bu felaketin hazırlanmasına yardım etti. Sudan 2015’te Suudi liderliğindeki müdahaleye katıldıktan sonra, aralarında Hızlı Destek Kuvvetleri’nin kalabalık birliklerinin de bulunduğu Sudanlı askerler Kızıldeniz’i geçti. Uluslararası Kriz Grubu’nun 2019 tarihli soruşturması, Hamideti’nin düzenli ordudan hayli fazla asker sağladığını ve güçlerinin sık sık cephe hattında yer aldığını ortaya koydu.

Yoksul aileler, askerlikten elde edilecek kazancın cazibesine kapılan yeni askerler verdi. Yoksullaşmış bir Afrika halkı, zengin Körfez monarşileri için savaşçı emek kaynağına dönüştü.

Bu konuşlandırma Hamideti’nin konumunu ve dış ilişkilerini güçlendirdi. Güçleri savaş alanı deneyimi edinirken o da Sudan sınırlarının ötesinde kendine hamiler kazandı.

Önemi, tek tek yapılan hiçbir ödemenin ya da konuşlandırmanın ötesine geçiyor. Körfez müdahalesi, Sudanlı bir komutanın sivil denetimin dışında kaynaklara ve ilişkilere sahip silahlı bir örgütü pekiştirmesine yardım etti. Yemen’de yürütülen bir savaş, sonradan Sudan’ın içinde savaş açacak bir askerî merkezin büyümesine katkıda bulundu.

Bağlantı doğrudan ve tarihsel.

Altın bir başka temel sağladı. BM Uzmanlar Paneli’nin Ocak 2024 tarihli raporu, altını Sudan’daki çatışan tarafların süregelen bir gelir kaynağı olarak tanımladı ve kaçakçılık ağlarını belgeledi. Hızlı Destek Kuvvetleri bağlantılı bir tüccarla ilişkili bir sevkiyat, Mayıs 2023’te Port Sudan üzerinden Dubai’ye ulaştı.

Panel ayrıca, çatışmalar başladıktan sonra rotaların Mısır’a doğru kaydığını saptadı. Bu, koşullar gerektirdiğinde ticari güzergâhlarını değiştirebilen bölgesel bir savaş ekonomisidir.

Sudan’daki Müdahaleler

BAE’nin rolü mercek altına alınmayı gerektiriyor. Uluslararası Af Örgütü Mayıs 2025’te, Hızlı Destek Kuvvetleri’nin kullandığı güdümlü bombaların ve obüslerin neredeyse kesin olarak Emirlikler üzerinden yeniden ihraç edildiğini bildirdi. Örgütün analizi, kimliği saptanabilen silahları ve mühimmat kalıntılarını inceledi. Abu Dabi, Hızlı Destek Kuvvetleri’ne tedarik sağladığını reddediyor, ama bu inkâr görsel kanıtların yanında kayda geçirilmeli. Uluslararası silah tedarikçileri de silahların Sudan’a sızmasını önleme sorumluluğunu taşıyor.

Avrupa Birliği Sığınma Ajansı’nın Ekim 2026 tarihli bir değerlendirmesi, Hızlı Destek Kuvvetleri’nin bildirilen tedarik yollarını doğu Çad, güneydoğu Libya ve kuzeydoğu Somali üzerinden geçen güzergâhlar olarak tanımlıyor. Bu yollar Sudan’ın iç kesimlerini çok daha geniş bir Afrika coğrafyasına bağlıyor. Havaalanları, sınır kapıları, ticari aracılar ve askerî hamiler, resmî ittifaklar kadar önem taşıyor.

Silahlı grupları besleyen ağlar yerli yerinde durdukça Darfur korunamaz. Sorumluluk da tetiği çekenlerle sınırlı tutulamaz.

Suudi Arabistan ile Mısır ise çıkarları ve politikaları farklı olsa da Sudan ordusundan yana. Riyad arabuluculuğu, Burhan yönetiminin temsil ettiği sürekliliğe verdiği destekle birleştiriyor; Kahire ise Sudan’ın toprak bütünlüğünü ve merkezî bir devletin ayakta kalmasını stratejik mesele sayıyor.

Bu tercihler iki hükûmeti de Sudan’daki halk demokrasisinin savunucusu yapmıyor. Tehlike, müzakerelerin ülkenin geleceği üzerine askerî hamiler arasında yapılan bir pazarlığa dönüşmesi.

Dolayısıyla Körfez’in Afrika’ya yönelik tek bir politikası yok. Suudi ve Emirlik çıkarları önce örtüşüyor, sonra çatışıyor. Sudan bu farklılıkları açığa çıkarıyor, Yemen de öyle. İran’a duyulan düşmanlık da bölgede sade bir bölünme yaratmıyor.

Bu ilişkiler, yerel askerî otoritelerin farklı kaynaklardan nasıl yardım aradığını, yabancı hükûmetlerin ise çıkarlarını her cephede ayrı ayrı hesapladığını gösteriyor. İttifakları pratik, duruma bağlı ve tehlikeli.

Afrika kıyı şeridi bu ilişkilere stratejik zeminini veriyor. Port Sudan engin bir iç bölgeyi Kızıldeniz’e bağlıyor. Daha güneyde Aden Körfezi’ne bakan limanlar, Babülmendep yakınındaki gemi trafiğine erişim sağlıyor.

Ticari yatırım gerçek kalkınma ihtiyaçlarını karşılayabilir, ama liman sözleşmeleri yabancı güvenlik düzenlemeleriyle ya da ulusal kurumları devre dışı bırakan anlaşmalarla birleştiğinde siyaseten patlayıcı hâle gelir. Bir giriş kapısının denetimi, bütün bir ülkenin ekonomik seçeneklerini belirleyebilir.

Somali bu örüntüye karşı çıktı. Dışişleri Devlet Bakanı Ali Muhammed Omar Ocak ayında Al Jazeera’ye verdiği röportajda hükûmetinin BAE’yle yapılan anlaşmaları iptal etmesini açıkladı. Abu Dabi’yi, federal hükûmetin dışındaki yapılarla ilişkiler kurarak Somali’nin egemenliğini zayıflatmakla suçladı.

Askerî personelin ve teçhizatın çekilmesi gerektiğini, Berbera ve Bosaso’daki yatırımların ise hukuki bir çözüme bağlanması gerektiğini söyledi. Bunlar Mogadişu’nun açıkladığı taleplerdi; her düzenlemenin hemen sona erdiğinin kanıtı değildi.

Bu anlaşmazlık, denizin öte yakasındaki rekabetin Afrika için taşıdığı riskleri gözler önüne seriyor. Somaliland ile Puntland’in kendi siyasi tarihleri ve çıkarları var, ama dış güçler yetki konusundaki anlaşmazlıklardan yararlanarak limanları ve askerî erişimi güvence altına alabilir.

Afrika’nın egemenliği bu durumda dış başkentler ile birbiriyle rekabet eden yerel otoriteler arasında pazarlık konusu hâline geliyor. Dışarıdan lojistik verimlilik gibi görünen şey, yerelde devletin parçalanması ve demokratik denetimin yitirilmesi olarak görünebilir.

Yemen, bu tür düzenlemelerin kalıcı olduğunu varsaymaya karşı bir uyarı sunuyor. Bir değerlendirmeye göre BAE destekli Güney Geçiş Konseyi’nin toprak denetiminin büyük bölümü, Suudi destekli güçlerin ilerlemesinin ardından Ocak ayında çöktü.

Emirlik askerleri Sokotra ve Perim de dahil olmak üzere geri çekildi. Ancak yerel müttefikler nüfuzlarını korudu. Bu nedenle geri çekilme, Emirlik gücünün biçimini ve kapsamını değiştirdi; Abu Dabi’nin Yemen’de önem taşımaz hâle geldiğini göstermedi.

Yeniden alevlenen çatışmalar şimdi güney Kızıldeniz’i tehdit ediyor. Ensarullah 29 Ekim’de Suudi rafinerilerine, bir Aramco tesisine ve havalimanlarına saldırı düzenlediğini öne sürdü. Suudi yetkililer önlemeler yapıldığını, enkaz nedeniyle sınırlı sayıda kayıp ve hasar oluştuğunu bildirdi.

Koalisyon 30 Ekim’de Mekke bölgesine yönelik bir önleme daha yapıldığını duyurdu; Ensarullah ise o gün bu bölgeyi hedef aldığını reddetti. Birbirini yalanlayan bu açıklamalar tırmanışı ortaya koyuyor, ama öne sürülen her hedefin vurulduğunu kanıtlayamaz.

Yine de Suudi-Emirlik rekabeti güvenlik iş birliğiyle yan yana duruyor. BAE Dışişleri Bakanlığı 7 Ekim’de Suudi sivil ve ekonomik tesislerine, ayrıca güney Kızıldeniz’deki ve Babülmendep’teki Suudi gemilerine yönelik saldırıları kınadı.

İki hükûmet birbirinin yerel ortaklarına karşı çıkarken başka bir hasma karşı birbirini destekleyebiliyor. Onları ya tek bir blok ya da uzlaşmaz düşmanlar olarak görmek, müdahalenin gerçekte nasıl işlediğini gizliyor.

ABD ile İsrail, İran’a karşı savaşlarıyla bu güvensizlik sistemini genişletti. Askerî tırmanış, Afrika çatışmalarına zaten karışmış ülkeleri kendi topraklarında yeni tehditlerle yüz yüze getirdi. Yine de bu ülkelerin kırılganlığı, Afrika’da birbiriyle rekabet eden emellerini ortadan kaldırmadı.

Afrika için ders şu: Dış askerî hamilere bağımlılık, onların daha geniş çaplı çatışmalarını ülkeye ithal ediyor. Bir cephe için silah arayan hükûmet, kararları başka yerde alınan mücadelelerin içine çekilebilir; kendi halkı da bu kararların ekonomik maliyetini ve siyasi tehlikelerini sonraki yıllar boyunca miras alır.

İran çevresindeki savaş bu tehlikeleri deniz ekonomisi üzerinden büyütüyor. Hürmüz ile Babülmendep ayrı boğazlar, ama ikisindeki aksama birbirine bağlı ticaret sistemlerini zorluyor.

UNCTAD Mart ayında, küresel deniz yoluyla gübre ticaretinin yaklaşık üçte birinin Hürmüz’den geçtiğini tahmin etti. Enerji maliyetleri, sigorta primleri ve navlun ücretleri askerî tırmanışı tarımsal maliyetlere aktarıyor. Afrika ülkeleri bu bağlantıyı ithalat faturaları, kıtlıklar ve zaten kısıtlı olan kamu maliyesi üzerindeki baskı biçiminde yaşıyor.

Sudanlı bir çiftçi için bu baskılar yerinden edilmenin ve kaybedilen hasatların üstüne biniyor; mültecilere ev sahipliği yapan komşu ülkeler için ise evlerinden sürülmüş insanları desteklemenin maliyetini artırıyor. Sonuçlar kıyı şeridinin çok ötesine uzanıyor.

Savaş üretimi doğrudan zarara uğratıyor, sonra da onu yeniden kurmanın bedelini yükseltiyor. Silahların dolaşımını kolaylaştıran aynı ticaret sistemi, gıda ve gübre taşımaya çalışanlar için daha pahalı hâle geliyor.

Diplomasi, her çatışmanın siyasi köklerini yok saymadan bu bağlantıları ele almak zorunda. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi 20 Ekim’de Suudi Arabistan’ın ve Ensarullah’ın Tahran’ın arabuluculuk teklifine yanıt vermediğini söyledi.

Washington ile Tahran’ı kapsayan bir anlaşma bölgesel baskıyı azaltabilir, ama Yemen’in yönetim, toprak ve kaynaklar üzerindeki mücadelelerini kendiliğinden çözmez. Aynı şekilde bir Suudi-Emirlik uzlaşması da Sudan’ın sivil demokrasi talebini çözümsüz bırakır.

Bu nedenle Afrika’nın barış gündemi dış askerî tedarikin durdurulmasında, insani yardım yollarının korunmasında, limanlar ve kaynaklar üzerindeki egemen denetimin savunulmasında ısrarcı olmalı. Sudanlı sivil örgütlerin, her türlü çözümde belirleyici bir siyasi alanı olmalı.

Kızıldeniz, halkları ticaret ve iş birliğiyle birbirine bağlamalı; kıyıları, Afrika’nın servetinin Afrika’nın yıkımının bedelini ödediği, dış güçlerin ise ortaya çıkan harabeden paylarını pazarlık ettiği düzenlemelere teslim edilemez.

*Vijay Prashad, Hint tarihçi, editör ve gazetecidir. Globetrotter’da yazar araştırmacı ve baş muhabirdir. LeftWord Books’un editörlerinden ve Tricontinental: Institute for Social Research’ün direktörüdür. Çin’deki Renmin Üniversitesine bağlı Chongyang Finans Araştırmaları Enstitüsünde yerleşik olmayan kıdemli araştırmacıdır. Aralarında The Darker Nations ve The Poorer Nations’ın da bulunduğu 20’den fazla kitap yazmıştır. En son kitapları Struggle Makes Us Human: Learning from Movements for Socialism ile Noam Chomsky’yle birlikte yazdığı The Withdrawal: Iraq, Libya, Afghanistan and the Fragility of U.S. Power’dır.

Kaynak: https://breakthroughnews.org/2026/11/03/across-the-red-sea-the-wars-feed-each-other/