Liberal Körlük ve Eşit Vatandaşlığın Bastırılması Üzerine
İsrail’de siyasi belirsizlik, sonucu net olmayan seçim sonuçlarının ardından derinleşti. Seçimden bu yana siyasi sağ, temsilcileri Knesset’in 120 sandalyesinden 19’unu kazanan Arap vatandaşların benzeri görülmemiş seçim başarısını gayrimeşru göstermeye çalışıyor. Sağ, Netanyahu’nun “seçim hırsızlığı” kampanyasının arkasında birleşmiş durumda; Arapların hükümete katılımını, terörün ve İslamlaştırmanın ihanet niteliğinde desteklenmesi olarak sunuyor. Seçimin hemen ardından Şin Bet, Arap kesiminde iddia edilen seçim hilesine ilişkin bir soruşturma başlattı; kurumun başkanının bütün Arap parti liderlerini sorguya çekmek istediği, ancak bunun başsavcının eşi görülmemiş vetosuyla engellendiği bildirildi. Yine de “değişim kampı” denen kesimde bile Arap partilerine koalisyon ortağı olarak meşruiyet tanınmıyor: merkez sağdaki bir parti onları açıkça dışarıda bırakıyor ve bu durum istikrarlı bir koalisyonu fiilen imkânsız kılıyor; önde giden aday Gadi Eisenkot’un partisi de onlarla siyasi ortaklık temelinde kampanya yürütmeyi aynı şekilde reddediyor. Ana akım televizyon kanalları (11, 12 ve 13) Arap partilerini özünde güvenilmez gösteren ve meşruiyetin koşulu olarak egemen ulusal değerlere uyum isteyen bir söylemle bu dışlamayı pekiştiriyor. İsrail’in sözde en liberal ana akım kanalı olan 13. Kanal’ın önde gelen bir güncel olaylar programı üzerinde yapılan bir inceleme, yalnızca on gün içinde (27 Ekim-7 Kasım) Araplara yönelik en az 45 nefret söylemi, tahrik, gayrimeşrulaştırma ve ırkçı söylem örneği saptadı; bunların yaklaşık üçte ikisini programın kendi sunucuları dile getirmişti.
Bu gayrimeşrulaştırma çabası sağın ötesine uzanıyor ve Yahudi siyasi merkezindeki daha geniş bir uzlaşıyı yansıtıyor; bu uzlaşı, İsrail’deki demokratik gerilemenin daha derindeki toplumsal ve siyasal temellerini aydınlatıyor.
İsrail’de Demokratik Gerilemeye Karşı Liberal Körlük
Birçok İsrailli (ve dışarıdaki gözlemciler), İsrail’deki uzayan demokrasi krizini iki siyasi kampın karşı karşıya gelmesi olarak anlıyor. 2023’ten bu yana krizin belirleyici görüntüsü, Likud’lu Adalet Bakanı Yariv Levin’in 2023’teki “yargı reformu” girişimi ve liberal kampın (kimi zaman sol olarak anılıyor) Tel Aviv’deki Kaplan Caddesi protestolarıyla verdiği anlık sivil yanıttır. Bu anlatıya göre demokratik gerileme, demokrasiyi sökmeye kararlı bir kamp ile onu savunmak için çabalayan başka bir kampın savaşına benziyor. Oysa Yahudi toplumunun içindeki bir toplumsal süreç olarak bakıldığında, İsrail’deki demokratik gerilemenin ayırt edici özelliği, sağın ve siyasi merkezin zamanın büyük bölümünde aynı tarafta yer almış olmasıdır.
İsrail’deki baskın kamuoyu anlatısının aksine, bilim insanlarının demokratik gerileme dediği olgu İsrail’de 2023’ten çok önce başladı. Ülke, en azından 2015’ten beri önce liberal olmayan, sonra demokrasi karşıtı bir bozulma yaşadı. Bu bozulmanın belirleyici özelliği, uçlardan merkeze doğru ilerlemesidir. İsrail’de uçları, iktidardan dışlanmış azınlıklar ve siyasi gruplar oluşturur; bu önlemlerin yükünü ilk onlar çekti. Merkez ise İsrail’in siyasi ana akımıdır ve Kaplan Caddesi’nde gösteri yapan liberal merkez de buna dahildir. Bu dönemin büyük bölümünde merkez, ülkesinin demokratik gerileme yaşadığını inatla inkâr etti. Gerileme, kendisini doğrudan etkilemediği sürece onu ilgilendirmiyordu. Dahası, bu kampın önemli kesimleri sağı yönlendiren bazı öncülleri paylaşıyor, hatta kimi zaman sağın kendi işlerini onlar adına gördüğünü düşünüyor. Örneğin “yerleşimler ilk savunma hattıdır” iddiası yalnızca şahin bir görüş değildir. Merkezin bazı kesimlerinin, sağ politikalar ve varsayımlarla çatışsalar bile onlarla özdeşleşmesine imkân veren daha geniş bir tarihsel ve siyasal dünya görüşünü yansıtır.
2018 dolaylarında İsrail’deki demokratik bozulmanın örüntüleri, Macaristan ve Polonya’nın, kuşkusuz Hindistan, Amerika Birleşik Devletleri ve Brezilya’nın örüntüleriyle yan yana konabilecek hâle gelmişti. Netanyahu’nun etno-milliyetçi kampanyaları, siyasi rakiplerini gayrimeşru göstermesi de dahil, belirleyici özellikleri o zaman bile fark edilebilen bir sürecin parçasıydı. Ne var ki İsrail’in merkez sol elitleri bunu fark edemedi. Bir kısmı inkâr içinde kaldı. Diğerleri, özellikle de Netanyahu’nun kampı dışındaki siyasi liderler ve onların çevresindeki kanaat önderleri, bu çerçeveden bilerek kaçındı. İsrail’i demokratik gerileme yaşayan bir ülke olarak tanımlamak onları rahatsız ediyordu. Böyle bir tanım, İsrail’in ulusal “Start-Up Nation” markasıyla, liberal merkezin kendini görüş biçimiyle ve bununla bağlantılı kurumsal ve siyasi çıkarlarıyla bağdaşmıyordu. Netanyahu hâlâ “iş yapılabilecek” biri, bir sonraki seçimde yenilebilecek bir siyasi rakip olarak görülüyordu; rejimin niteliğini sürekli biçimde dönüştüren bir sürecin lideri olarak değil.
Ancak 2023’te, sağcı bir hükümet bütün hiziplerini köklü, liberal olmayan ve demokrasi karşıtı bir projenin arkasında birleştirdiğinde, liberal-merkezci blokta sürecin niteliğine dair geniş çaplı bir kabul ortaya çıktı. Başka bir deyişle İsrail’in hegemonik merkezi, demokratik gerilemeyi esas olarak merkezin kendisine ulaştığında fark ediyor. Zamanın geri kalanında gözlerinin önünde olup bitenleri inkâr ediyor, kimi zaman bunlara sessizce razı bile oluyor. Demokrasinin bozulmasına karşı liberal körlüğe ve gecikmiş kabule ilişkin bu ayrım, İsrail’in Arap vatandaşlarının kullandığı oylara şu anda tanık olduğumuz tepkiyi anlamak bakımından özellikle önemlidir.
(Anti-)Anayasal Bir An mı?
İsrail vatandaşlarının yaklaşık yüzde 20’sini oluşturan Arap vatandaşların 2026’daki seçim seferberliği, siyaseti dönüştüren bir olaydır. Kimi bakımlardan bir “anayasal an”ın zirvesine işaret edebilir: yalnızca partiler arasındaki güç dengesini değil, siyasi düzenin ve vatandaşlığın kendisinin dayandığı varsayımları da değiştiren bir olay. Arap vatandaşların geniş katılımı, İsrail’in siyasi bloklarının stratejik dizilimini yeniden biçimlendiriyor. Sağın doğal bir üstünlüğe sahip olduğu varsayımını sarsıyor ve istikrarlı, uzun vadeli bir merkez sol çoğunluğu mümkün kılabilir. Bu oylamanın önemi, koalisyon aritmetiğinin ötesine geçer. 7 Ekim’den bu yana Arap kamusal alanının uzun süre bastırılmasının ardından, Arap vatandaşların kısmen bir protesto eylemi olarak bile olsa seçim siyasetine kitlesel biçimde yeniden girme kararı, başlı başına olağanüstü bir demokratik önem taşır. Kamusal alanları daraltıldıktan ve siyasi muhalefetlerini ifade etme imkânları kısıtlandıktan sonra siyasi katılıma dönmeyi, kimi durumlarda da devletin siyasi kurumlarına yeniden güven duymayı seçtiler.
Yahudi kamuoyunun bazı kesimlerinde (yalnızca aşırı sağda değil) korku yaratan tam da bu olasılıktır. Asıl önemli nokta şu: yüzeyin altında, İsrail’in siyasi merkezinin bazı kesimleri anlamlı bir Arap siyasi katılımından en az sağ kadar çekiniyor gibi görünüyor. Korktukları yalnızca bir seçim sonucu değil; kimin yöneteceğini belirlemede Arap vatandaşları meşru ortaklar olarak tam anlamıyla tanımanın daha geniş sonuçları.
Böylece, iki siyasi kamp arasındaki mücadeleye ilişkin bildik anlatının aksine, seçim sonuçlarına şüphe ve kaygıyla karşılık verenler Amit Segal ya da Moriah Asraf gibi öne çıkan sağcı muhabirler ve algı yöneticileriyle sınırlı değil. Aynı örüntü, kendini Sean Hannity’ler olarak değil İsrailli Walter Cronkite’lar olarak sunan İsrail ana akım medyasının tam kalbinde de görülüyor. Amalia Duek, Esti Perez, Eran Binyamini, Avri Gilad, Ben Caspit ve başkaları, Arap temsilcilerden siyasi ortak olarak meşruiyetlerini defalarca kanıtlamalarının istendiği medya panellerinde yer alıyor. Bu isimleri anmak bilinçli bir tercih: medya, İsrail’de siyasi ve demokratik meşruiyetin sınırlarının bekçiliğini yapmakta merkezî bir rol oynuyor. Söyleşilerde ve açıklamalarda, sağla özdeşleştirilmeyen medya figürlerinin ağzından da Arap siyasi temsilcilere yönelik milliyetçi tutumlar dile getirildi.
Dolayısıyla örüntü, 2015’ten beri tanık olduklarımızla aynıdır: demokratik bozulma (Arap) uçlara yönelik bir saldırıyla başlıyor ve hegemonik merkezden inkâr, uyum, kimi zaman da etkin iş birliğiyle karşılık görüyor. Siyasi merkezin kanaat önderlerinin vekili işlevi gören televizyon stüdyoları, Arap temsilcilere 19 Knesset sandalyesi kazandıran bir oylamanın meşruiyetini sorgulayan, demokratik açıdan savunulamaz çerçeveyi yalnızca açıkça reddetmemekle kalmıyor. Bazı durumlarda onu aktif biçimde besliyor. Her zamanki gibi, sağ çalınmış seçim anlatısını öne sürerken bile kutsal “denge” ilkesine başvuruyorlar. Arap vatandaşları en iyi ihtimalle dolandırıcı, en kötü ihtimalle sabotajcı olarak gösteren konukları ağırlıyorlar. Ana akım bir yayın, onlara atıfla Hamas’ın savaş suçu işleyen birlikleri olan “Nuhbe” imgesini bile andı. Seçim sonuçları belli olduğundan beri kamusal söylemde, derhal bir düzenleyici müdahaleyi gerektiren türden ırkçı tahrik olağanlaştı.
Bu artık yalnızca demokratik gerilemenin inkârı değil. Bazı durumlarda sağın kendi çerçevesini içselleştirmek anlamına geliyor. Bazen bunun kaynağı korku, bazen Arap vatandaşlarla siyasi ortaklığı kabullenmek istememe, bazen de Arap vatandaşlığının hükümete katılım için eşit bir temel sağlayamayacağı öncülüne içtenlikle katılmak. 2018 tarihli “Temel Yasa: İsrail, Yahudi Halkının Ulus Devleti”nin hiçbir anlamda yalnızca sağın tek taraflı bir girişimi olmadığını hatırlamakta yarar var. Bu Temel Yasa, İsrail’in Yahudi merkez solunun bazı kesimlerinin siyasi ve kimliğe ilişkin ihtiyaçlarına hizmet eden bir anayasal araç olarak da kolayca anlaşılabilir (kamuoyu yoklamaları da bunu düşündürdü). Yasa, Yahudi ulusal kimliğinin önceliğinin, eşit vatandaşlık ilkesi bakımından sonuçlarıyla tam olarak yüzleşilmeden devletin anayasal çerçevesi içinde korunmasına imkân verdi. Burada da demokrasi karşıtı bir sağ ile liberal bir merkez sol arasındaki elverişli ayrım, aralarındaki daha derin uzlaşma alanlarını gizliyor.
Yalnızca Bir “Seçimsel Demokrasi” mi?
Şimdi özellikle ciddi bir tehlikeyle karşı karşıyayız. Bugüne dek alınan demokrasi karşıtı önlemlerin çoğunun aksine, siyasi merkezdeki hegemonik blok (yalnızca açık sağ değil, medya yöneticileri, kanaat önderleri ve merkezci siyasi liderler de) ülke nüfusunun yaklaşık yüzde 20’sinin siyasi vatandaşlığının inkârına katılırsa, İsrail’de demokratik bir toparlanmadan anlamlı biçimde söz etmek son derece güç olacak. Bunun nedeni açık. Demokrasi, yalnızca seçimlerin yapıldığı bir sistem değildir. Bütün vatandaşların eşit koşullarda katılma hakkına sahip olduğunun ve oylarının hükümetin bileşimini belirleyebileceğinin kabul edilmesini gerektirir. Bir vatandaş grubunun tamamının oyu yalnızca siyasi güç dengesini değiştirmediği sürece meşru sayıldığında, oy verme ve seçilme hakları özlerinden yoksun kalır.
Mevcut kampanya seçmen bastırmasıyla sonuçlanırsa (örneğin yıldırma, gayrimeşrulaştırma ya da bir tekrar seçiminde Arap vatandaşların katılımını azaltan önlemler yoluyla) İsrail, rejimin bozulmasında bir eşiği daha aşabilir. Karşılaştırmalı siyaset biliminde yerleşik ölçütlere göre İsrail’in “seçimsel demokrasi” olarak sınıflandırılması, “liberal demokrasi”ye kıyasla daha dar ve daha az talepkâr bir demokrasi anlayışını temsil ediyor; nitekim V-Dem Enstitüsü 2023’te İsrail’i ikincisinden birincisine düşürdü (İsrail’i Batı Şeria ve Gazze Şeridi’nden ayrı değerlendirerek). Ancak seçimsel demokrasi, asgari olarak anlamlı siyasi rekabeti ve bütün vatandaşların etkin katılımını gerektirir. İsrail demokrasisi üzerine çalışan bilim insanları, İsrail’in yalnızca Yahudiler için bir “etnik demokrasi” mi olduğunu, yoksa sınırları içinde liberal bir demokrasiyi sürdürmeyi başarıp başaramadığını uzun süredir tartışıyor. Arap oylarını tanımayı reddetmek bu tartışmayı mümkün olan en çıplak biçimde sonuçlandırır.
Bu nedenlerle, İsrail’in demokratik gerilemesinin bugüne dek en keskin aşamasına tanık olduğumuza inanıyorum. Buna, burada ele alamayacağım daha da rahatsız edici bir olgu ekleniyor: İsrail İç Güvenlik Servisi (Şin Bet) başkanı dahil üst düzey kamu görevlilerinin çalınmış seçim komplo teorilerini körüklemesi. Önümüzdeki haftalar, İsrail’in Yahudi çoğunluğunun, özellikle de hegemonik merkez soldan geriye kalanların, kendisinden şimdi beklenen demokratik inanç sıçramasını yapıp yapamayacağını belirleyebilir: Arap vatandaşları devletin siyasi geleceğini şekillendirmede eşit ortaklar olarak tanımak. Bu, siyaseten tehlikeli bir sıçrama; özellikle de tarihinde Yitzhak Rabin’in suikastı ve siyasi ortaklığın sınırlarını genişletmek isteyenlerin ödediği bedelin yer aldığı bir ülkede. Yine de alternatif çok daha tehlikelidir: eylemle ya da suskunlukla, sağın İsrail demokrasisinin etnik sınırları olduğu tezini kabul etmek.
Liberal merkezin karşısındaki soru, kendi hakları tehdit edildiğinde demokrasiyi savunmaya hazır olup olmadığı değildir. Kaplan Caddesi cevabı çoktan verdi. Soru, demokrasiyi savunmanın Arap vatandaşların siyasi gücünün tam olarak tanınmasını gerektirdiği durumda bunu yapmaya hazır olup olmadığıdır. Bu, İsrail demokrasisi mücadelesinde çevresel bir soru değil. Büyük ölçüde onun belirleyici sınavıdır.
*Nadiv Mordechay, İsrail’in Ramat Gan kentindeki Hukuk ve İşletme Koleji Hukuk Fakültesinde doktor öğretim üyesidir.
Kaynak: https://verfassungsblog.de/the-delegitimisation-of-the-arab-vote-in-israel/
