Yasin Demirhan
Bir Medeniyetin Tanrıları Ölürken
Tarih, bazen savaş meydanlarında değil, insanların kutsal kabul ettikleri şeylerin değiştiği anlarda yön değiştirir. İmparatorluklar toprak kaybettiklerinde sınırlarını yeniden çizebilir, orduları yenildiğinde yeni lejyonlar kurabilir, hükümdarları öldüğünde başka bir imparatoru tahta çıkarabilirler. Fakat bir medeniyetin tanrıları değişmeye başladığında, dönüşen yalnızca dinî hayat değildir. İnsanların zamanı kavrayışı, geçmişle kurdukları ilişki, siyasal meşruiyet anlayışları ve dünyanın anlamına dair kabulleri de yeniden şekillenir.
Dördüncü yüzyıl Roma İmparatorluğu tam da böyle bir dönüşümün içindeydi.
Yüzyıllar boyunca Jüpiter’in, Mars’ın, Apollon’un ve sayısız yerel tanrının himayesinde yükselen Roma, artık Hristiyanlığın giderek güçlendiği yeni bir dünyaya doğru ilerliyordu. Konstantin’in Hristiyanlığı himaye etmesiyle başlayan süreç, yalnızca dinî hoşgörünün genişlemesini değil, imparatorluk iktidarı ile kutsallık arasındaki ilişkinin yeniden kurulmasını da beraberinde getirmişti.
Eski tanrılar henüz unutulmamıştı. Tapınaklar ayaktaydı, geleneksel ritüeller sürüyordu ve Helen felsefesinin düşünsel otoritesi varlığını koruyordu. Ancak siyasal iktidarın ağırlık merkezi değişiyordu.
İşte bu tarihsel kırılmanın ortasında, Roma tahtına kendi çağının gidişatına itiraz eden bir hükümdar çıktı: Flavius Claudius Julianus.
Tarih onu çoğunlukla Julianus Apostata, yani Dönme Julianus olarak hatırladı. Oysa bu isimlendirme bile tarihsel hafızanın nasıl şekillendiğine dair önemli bir ipucudur. Çünkü Julianus’a verilen bu sıfat, onun kendisini nasıl gördüğünden ziyade, Hristiyan yazarların onu nasıl tanımladığını yansıtır.
Bir çağın gözünde hakikatten dönen bir hükümdar, başka bir düşünsel dünyanın gözünde kadim hakikate geri dönen bir filozoftu.
Hristiyan Bir Hanedanın Pagan İmparatoru
Julianus’un tarihsel paradoksu, Hristiyanlığın yükselişini mümkün kılan hanedanın içinden çıkmış olmasıydı.
Konstantin Hanedanı’na mensup olan Julianus, çocukluğunu saray entrikalarının, hanedan içi şiddetin ve siyasal güvensizliğin gölgesinde geçirdi. Ailesinin önemli bir bölümünün öldürülmesi, onun erken dönem hayatını derinden etkiledi. Bununla birlikte Julianus’un Hristiyanlıktan uzaklaşmasını yalnızca bu travmatik deneyimlerle açıklamak, düşünsel serüveninin karmaşıklığını göz ardı etmek olur.
Julianus, Helen edebiyatına, klasik felsefeye ve özellikle Yeni Platoncu düşünceye yöneldi. Onun için antik dünyanın tanrıları, yalnızca halkın ibadet ettiği mitolojik varlıklar değildi. Bu tanrılar, evrenin düzenini, varlığın hiyerarşisini ve insanın kozmik bütünlük içindeki yerini açıklayan daha geniş bir metafizik sistemin parçalarıydı.
Bu nedenle Julianus’un paganizmi, geçmişe duyulan basit bir nostalji olarak değerlendirilemez.
O, geleneksel dinî uygulamaları felsefi bir çerçevede yeniden yorumlamaya çalışıyordu. Özellikle Helios’a atfettiği merkezi konum, onun dinî düşüncesinin sıradan bir çoktanrıcılıktan daha karmaşık olduğunu gösteriyordu.
Julianus açısından mesele, yalnızca Hristiyanlığın yerine eski tanrıları koymak değildi. Helen düşüncesinin temsil ettiği kozmolojik, ahlaki ve kültürel düzenin yeniden canlandırılmasıydı.
Burada önemli bir ayrım ortaya çıkar: Julianus geçmişi olduğu gibi muhafaza etmek isteyen bir gelenekçi değildi. O, geçmişi yeniden düzenleyerek geleceğin temeli hâline getirmeye çalışan bir reformcuydu.
Belki de girişiminin en büyük çelişkisi burada yatıyordu. Çünkü Julianus’un yeniden canlandırmak istediği paganizm, artık eski Roma’nın kendiliğinden işleyen dinî dünyası değildi. Hristiyanlığın kurumsal yükselişine cevap verebilmek için yeniden örgütlenmesi gereken bir inanç sistemiydi.
Başka bir ifadeyle Julianus, eski dünyayı korumak için onu değiştirmek zorundaydı.
İktidarın Dini, Dinin İktidarı
361 yılında imparatorluk tahtına çıkan Julianus, kısa hükümdarlığı boyunca geleneksel dinî hayatı yeniden canlandırmak için çeşitli adımlar attı.
Tapınakların faaliyetlerini destekledi, geleneksel kurban törenlerine önem verdi ve pagan rahipliğini daha disiplinli bir kurumsal yapıya kavuşturmaya çalıştı. Bunun yanında Hristiyanlığın imparatorluk yönetiminde elde ettiği ayrıcalıkları sınırlandırmayı hedefledi.
Ancak Julianus’un politikalarını yalnızca dinî bir karşı saldırı olarak görmek eksik kalır.
Roma’da din, modern anlamda bireyin özel hayatına ait bağımsız bir alan değildi. Dinî ritüeller, siyasal otorite, kamusal düzen ve toplumsal aidiyet arasında güçlü bağlar bulunuyordu. Bu nedenle dinî düzeni değiştirmek, kaçınılmaz olarak siyasal düzenin meşruiyet kaynaklarını da yeniden tanımlamak anlamına geliyordu.
Julianus’un Hristiyanlığa yönelik eleştirileri de bu bağlamda değerlendirilmelidir.
Onun düşüncesinde Helen kültürü, felsefesi ve geleneksel tanrıları birbirinden ayrılamaz bir bütün oluşturuyordu. Hristiyanlığın klasik eğitim mirasını sahiplenirken geleneksel tanrıları reddetmesi, Julianus açısından temel bir çelişkiydi.
362 yılında çıkardığı öğretmenlere ilişkin düzenleme, bu yaklaşımın en belirgin örneklerinden biri oldu. Klasik metinleri öğreten kişilerin bu metinlerin temsil ettiği inanç dünyasıyla uyumlu olmaları gerektiği düşüncesi, Hristiyan öğretmenlerin eğitim hayatındaki konumunu ciddi biçimde sınırladı.
Burada Julianus’un kendi siyasal düşüncesindeki gerilim görünür hâle gelir.
Bir yandan geleneksel dinî çoğulluğu yeniden canlandırmayı savunuyor, diğer yandan belirli kültürel alanlarda Hristiyanların hareket imkânını daraltıyordu.
Bu çelişki, yalnızca Julianus’a özgü değildi. Geç Antik Çağ’ın temel meselelerinden biriydi: Hakikatin siyasal iktidar tarafından himaye edildiği bir düzende, farklı inançların eşit biçimde var olması ne ölçüde mümkündü?
Julianus’un Hristiyanlığa karşı mücadelesi, bu nedenle modern anlamda laiklik ile dinî iktidar arasındaki bir çatışma olarak okunamaz. Aksine, iki farklı kutsallık anlayışının imparatorluğun kamusal düzeni üzerindeki rekabetiydi.
Eski Tanrıların Yeni Dünyada Yeri Var mıydı?
Julianus’un karşı karşıya bulunduğu asıl güçlük, Hristiyanlığın yalnızca bir inanç sistemi olmaktan çıkıp güçlü bir toplumsal ve kurumsal ağ hâline gelmesiydi.
Kiliseler, piskoposluk yapıları, hayır faaliyetleri ve teolojik tartışmalar, imparatorluğun toplumsal dokusunda giderek daha fazla yer tutuyordu.
Julianus bu gelişmeyi görmezden gelmedi.
Tam tersine, pagan rahiplerin ahlaki davranışlarına, yoksullara yardım etmelerine ve toplumsal sorumluluk üstlenmelerine özel önem verdi. Bu yaklaşım, onun Hristiyanlığın kurumsal gücünü fark ettiğini gösteriyordu.
Ancak burada tarihsel bir ironi ortaya çıkıyordu.
Julianus, Hristiyanlığın yükselişine karşı mücadele ederken, geleneksel dinî yapıları kısmen Hristiyan kurumlarının örgütlenme biçimlerine benzer yöntemlerle güçlendirmeye çalışıyordu.
Bu durum, medeniyetlerin birbirleriyle mücadele ederken dahi karşılıklı etkileşimden kaçamadıklarını gösteren dikkat çekici bir örnektir.
Çünkü tarihsel rekabet, yalnızca bir tarafın diğerini ortadan kaldırmasıyla ilerlemez. Rakip düşünceler birbirlerinin yöntemlerini, kavramlarını ve kurumsal araçlarını da dönüştürür.
Julianus’un paganizmi yeniden inşa etme çabası, bu anlamda savunduğu geleneğin artık değişmiş bir dünyada var olmak zorunda kaldığının dolaylı kabulüydü.
Eski tanrılar geri dönebilirdi; fakat geri dönecekleri Roma artık eski Roma değildi.
Julianus’un Trajedisi: Tarihe Karşı Siyaset
Julianus’un hikâyesini yalnızca başarısız bir dinî restorasyon girişimi olarak okumak, onun temsil ettiği düşünsel gerilimi yeterince açıklamaz.
Onun asıl trajedisi, geçmişin entelektüel ve dinî mirasını geleceğin siyasal düzenine dönüştürme arzusunda yatıyordu.
Julianus, Helen felsefesinin insanı erdeme yönelten ahlaki gücüne inanıyordu. İmparatorluk yönetiminin yalnızca askerî başarı ve bürokratik otoriteyle değil, felsefi bir dünya görüşüyle de şekillenmesi gerektiğini düşünüyordu.
Bu yönüyle kendisini filozof-hükümdar geleneği içinde konumlandırıyordu.
Ancak felsefi hakikat ile siyasal gerçeklik her zaman aynı doğrultuda ilerlemez.
Bir düşünce sisteminin entelektüel tutarlılığı, onun toplumsal karşılığını kendiliğinden garanti etmez. Aynı şekilde, bir geleneğin tarihsel köklere sahip olması, gelecekte de siyasal üstünlüğünü koruyacağı anlamına gelmez.
Julianus’un karşılaştığı sorun tam olarak buydu.
Roma’nın geleneksel dinî dünyası yüzyıllar boyunca imparatorluğun kültürel hayatını şekillendirmişti. Fakat dördüncü yüzyıla gelindiğinde Hristiyanlık da artık Roma toplumunun dışından gelen yabancı bir unsur değildi. İmparatorluğun kendi kurumları, şehirleri ve düşünsel tartışmaları içinde kök salmıştı.
Dolayısıyla Julianus’un mücadele ettiği şey yalnızca Hristiyanlık değildi. Roma’nın bizzat kendi tarihsel dönüşümüydü.
Yine de bu dönüşümü kaçınılmaz bir tarih yasası olarak görmek doğru olmaz. Julianus’un başarısızlığını yalnızca tarihin yönüne karşı çıkmasıyla açıklamak, siyasal tercihler, toplumsal koşullar ve tesadüflerin rolünü küçümsemek olur.
Tarih önceden yazılmış bir senaryo değildir.
Ancak her siyasal projenin hareket edebileceği tarihsel bir zemin vardır. Julianus’un projesi de bu zeminin sınırlarıyla karşılaştı.
Pers Topraklarında Sona Eren Bir Hayal
363 yılında Julianus, Sasani İmparatorluğu’na karşı büyük bir askerî sefere girişti.
Roma ile Pers dünyası arasındaki mücadele, yüzyıllardır devam eden jeopolitik rekabetin bir parçasıydı. Mezopotamya, iki imparatorluğun askerî ve siyasal hesaplaşmalarının merkezinde bulunuyordu.
Julianus’un seferi başlangıçta belirli askerî başarılar elde etse de ilerleyen süreçte ciddi lojistik ve stratejik sorunlarla karşılaştı.
26 Haziran 363’te, geri çekilme sırasında yaşanan bir çatışmada aldığı yara sonucunda hayatını kaybetti.
Henüz otuzlu yaşlarının başındaydı.
Onun ölümü, yalnızca bir hükümdarın hayatının sonu değildi. Geleneksel dinî düzeni imparatorluk iktidarının merkezine yeniden yerleştirme girişiminin de sona ermesi anlamına geliyordu.
Yerine geçen Jovianus Hristiyandı. Julianus’un dinî politikalarının önemli bir bölümü kısa sürede terk edildi.
Bununla birlikte Julianus’un ölümü, paganizmin bir anda ortadan kalkmasına yol açmadı. Geleneksel inançlar ve ritüeller sonraki dönemlerde de varlığını sürdürdü. Hristiyanlaşma, tek bir hükümdarın iradesiyle tamamlanan ani bir kopuş değil, farklı bölgelerde farklı hızlarla ilerleyen uzun ve karmaşık bir süreçti.
Julianus’un son sözlerinin, Hristiyanlığı temsil eden Galileli’nin zaferini kabul ettiği yönündeki meşhur anlatı ise tarihsel bakımdan güvenilir bir ölüm döşeği ifadesi olarak kabul edilemez. Daha çok sonraki Hristiyan anlatılarının oluşturduğu sembolik hafızanın bir parçasıdır.
Fakat bu anlatının kendisi bile önemlidir.
Çünkü kazananların, mağlup ettikleri hükümdarların son sözlerini dahi tarihsel zaferlerinin sembolüne dönüştürebildiklerini gösterir.
Tarihi Kazananlar mı, Hatırlayanlar mı Yazar?
Julianus’un ölümünden sonra Hristiyan Roma’nın gelişimi devam etti. Özellikle dördüncü yüzyılın sonlarında geleneksel kurban uygulamalarına yönelik kısıtlamalar ve Hristiyanlığın imparatorluk kurumları içindeki güçlenmesi, dinî dönüşümü daha belirgin hâle getirdi.
Ancak Julianus’un tarihsel mirası, dinî reformlarının başarısızlığıyla sınırlı kalmadı.
Hristiyan yazarlar onu çoğunlukla hakikatten sapmış bir hükümdar olarak tasvir ederken, farklı dönemlerde bazı düşünürler Julianus’u antik felsefenin son büyük savunucularından biri olarak değerlendirdi.
Bu farklı yorumlar, tarihsel kişiliklerin yalnızca yaşadıkları çağın değil, sonraki yüzyılların düşünsel mücadelelerinin de konusu hâline geldiğini gösterir.
Julianus’un hayatı, burada daha geniş bir soruyu gündeme getirir: Bir medeniyetin sürekliliğini belirleyen şey nedir?
Siyasal kurumları mı? Toprakları mı? Dili mi? Hukuku mu? Yoksa kutsal kabul ettiği değerler mi?
Roma, Hristiyanlaştıktan sonra da Roma olarak varlığını sürdürdü. İmparatorluk hukuku, yönetim geleneği, klasik eğitim ve siyasal meşruiyet anlayışı farklı biçimlerde yaşamaya devam etti.
Üstelik Hristiyan düşünürler de Helen felsefesinden bütünüyle kopmadılar. Platoncu ve Aristotelesçi düşünce gelenekleri, Hristiyan teolojisinin gelişiminde önemli roller üstlendi.
Dolayısıyla Julianus’un savunmaya çalıştığı düşünsel dünyanın tamamı ortadan kalkmadı. Bir bölümü, onun karşı çıktığı yeni dinî medeniyetin içinde farklı anlamlar kazanarak yaşamayı sürdürdü.
Tarihin ironisi belki de burada saklıdır.
Julianus’un siyasal olarak koruyamadığı Helen mirası, Hristiyan dünyanın entelektüel gelişiminde etkisini sürdürdü.
Tanrılar Ölür mü, Yoksa Biçim mi Değiştirir?
Julianus’un kısa hükümdarlığı, büyük tarihsel dönüşümlerin tek bir kişinin iradesiyle kolayca tersine çevrilemeyeceğini gösterir. Ancak onun hikâyesi, aynı zamanda tarihsel değişimin hiçbir zaman bütünüyle çatışmasız gerçekleşmediğini de hatırlatır.
Her yeni düzen, kendisinden önceki dünyanın bazı unsurlarını reddederken bazılarını dönüştürerek bünyesine katar.
Roma’nın Hristiyanlaşması da böylesi bir süreçti.
Eski tanrıların tapınakları zamanla siyasal merkezîliklerini yitirdi; fakat antik dünyanın felsefesi, sanatı, edebiyatı ve hukuk düşüncesi yeni medeniyetin kuruluşunda yaşamaya devam etti.
Julianus ise bu dönüşümün ortasında, geçmişle gelecek arasındaki gerilimi kendi şahsında taşıyan bir hükümdar olarak tarihe geçti.
Onun yenilgisi, Helen düşüncesinin bütünüyle yenilgisi değildi. Hristiyanlığın yükselişi de Roma’nın geçmişinden mutlak bir kopuş anlamına gelmiyordu.
Belki de Julianus’un hikâyesinden çıkarılabilecek en önemli sonuç şudur: Medeniyetler yalnızca korudukları geleneklerle değil, dönüştürdükleri miraslarla da varlıklarını sürdürürler.
Julianus eski tanrıların yeniden hüküm süreceği bir Roma hayal etmişti. Ancak tarih, onun tasavvur ettiğinden farklı bir Roma ortaya çıkardı.
Ve belki de geriye kalan en önemli soru, Julianus’un neden başarısız olduğu değil, başarısız olmasına rağmen neden hâlâ hatırlandığıdır.
Çünkü bazı hükümdarlar kurdukları düzenlerle, bazıları kazandıkları savaşlarla, bazıları ise tarihin akışına yönelttikleri itirazlarla hatırlanır.
Julianus, tarihin yönünü değiştiremedi. Fakat tarihin başka türlü akıp akamayacağı sorusunu ardında bıraktı.