Nicoletta Kouroushi
21.yüzyılda egemenlik artık yalnızca toprak, askerî kapasite veya siyasi kurumlarla ölçülmemektedir. Egemenlik, giderek artan ölçüde, ekonomilerin işleyişini mümkün kılan altyapıyı kimin kontrol ettiğine bağlı hâle gelmektedir.
Avrupa Parlamentosu Ekonomi ve Para İşleri Komitesi’nin (ECON) dijital euroya verdiği destek, Avrupa’nın dijital dönüşümünde atılmış sıradan bir adımdan çok daha fazlasını ifade etmektedir. Bu destek, Avrupa Birliği’nin giderek daha fazla birbirine bağlı hâle gelen bir dünyada egemenlik kavramını nasıl yorumladığına ilişkin daha kapsamlı bir anlayış değişimini yansıtmaktadır.
Uzun yıllar boyunca stratejik özerklik büyük ölçüde savunma, enerji güvenliği ve sanayi politikasıyla ilişkilendirilmiştir. Ancak Avrupalı politika yapıcılar, finansal altyapının da en az bunlar kadar stratejik bir nitelik taşıdığını giderek daha fazla kabul etmektedir. Ekonomik rekabet ile jeopolitik mücadelenin giderek daha fazla iç içe geçtiği bir dünyada, paranın dolaştığı sistemleri kontrol edebilme yeteneği siyasi gücün önemli bir boyutu hâline gelmiştir.
Dijital euro etrafındaki kamuoyu tartışmalarının büyük bölümü, onun teknik özelliklerine odaklanmıştır. Örneğin, mahremiyeti koruyup korumayacağı, ticari bankalarla nasıl bir arada var olacağı veya Avrupalıların gerçekten ilave bir dijital ödeme seçeneğine ihtiyaç duyup duymadığı gibi konular öne çıkmıştır. Bunlar meşru sorular olmakla birlikte, daha geniş stratejik bağlamı gözden kaçırma riski taşımaktadır: Dijital euro, esasen teknolojik değişime verilmiş bir yanıt değil, Avrupa’nın kendi bağımlılığına ilişkin giderek artan farkındalığına verilmiş bir yanıttır.
Bugün euro bölgesinde gerçekleştirilen dijital ödemelerin büyük bölümü, nihai olarak Avrupa dışındaki şirketler tarafından geliştirilen ve işletilen altyapılara dayanmaktadır. Kartlı ödemelerin ezici çoğunluğu Visa ve Mastercard tarafından işlenirken, Apple Pay ve Google Pay dijital cüzdan ekosistemini giderek daha fazla şekillendirmektedir.
Avrupalı tüketiciler, bu sistemler etkin biçimde çalıştığı için söz konusu bağımlılığı çoğu zaman fark etmemektedir. Ancak son dönemde yaşanan jeopolitik gelişmeler, Avrupa’nın politika oluşturma sürecinde artık tek belirleyici ölçütün verimlilik olmadığını göstermiştir. Dayanıklılık, kontrol ve stratejik özerklik de artık eşit derecede önemli politika öncelikleri hâline gelmiştir.
Bu değişim, Avrupa’da politika yapım süreçlerinde yaşanan daha geniş kapsamlı bir dönüşümün parçasıdır. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, dış enerji tedarikçilerine aşırı bağımlılığın taşıdığı riskleri gözler önüne sermiştir. Pandemi, küresel tedarik zincirlerindeki kırılganlıkları ortaya çıkarırken, Çin’in kritik hammaddeler, bataryalar ve ileri imalat alanlarındaki hâkimiyeti Brüksel’i sanayi politikasını yeniden gözden geçirmeye zorlamıştır.
Dijital euro etrafındaki tartışma da bu stratejik yeniden değerlendirmenin bir parçasıdır. Bu tartışma, Avrupa’daki politika yapıcılar arasında giderek yaygınlaşan şu değerlendirmeyi yansıtmaktadır: Bir zamanlar yalnızca ekonomik nitelikte olduğu düşünülen alanlarda bile aşırı bağımlılık, kısa sürede jeopolitik bir yük hâline gelebilir.
Bu nedenle dijital euro, yeni bir ödeme aracı olmaktan ziyade Avrupa’nın finansal altyapısının yeni bir katmanı olarak değerlendirilmelidir. Avrupa Merkez Bankası (ECB), projenin nakit paranın ve ticari bankacılık hizmetlerinin yerine geçmekten ziyade onları tamamlayacağını istikrarlı biçimde savunmaktadır. Bankalar ile ödeme hizmeti sağlayıcıları dijital para biriminin dağıtımını sürdürürken, ECB bu para biriminin merkez bankası parası olarak değerini güvence altına alacaktır. Avrupa Parlamentosu’nda varılan son uzlaşılar, finansal istikrar, mahremiyet ve ticari bankaların sistem içindeki rolünün sürdürülmesine ilişkin kaygıları gidererek bu dengeyi korumayı amaçlamıştır. Tam ölçekli uygulamaya geçilmeden önce bir pilot uygulama gerçekleştirilmesi beklenmekte olup, uygulamanın on yılın sonlarına doğru hayata geçirilmesi öngörülmektedir.
Projeyi destekleyenler, dijital euroyu Avrupa’nın parasal egemenliğini güçlendirecek bir araç olarak görmektedir. Dile getirdikleri kaygılar yalnızca teorik değildir. Dijital ödemelerin giderek daha fazla özel platformlara, stabilcoinlere veya yabancı denetimindeki ödeme sistemlerine yönelmesi hâlinde, merkez bankaları parasal ekosistem üzerindeki etkilerinin bir bölümünü zamanla kaybedebilir. Kamu tarafından ihraç edilen bir dijital para birimi, ödemelerin giderek daha dijital hâle geldiği bir ortamda merkez bankası parasının önemini korumasını sağlamanın yollarından birini sunmaktadır. Bu açıdan bakıldığında tartışma, yalnızca Avrupalıların ödemelerini nasıl yaptığıyla değil, bu ödemeleri mümkün kılan altyapıyı nihayetinde kimin sağladığıyla ilgilidir.
Bununla birlikte proje önemli eleştiriler de almıştır. Ticari bankalar, tüketicilerin fonlarını merkez bankası destekli dijital cüzdanlara aktarması hâlinde dijital euronun finansal stres dönemlerinde mevduat çıkışlarını teşvik edebileceği uyarısında bulunmaktadır. Bazıları ise Avrupa’nın mevcut ödeme sistemlerinin zaten etkin biçimde işlediğini belirterek, projenin sağlayacağı faydaların maliyetlerini haklı çıkarıp çıkarmadığını sorgulamaktadır. Mahremiyet savunucuları veri korumaya ilişkin endişelerini dile getirirken, bazı iktisatçılar da projenin, özel sektörün hâlihazırda sunduğu hizmetlere kamusal bir alternatif oluşturmak yerine gerçekten bir piyasa başarısızlığını giderdiği konusunda ikna olmuş değildir. Bu itirazlar yasama müzakerelerini şekillendirmiş; nihai teklifin, dijital euro varlıklarına ilişkin sınırlar ile bankaların ödeme sistemi içindeki rolünü korumaya yönelik güvenceler içermesinin temel nedenini oluşturmuştur.
Bu tartışmalar önemli olmakla birlikte, daha geniş stratejik meseleyi gölgede bırakmamalıdır. Avrupa, giderek daha fazla egemenliğin altyapısı olarak nitelendirilebilecek alanlara yatırım yapmaktadır. Bu çerçevede Kritik Hammaddeler Yasası (Critical Raw Materials Act) dış tedarikçilere bağımlılığı azaltmayı amaçlamaktadır. Net-Sıfır Sanayi Yasası (Net-Zero Industry Act) yerli sanayi kapasitesini güçlendirmeyi hedeflemektedir. Sermaye Piyasaları Birliği (Capital Markets Union) ise Avrupa’daki yatırımların daha etkin biçimde harekete geçirilmesini amaçlamaktadır. Savunma alanındaki iş birliğine yeniden verilen önem de stratejik bağımlılığa ilişkin benzer kaygıları yansıtmaktadır. Dijital euro, giderek daha parçalı hâle gelen uluslararası ortamda Avrupa’nın bağımsız hareket edebilme kapasitesini güçlendirmeye yönelik bu daha geniş çabanın bir parçasıdır.
Dijital euronun nihai başarısı, teknik tasarımı kadar kamuoyunun güvenine de bağlı olacaktır. Avrupalıların, yalnızca mevcut olduğu için yeni bir para biçimini benimsemeleri beklenmemektedir. Dijital euro, vatandaşların mevcut ödeme sistemlerinden hâlihazırda beklediği mahremiyet, erişilebilirlik ve güvenilirliği korurken aynı zamanda açık ve somut avantajlar da sunmak zorundadır.
Projenin öncelikle teknokratik bir girişim olarak algılanması hâlinde, kamuoyu desteği sınırlı kalabilir. Buna karşılık, Avrupa’nın finansal dayanıklılığını güvence altına almaya yönelik daha kapsamlı bir çabanın parçası olarak değerlendirilmesi durumunda, projeye yönelik siyasi gerekçe önemli ölçüde güçlenecektir.
Bu nedenle Avrupa Parlamentosu’nun son oylaması, yalnızca yasama sürecinde önemli bir dönüm noktasını değil, aynı zamanda parasal egemenliğin Avrupa’nın daha geniş stratejik kavram dağarcığının bir parçası hâline geldiğini de göstermektedir. Birlik enerji, savunma, teknoloji ve sanayi üretimi alanlarında daha fazla özerklik sağlamaya çalışırken, finansal altyapı da giderek aynı jeopolitik bakış açısıyla değerlendirilmektedir.
Dijital euro tek başına Avrupa’nın stratejik geleceğini belirlemeyecektir; ancak Avrupa’nın stratejik düşüncesinde yaşanan daha kapsamlı bir dönüşümü gözler önüne sermektedir. Yirmi birinci yüzyılda egemenlik artık yalnızca toprak, askerî kapasite veya siyasi kurumlarla ölçülmemektedir. Egemenlik, giderek artan ölçüde, ekonomilerin işleyişini mümkün kılan altyapıyı kimin kontrol ettiğine bağlı hâle gelmektedir. Bu bakımdan dijital euroya ilişkin tartışma, nihayetinde dijital parayla ilgili değildir. Asıl mesele, Avrupa’nın kendi ekonomik egemenliğinin temellerine sahip olmayı hedefleyip hedeflemediğidir.
*Nicoletta Kouroushi, Kıbrıs’ta yaşayan bir siyaset bilimci ve gazetecidir. Yazıları Middle East Forum, Modern Diplomacy ve Geostrategic Forecasting Cooperation gibi yayın organlarında yayımlanmıştır. Pire Üniversitesi’nden Uluslararası ve Avrupa Çalışmaları alanında yüksek lisans (MSc) derecesine sahiptir.
