Busani Bafana
Afrika Kurumları, ABD-İsrail Saldırı Sürecinde Gıda, Yakıt ve Gübre Tedarikini İstikrara Kavuşturma Planı Hazırlıyor
Afrika Birliği Komisyonu (AUC), Afrika Ekonomik Komisyonu (ECA), Afrika Kalkınma Bankası (AfDB) ve BM Kalkınma Programı (UNDP), ABD-İsrail saldırılarının tetiklediği enerji şoklarından ülkeleri korumak için bir plan oluşturuyor.
Şubat 2026’dan bu yana İran ile Amerika Birleşik Devletleri, İsrail ve Körfez müttefikleri arasındaki çatışmalar petrol, gaz ve gübre tedarikini aksattı; barış görüşmelerinin çökmesinin ardından fiyatlar yükseldi. Petrol fiyatları varil başına 100 doların üzerine çıktı ve petrolünün yüzde 38’den fazlasını Körfez bölgesinden ithal eden Afrika ülkelerini etkiledi.
Gıda Güvenliği İçin ‘Kusursuz Fırtına’
ECA’nın icra sekreteri Claver Gatete, durumun aciliyetini vurguladı.
Gatete; “Yakıtın etkilendiği ve gübrenin etkilendiği bir kriz görüyoruz ve bu da gıda fiyatlarının artacağı anlamına geliyor” dedi. “Etkisi çok ağır olacak.”
Gatete, savaşın özellikle Sahra Altı Afrika’da gıda güvenliğini tehdit ettiğini belirtti; burada gübrenin yüzde 80’inden fazlası ithal ediliyor, bu da tarım maliyetlerinin artması ve verimlerin düşmesi riskini doğuruyor. Birçok ülkede ekim sezonunun başlamasıyla birlikte, çiftçiler küresel gübre ve yakıt piyasalarındaki aksamalar nedeniyle girdi maliyetlerinde keskin bir artıştan endişe duyuyor. Afrika, başlıca azot ve fosfat olmak üzere gübrelerin büyük bir ithalatçısıdır.
Gatete; “Zaman, insanları şimdi korumak için kararlı eylemler gerektiriyor, aynı zamanda Afrika’nın enerji güvenliği, gıda egemenliği ve finansal öz yeterliliğe yönelik uzun vadeli hamlesini hızlandırmak için de” dedi.
AUC, ECA, AfDB ve UNDP tarafından ortaklaşa yayımlanan bir politika notuna göre, ticaret şoklarını tetikleyen savaş; yüksek yakıt ve gıda fiyatları nedeniyle yakında Afrika genelinde bir yaşam maliyeti krizine dönüşebilir.
Önerilen ortak strateji; acil, orta ve uzun vadeli müdahaleler olmak üzere üç ana bölüme ayrılmıştır.
- Kısa vadede: Uluslararası ve bölgesel kreditörlerin desteğiyle, acil durum ithalat finansmanı, ortak yakıt tedariki, acil gıda koridorlarını ve çeşitlendirilmiş gübre tedariki devreye sokulacak. Ülkeler, mali baskı riski taşıyan geniş sübvansiyonlardan kaçınarak kırılgan kesimler için hedefli sosyal koruma uygulayacak.
- Orta vadede: Enerji güvenliği, sosyal koruma ve Afrika Kıtasal Serbest Ticaret Alanı (AfCFTA) aracılığıyla kıta içi ticaret güçlendirilecek. Güçlü iç kaynak seferberliği, hedefli sosyal koruma ve tampon mekanizmalar yoluyla mali alan korunacak ve yeniden oluşturulacak. Afrika’da finansal güvenlik ağlarını oluşturmak için yerel sermaye piyasaları derinleştirilecek, Afrika finansal mimarisi reforme edilecek ve kriz finansmanı ve borç ödeme takasları gibi şoklara karşı önlem araçları geliştirilecek.
- Uzun vadede: Afrika Birliği, enerji ve gıda güvenliği, finansal güvenlik ağları ve ticaret özerkliği için Kıtasal Kriz ve Dayanıklılık Paktı’nı destekleyecek. Afrika Finansal İstikrar Mekanizması (AFSM), rezerv havuzu oluşturma, yeniden tahsis edilen SDR’ler ve likidite destekleri yoluyla hayata geçirilecek. Jeopolitik birlik, çok taraflılık ve bağlantısızlık için AU (Afrika Birliği) mekanizmaları güçlendirilecek; ortaklıklar çeşitlendirilecek ve kıtasal yakıt ve gübre stratejileri oluşturulacak.
Plan kapsamında ECA, makroekonomik koordinasyon, borç analitiği ve ticaret, enflasyon, borç ödemeleri ve rezervleri izleyen kıtasal bir gösterge panelini yönetecektir.
AfDB, karşı döngüsel finansman, ticaret garantileri ve enerji, gübre ve gıda zincirleri için acil destek sağlayacaktır. Ayrıca Afrika’nın finansal mimarisinin reformunu destekleyecektir. UNDP ise ülke kırılganlık haritalaması ve sosyal müdahale için dijital hedefleme sistemlerine liderlik etmekle görevlendirildi.
Gatete; Savaş, emtia maliyetlerine yönelik doğrudan etkisinin ötesinde, milyonlarca Afrikalı hane için hayati bir can damarı olan para transferlerini de etkiliyor. Yaklaşık 6,5 milyon Afrikalı Orta Doğu’da yaşıyor, çalışıyor ve yılda yaklaşık 26 milyar dolar gönderiyor, dedi.
Afrika Birliği Komisyonu Başkanı Mahmud Ali Yusuf, savaşın devam eden tırmanışının küresel istikrarsızlığı artırdığını ve özellikle ekonomik baskıların arttığı Afrika’da enerji piyasaları, gıda güvenliği ve ekonomik dayanıklılık üzerinde ciddi etkiler yarattığını söyledi.
“Çözümlerden biri mutlaka finansal bir çözüm olmalı ve bu konuda kıtadaki finans kurumlarımıza-Afrika Kalkınma Bankası (AfDB), Afrika İmtiyaz Bankası (Afreximbank) ve Afrika Finans Kurumu’na (AFC)-ülkelerimiz için gerekli kaynaklara ilişkin bir acil durum planı geliştirmeleri konusunda güvenmeliyiz.”
Afrika Kalkınma Bankası’nın raporuna göre, 29 Afrika ülkesinin para birimleri zaten değer kaybetti ve bu eğilim dış borcun yerel para birimi cinsinden ödeme maliyetini artırırken ithalatı daha pahalı hale getiriyor.
Özet Rapor, bazı Afrika ülkeleri için gübre meselesinin petrol şokundan bile daha önemli olabileceği uyarısında bulundu. Körfez sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) tedarikindeki aksaklıklar amonyak ve üre üretimini etkileyecek, bu da gübre maliyetlerini artıracak ve Mart-Mayıs arasındaki kritik ekim sezonunda arzı kısıtlayacaktır.
Rapor’da; “Bu durum gıda fiyatları üzerinde daha fazla yukarı yönlü baskı oluşturacak ve kırılgan haneleri en sert şekilde etkileyecek, Afrika’da gıda güvenliği üzerinde önemli olumsuz etkiler yaratacaktır” denildi.
Borç Hafifletme Çağrısı
Politika notu ayrıca hükümetlere şoku absorbe edebilmeleri için mali nefes alanı sağlamak amacıyla “borç ödemelerinde moratoryum” çağrısında bulunuyor.
Youssouf, Afrika ülkelerinin Covid-19 pandemisi sırasında sağlanan desteğe benzer şekilde IMF’den yeni bir Özel Çekme Hakları (SDR) tahsisi talep etmeleri için güçlü bir gerekçe olduğunu söyledi.
AfDB Baş Ekonomisti Kevin Urama, “Krizlere yanıtımız yalnızca kalkınma finansmanı sağlayan kurumlara yönelik değildir” diyerek AfDB, Afreximbank ve diğer Afrika finans kurumlarının bir kriz müdahale mekanizması oluşturduğunu vurguladı.
BM Genel Sekreter Yardımcısı ve UNDP Afrika Bölge Bürosu Direktörü Ahunna Eziakonwa, “Zaman, Afrika içinde ve ortaklarından liderlik özellikleri ortaya koymalarını gerektiriyor” diye vurguladı. “Doğru politika tercihleri, finansman araçları ve siyasi kararlılığın birleşimiyle Afrika bu şoku atlatabilir ve daha dayanıklı, daha çok kendine yeten ve kendi ekonomik geleceğini şekillendirmek için daha iyi konumlanmış şekilde ortaya çıkabilir.”
Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ), devam eden ABD-İsrail saldırısının gübre tedarikindeki aksaklıklar yoluyla gıda güvenliği riskleriyle birlikte küresel ticareti etkileyeceği konusunda uyardı.
Enerji fiyatlarındaki sürekli artışlar küresel ticaret için riskleri artırabilir ve gıda güvenliği üzerinde yayılma etkileri ile tüketiciler ve işletmeler üzerinde maliyet baskıları oluşturabilir.
Çatışma Ortamında Fırsatlar
Politika notunda, Orta Doğu savaşının Afrika için ekonomik riskler oluşturmasına rağmen bazı ülkelerin yüksek emtia fiyatları, ticaretin yön değiştirmesi ve yeniden yönlendirilen lojistik sayesinde kısa vadeli kazançlar elde edebileceği belirtildi. Örneğin, Nijerya daha yüksek petrol fiyatlarından ve Dangote Rafinerisi’nin ihracat genişlemesinden fayda sağlayabilirken, Mozambik, Güney Afrika, Namibya ve Kenya, limanlarında artan trafik sayesinde kazanç elde edebilirler.
*Busani Bafana, Zimbabve’nin Bulawayo kentinde yaşayan, 10 yılı aşkın deneyime sahip, çevre ve ekonomi gazeteciliği ile çevrim içi habercilik alanında uzmanlaşmış, çok sayıda ödül kazanmış bir muhabirdir.
Tercüme: Ali Karakuş
