Camila Villard Duran
Gelişmekte olan piyasa ekonomilerinde (EME’ler) ödeme altyapısının gelişimi; perakende piyasalardaki anlık ödeme sistemlerinden, sınır ötesi bankalar arası ödemeler için toptan merkez bankası dijital para birimlerine (CBDC’ler) kadar, daha geniş bir teknolojik dönüşümün parçasıdır. Ancak bu girişimlerin Amerika Birleşik Devletleri tarafından yoğun bir şekilde incelenmesi, söz konusu olanın yalnızca teknik üstünlük değil, bizzat parasal güç olduğunu göstermektedir.
Ödemelerin gerçekleştirilme biçimindeki değişiklikler, paranın dolaştığı kritik altyapı üzerindeki kontrolün değişmesini ifade eder ve bu durum parasal egemenliğin uygulanması açısından sonuçlar doğurur. Parasal alandaki egemenlik geleneksel olarak para basma yetkisi olarak anlaşılırken, zamanla bankacılık sistemleri ve finansal akışların denetimini de kapsayacak şekilde genişlemiştir. Ancak giderek dijitalleşen bir dünyada egemenlik artık ödeme ve mutabakat sistemlerini destekleyen mekanizmalara ve finansal işlemlerin ürettiği verilere dayanmaktadır.
Bu değişim özellikle, resmi egemenliğin uzun süredir yapısal bağımlılıkla birlikte var olduğu gelişmekte olan piyasa ekonomilerinde (EME’ler) açıkça görülmektedir. Yıllardır doların hâkimiyeti, yalnızca küresel bir para birimi olma statüsüne değil, aynı zamanda sınır ötesi ödemelerin ve finansal takasların yürütülme tarzını şekillendiren Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication – SWIFT, New York Clearing House Interbank Payments System – CHIPS ve Continuous Linked Settlement – CLS gibi yoğun bir özel yönetişimli altyapı ağına dayanmaktadır. Tarafsız iletim kanalları olmaktan uzak olan bu ABD ağırlıklı sistemler, jeopolitik gücü küresel finansın günlük işleyişine yerleştirerek yaptırımlar, dışlama ve finansal akışların kontrolü yoluyla “silahlandırılmış karşılıklı bağımlılık” yaratmaktadır.
Brezilya’nın Pix sistemi bunun çarpıcı bir örneğidir. Brezilya Merkez Bankası tarafından oluşturulan ve yönetilen anlık ödeme platformu Pix, işlem hacmi açısından ödeme kartlarını geride bırakarak hızla ülkenin finansal mimarisinin temel unsurlarından biri haline gelmiştir. Sistem, devletin hem ödeme kurallarını hem de işlemlerden üretilen verileri yönettiği bir yönetim modelini temsil etmektedir; bu veriler ise giderek daha önemli bir ekonomik ve stratejik güç kaynağı haline gelmektedir.
Bu durum açıkça ABD’yi tedirgin etmiştir. Amerika Birleşik Devletleri Ticaret Temsilciliği Ofisi (USTR), Brezilya hakkında soruşturma başlatmış ve Pix’i, 2026 Ulusal Ticaret Tahmin Raporu’nda “ABD için ekonomik ve ulusal güvenlik riskleri yaratabilecek” “piyasa dışı politikalar ve uygulamalar” kategorisi altında değerlendirmiştir. Rapor, devlet öncülüğündeki ödeme altyapısını, veri yerelleştirme önlemlerini ve dijital düzenlemeleri, özellikle ABD’li finansal hizmet sağlayıcıları başta olmak üzere yabancı firmaları dezavantajlı duruma düşüren potansiyel rekabet bozucu unsurlar olarak konumlandırıyor.
Ancak Brezilya tek örnek değildir. USTR raporu ayrıca Hindistan, Çin, Endonezya, Türkiye, Vietnam, Pakistan, Cezayir, Umman, Kuveyt, Katar ve Tayland’ın yerel ödeme sistemleri geliştirme ve veri yerelleştirme gereklilikleri dâhil olmak üzere dijital ve finansal altyapı üzerindeki düzenleyici kontrolü güçlendirme çabalarına ilişkin benzer endişeler dile getirmektedir.
Bu eğilim, dijital ekonomi için finansal altyapının inşasında devlet öncülüğündeki yaklaşımın küresel ölçekte güçlenmesini yansıtmaktadır. Bu nedenle Pix ve Hindistan’ın UPI sistemi dâhil olmak üzere yerel ödeme sistemleri, gelişmekte olan piyasa ekonomilerinin paranın ve finansal verilerin hareket ettiği altyapı üzerindeki kontrolü yeniden kazanma yönündeki daha geniş aksiyonlarının parçası olarak anlaşılmalıdır.
Bu yapısal değişim, özellikle sınır ötesi düzeyde daha da önemli hale gelmekte; yerel anlık ödeme sistemlerinin birbirine bağlanması (örneğin Uluslararası Ödemeler Bankası öncülüğündeki Project Nexus) ve en önemlisi toptan işlemler için CBDC’lerin kullanılması potansiyelini ortaya çıkarmaktadır.
Çin, Hong Kong, Tayland, Birleşik Arap Emirlikleri ve Suudi Arabistan’ı bir araya getiren ve başlangıçta BIS (Bank for International Settlements) tarafından desteklenen mBridge gibi projeler ile gelişmekte olan BRICS+ girişimleri, CBDC’lerin uluslararası ödeme altyapısını yeniden tasarlamak için nasıl kullanılabileceğini göstermektedir. Mesajlaşma, takas ve ödeme işlemlerini entegre eden, devlet tarafından yönetilen tek bir platform, geleneksel aracı kurumlara olan bağımlılığı azaltabilir ve yerel para birimleriyle doğrudan ödeme yapılmasını sağlayabilir.
Daha da önemlisi bu yaklaşım kamu otoritesini kodlar, protokoller ve yönetişim kuralları aracılığıyla ödeme ve mutabakat sistemlerinin teknolojik mimarisine yerleştirmektedir. Bu bağlamda parasal egemenlik altyapısal hale gelir: sınır ötesi finansal akışları destekleyen sistemlerin tasarımı ve kontrolü yoluyla uygulanır.
Gelişmekte olan piyasa ekonomileri için bu stratejik bir fırsatı temsil etmektedir. Dolar tabanlı altyapıya bağımlılığı azaltarak, yerel para birimleriyle mutabakatı mümkün kılarak, çoklu CBDC platformları ve yerel anlık ödeme sistemlerini birbirine bağlayan standartlaştırılmış protokoller, her ne kadar hâlâ sınırlı olsa da, parasal egemenliğin dış boyutunu genişletmek için bir yol sunmaktadır.
Elbette bu gelişmeler dolar hâkimiyetinin sonu anlamına gelmemektedir. Bugünkü ABD liderliğindeki sistemin yapısal temelleri, derin ve likit yerel finans piyasalarından güçlü ağ etkilerine ve dolar cinsinden varlıklara yönelik küresel talebe kadar sağlamdır. Dolar destekli stablecoinlerin (istikrarlı coin) hızlı yayılması, bu hâkimiyeti dijital alanda daha da güçlendirebilir.
Ancak parçalanmış ve daha fazla çekişmenin yaşandığı bir manzara ortaya çıkmaktadır. Yeni girişimler mevcut sistemi kenarlarından yeniden şekillendirmekte; alternatif kanallar yaratmakta, gücü (sınırlı ölçüde de olsa) yeniden dağıtmakta ve her şeyden önemlisi, parasal rekabetin temel alanının para birimi değil altyapı olduğunu göstermektedir.
Bu evrimin iki önemli sonucu vardır. Birincisi, uluslararası para sisteminde gelecekteki çatışmaların döviz kurları veya rezerv para birimleri yerine standartlar, platformlar ve veri yönetimi etrafında yoğunlaşması muhtemeldir. İkincisi, gelişmekte olan piyasa ekonomileri artık yalnızca küresel finansal standartların pasif alıcıları değildir; aynı zamanda kurumsal ve teknolojik yeniliğin itici güçleri haline gelmektedirler.
Bu bağlamda artık temel soru parayı kimin basıp ihraç ettiği değil, paranın hareket ettiği altyapıyı kimin tasarlayıp yönettiğidir. Bu sorunun cevabı yalnızca teknolojik verimlilik tarafından belirlenmeyecektir. Hukuk, kurumsal tercihler ve jeopolitik strateji tarafından şekillenecek ve nihayetinde parasal gücün gelecekteki dağılımını belirleyecektir.
*Camila Villard Duran, ESSCA (École supérieure des sciences commerciales d’Angers) İşletme Okulu’nda Hukuk Doçentidir.
Tercüme: Ali Karakuş
