Kesinlik arayışına karşı müphemlik ve olumsallık

Önceki yazılarımızda modern zamanların alâmetifârikasının kesinlik arayışı olduğunu söyledik. Peki, “ondan önceki zamanlardaki yeni geleneksel dünyadaki zihin işleyişi için tanımlayıcı bir kavram nedir?” diye sorulsa cevabım, eskilerin söylediklerini “Doğrusunu Allah bilir” diye bitirmeleri olurdu. Benim için “Doğrusunu Allah bilir” bakış açısı, bugün de kesinlik arayışının panzehiridir.  Sanıyorum bu kadim idrake günümüzde en yakın kavramın büyük sosyolog Zygmunt Bauman ve onun takipçisi Alman düşünür Thomas Bauer’den esinlenerek “müphemlik” (ambiquity) olduğunu söyleyebiliriz. Bu düşünürlerin kullandığı manada “müphemlik” oldukça yerinde ve açıklayıcı bir kavram ama bu kavrama karşı verilen tepkilerden anlıyorum ki, kesinlik arayışının tedrisatından geçmiş bizler için kavranmasında bazı güçlükler var; hatta kimileri için bu güçlük, hiç anlamaya bile çalışmamak noktasına kadar gidebiliyor. Zihni diyaloğa ve anlamaya açık olanlar için, “Doğrusunu Allah bilir” bakış açısına günümüzde en yakın kavram olarak “müphemlik” üzerinde, Hayat Oyunu: Şans, kader, Kumar (Kapı Yayınları) kitabımdan sonra, bir kez daha durmaya çalışacağım.

En baştan “müphemlik”in asla sanıldığı gibi “belirsizlik” demek olmadığını söylemeliyim. Evet, müphemlik, en çok belirsizlikle karıştırılıyor ve bu hatalı bakış, akademide hayli yaygın.[1] Daha sonra Modernlik ve Müphemlik çalışmasında Bauman’ın şu önemli sözlerine kulak verelim:

“Müphemliğin kökünü kazıma çabası tipik bir modern pratiktir; modern siyasetin, modern aklın ve modern hayatın özüdür. Bu, ke­sin olarak tanımlama ve kesin olarak tanımlanamayan her şeyin bastırılması ya da elenmesi çabasıdır. Modern pratiğin amacı, ya­bancı toprakların fethi değil, compleat mappa mundi’deki [dünya­nın tam bir haritası] boş noktaların doldurulmasıdır. Aslında boşluğa tahammülü olmayan şey doğa değil, modern pratiktir… Geometri, modern aklın arketipidir. Kafes, bunun başlıca mecazıdır. Taksonomi, sınıflandırma, en­vanter çıkarma, kataloglama ve istatistik, modern pratiğin temel stratejileridir. Modern anlamda ustalık, bölme, sınıflandırma ve tahsis etme gücüdür (düşüncede, pratikte, düşünce pratiğinde ve pratiğin düşüncesinde). Paradoksal olarak, tam da bu yüzden müp­hemlik, modernliğin ana ıstırap kaynağı ve modern endişelerin en kaygı vericisidir. Geometri, dünya geometrik olsaydı nasıl olduğu­nu gösterir. Ancak dünya geometrik değil ve geometriden esinlenen kafeslere sıkıştırılamaz…” Bauman’ın sözlerine dikkat kesildiysek, “müphemlik” hakkında kavrayışımız biraz daha sağlamlık ve derinlik kazanmış olabilir. Devam edelim:

“Müphemlik”in daha önce felsefede, dilbilimde, edebiyatta genellikle “çok-anlamlılık” manasına gelecek şekilde kullanımları zaten var ama Bauer, Bauman’ın izinden giderek[2] kavramın insanların çok-anlamlılık ürettikleri ve çok-anlamlılıkla karşı karşıya kaldıkları her duruma teşmil edilebileceğini ileri sürdü ve “kültürel müphemlik” diye bir kavram önerdi:

“Eğer bir kavrama, bir eylem biçimine veya bir nesneye uzunca bir süre boyunca aynı anda iki zıt veya birbirinden belirgin biçimde farklılaşan en azından iki rakip anlam atfedilebiliyorsa, eğer bir toplumsal grup, tekil hayat alanlarına dair normlarını ve anlamlandırmaları aynı anda zıt veya birbirinden kuvvetli biçimde farklılaşan söylemlerden devşirebiliyor veya eğer bir grup içerisinde bir olgunun farklı yorumları benimsenebiliyor ve bu yorumların hiçbirisi tek başına geçerlilik iddiasında bulunamıyorsa, orada bir kültürel müphemlik olgusuyla karşı karşıyayız demektir…” Dedi ve ekledi: “Uzunca süreli kültürel müphemlik olgularının gözlenebildiği bir yerde, muhakkak yüksek bir müphemlik hoşgörüsü vardır.” Bence de müphemlik ile hoşgörüyü bir arada ele almak çok doğru bir yaklaşım; nasıl kesinlik arayışı, fanatizme, zihnin dogmatik işleyişine yol açıyorsa, müphemlik de “Benimkisi enikonu bir fikir ve kendi öznelliğimle yüklü,  yanılıyor olabilirim; aynı şekilde sen de haklı olabilirsin” diyerek hoşgörüye sağlam bir temel oluşturuyor.

Müphemliğin mirasçısı, İslamiyet

Kültürel müphemliği açıklamak için bunları söyleyen ve müphemliğin vazgeçilmez bir eşlikçisi olarak hoşgörü sözünü ilave eden Bauer, Antik zamanlarda, eski Yunan’da bulunan müphemlik hoşgörüsü mirasını daha sonra İslâm dünyasının devraldığı kanaatinde. Onun fikirlerine özgünlüğü zaten tam da bu nokta veriyor.

İslâmiyet’te müphemlik kültürü ve hoşgörüsü (zannın muteber oluşu, fıkhî açıdan aynı anda birden fazla farklı görüşün hâkimiyetinin meşruluğu, dildeki çok anlamlılık, Kur’ânî bir ibarenin birden fazla anlam taşıyabilmesi vb.) birçok şekilde kendini gösterir Bauer’e göre. Bu yüzden “İslâmiyet’te bir Ortaçağ bulunmamaktadır…” demekten çekinmez.[3]

Müphemlik hoşgörüsünü Bauer, günümüzdeki fanatizm ve rölativizm savrulmasına karşı bir çare olarak gündeme getirmeyi istiyor. Bir uçta kesinlikçilik, tek ve kesin hakikatçiliğe (yani fanatizme), öteki uçta ise kayıtsızlığa, “Öyle de olur böyle de olur fark etmez”ciliğe (yani rölativizme) karşı bir alternatif olarak sunuyor. Kesinlikçilik, mutlak hakikatçilik kadar, kayıtsızlık da problemdir, Bauer için. Birisi anlamı sabitleyip daraltırken, diğeri anlamsızlığı da davet eder. Oysa insan varoluşu gereği sürekli anlam arayışı içindedir ve bu ikisi anlam arayışının önünü tıkarlar. Yanlış anlaşılmamalıdır müphemlik hoşgörüsü, muğlaklık, belirsizlik değildir, kesinlik arayışını ortadan da kaldırmamıştır.[4] Müphemlik hoşgörüsü, anlam arayışını zenginleştirir, farklı anlamlar bulmaya, farklı anlamlandırmaları tartmaya imkân verir, ufkumuzu genişletir.

Her neyse, Bauer’in müphemlik kültürü ve hoşgörüsü hakkındaki bu fevkalade enteresan görüşlerini burada bırakalım. Zaten bizim onu gündeme getirme amacımız, modern zamanların alâmetifârikası olan kesinlik arayışını daha iyi anlayabilmek için modernlik öncesi zamanlarda onun yerine neyin bulunduğunu sorgulayabilmek içindi.

Ya olumsallık?

Bugün akademide ve düşünce dünyasında yine modern kesinlik arayışının ve tek anlamlılığın karşısına dikilebilecek bir kavram daha var: Olumsallık (beklenmedik durum, ihtimal, ihtiyat, contingency)… Müphemliği daha iyi anlayabilmek için bu akraba kavrama da biraz bakmak gerekir.

“Olumsallık” kavramının da yakın arkadaşı müphemlik gibi ilk bakışta kavranması zor görünüyor. Birçokları onu müphemlik ile birlikte belirsizlik olarak tanımlayıp geçmek isterken o daha ziyade ilk bakışta zorunlu görünmeyen ama kesin olmaz da denilemeyen bir ‘imkân potansiyeli’ hâlini tanımlıyor. Her insanın bir annesi olması mecburidir ama her annenin sağlıklı bir erkek çocuğu olması sadece ‘imkân dâhilinde’ olan bir ihtimaldir.

Olumsallık, ortaya çıkabilen fakat ortaya çıkışı kesin ve zorunlu olmayan, bir doğa yasası tarafından gerektirilmeyendir. Her ne kadar olumsallık kavramını tabiatın ve toplumun işleyişi için gelecekte ne olacağının tam bilinemeyeceği manasında kullananlar varsa da kanaatimce tam anlamına kavuştuğu yer insanın özgür iradesidir. Olumsallık, insan eylemliliğinin her an ve mütemadiyen yürürlükte olan ama sonuçta insanın kendisinin karar vereceği bir potansiyel hâle işaret eder.

Bauman’ın “Modern aklın ötekisi, çok-anlamlılık, bilişsel uyumsuzluk, çok-anlamlı tanımlar ve olumsallıktır; muntazam sınıflandırmaların ve dosya dolaplarının dünyasındaki çok-anlamlılık. Modern aklın ege­menliği, tanımlama ve tanımlan sabitleme iktidarı olduğu için, ke­sin bir tayinden kaçan her şey bir anormalliktir, bir meydan okuma­dır. Bu egemenliğin ötekisi, dışlanmış ortalamanın yasasının ihlali­dir…” (Modernlik ve Müphemlik) sözleri müphemliğin yanı sıra mutlaka olumsallığı da modern kesinlik arayışının karşıtı olarak ele almamızı ve kavram dünyamıza yerleştirmemizi gerektiriyor. Müphemlik ve olumsallık gibi kavramlar zihnimizde, elimizin altında hazır hâlde bulununca, onlar sayesinde kesin inançlılığı, fanatizmi, hoşgörüyü ve toleransı daha iyi anlayabiliyoruz. Bu konuda bize yol gösterici ve yardımcı olabilecek bir kavramımız daha var: Dünyanın kontrol edilemezliği…

[1] Özellikle Abraham Moles’un, doğa bilimlerini yöntem açısından kesinliğin bilimleri, beşeri bilimleri ise belirsizin bilimleri diye nitelemesinden sonra bu bakış akademide yerleşmiştir. (Bakınız: Abraham Moles, Belirsizin Bilimleri: İnsan Bilimleri İçin Yeni Bir Epistemoloji. Çev. Nuri Bilgin, YKY Yayınları, 2018, 5. Baskı.)

[2]“Bir nesne ya da bir olayın birden fazla kategoriye sokulabilmesi de­mek olan müphemlik, dile özel bir düzensizliktir, yani dilin icra et­tiği adlandırma (sınıflandırma) fonksiyonunun iflası. Bu düzensiz­liğin temel belirtisi, belli bir durumu doğru biçimde okuyamadığı­mız ve alternatif eylemler arasında seçim yapamadığımız zaman hissettiğimiz keskin rahatsızlıktır.” (Z. Bauman, Modernlik ve Müphemlik)

[3]Eski Diyanet İşleri Başkanlarımızdan çok kıymetli dostum, üstadım Prof. Dr. Mehmet Görmez hocamız, her ne kadar Bauer’in genel yaklaşımını diğer oryantalistlere göre müspet bulsa da onu bütünüyle onaylamaz. Kendisinin ‘Çoklu Akıl, Çok Anlamlılık ve İlahiyat’ başlıklı bir konferansında aldığım şu sözleri, sanıyorum İslâmiyet’in müphemlik ve tek-biçimli fanatik yorumlar konusundaki yaklaşımını anlamamızda oldukça fayda sağlayacaktır: “Çoklu akıldan kastım, dini anlama ve yorumlamada farklı düşünce yöntemleri, farklı akletme biçimleri. İslâm ilahiyatının farklı akletme biçimlerini özgün olarak ürettiği düşüncesindeyim. Kur’ân-ı Kerim aklı bir cevher olarak görmez, göz veya kulak gibi bir organ olarak görmez, bir eylem olarak görür; insanı, insan kılan bir eylem olarak görür. Farklı eylem biçimleri veya farklı akletme biçimleri Yaratıcının insana kazandırdığı bir rahmet olarak görülür. Enteresandır, bizim medeniyetimizde akılla ilgili ilk kitabı bir tasavvuf âlimi yazmıştır. Hâris el-Muhâsibî isimli bir âlim, hicri üçüncü asrın hemen başında Akıl ve Kur’ân diye bir kitap yazar sonra Akıl ve Hadis diye bir kitap yazar ve o kitapların girişinde farklı akıllar veya farklı akletme biçimleri üzerinde durur. Bizim çağdaş filozoflarımızdan, şahsen yakından tanıdığım ve kendisiyle zaman zaman görüştüğüm Faslı Profesör Taha Abdurrahman, çok değerli bir ilim adamı, Çağın Gazâlî’si olarak isimlendirenler de var. O, Hâris el-Muhâsibî’den bugüne kadar İslâm ilahiyatında akletme biçimlerini üçe ayırır; akl-ı mücerret, akl-ı müseddet ve akl-ı müeyyet. Akl-ı mücerret soyut akıldır sadece maddi âlemi anlar. Gayb ve melekût âlemini anlamaya çalışmaz hatta kendi alanından çıkarır. Akl-ı mücerret sadece maddi âlemi anlamaya çalışan akıl olarak tarif edilir. Akl-ı müseddet ise maddenin yanı sıra maddenin ötesini, aşkın metafizik âlemini de anlamaya, yorumlamaya çalışan akıldır. Akl-ı mücerretin zıttı değildir; ziyadesidir. Akl-ı müeyyet ise özellikle sahibini değerlerle donatan, değer üreten, düşünce üreten ve aynı zamanda insanı ahlâklı kılan akıl olarak tarif edilir. Bu zat, özellikle Descartes’ın ‘Düşünüyorum, o hâlde varım’ sözüne karşı, ‘Ahlâklıyım, o hâlde varım’ tezi üzerinde durur bütün eserlerinde. 30 kadar çok kıymetli kitabı var. Çok-anlamlılıktan kastımsa, öncelikle çok-anlamlılığa post-modernizm penceresinden bakmadığımı ifade etmek istiyorum. Thomas Bauer diye bir Alman oryantalist hatta çok da oryantalistçe bakmadığı için ‘Alman İslâmiyatçı’ diyorum ben kendisine. Önemli kitaplar yazdı bu konuda, Türkçemize de çevrildi. Türkiye’de ilahiyat alanında da ses getiren kitabı Tanıl Bora’nın çevirdiği Müphemlik Kültürü ve İslâm. Bu zatın, Neden İslâm’ın Orta Çağ’ı Yoktu? diye önemli bir kitabı var, Dünyanın Tekdüzeleşmesi diye bir kitabı var. Henüz çevrilmeyen Kesinlik ve Tek Anlamcılık diye bir kitabı var. Thomas Bauer’in, müphemlik kavramını ele alırken biraz değil çokça post-modernizm üzerinden meseleye baktığını düşünüyorum dolayısıyla ben çok anlamlılık derken oradan bakmadığımı öncelikle ifade etmek isterim. Bir insan eğer bir dine inanıyorsa, o mutlak hakikat fikrine bigâne kalamaz. Post-truth denilen şey hakikat ötesi değildir, hakikate bigânelik ve lakaytlıktır dolayısıyla ben çok-anlamlılık derken İngilizcede ambiguiten yahut Almancada abbiguateet denilen müphemlik, muğlaklık kavramını ifade etmiyorum. Burada çok anlamlılığın zıttı tek anlamcılıktır hatta tek anlamlılık da değil, tek-anlamcılık. Tek-anlamcılık, çeşitliliğin ortadan kaldırılması demektir. Tek-anlamcılık hakikate imanın da düşmanıdır çünkü hakikate giden yollar da çoktur. Bu çokluk bir rahmettir dolayısıyla tek-anlamcılık, rahmet olarak kabul edilen çeşitliliğin kaybıdır.”

Bence Mehmet Görmez Hoca, çok da yankı bulmayan bu tespitleriyle hem muazzam bir fikirler manzumesi sunuyor hem de çok verimli bir tartışmaya kapı aralıyor. Taha Abdurrahman vesilesiyle, müphemliği, ahlak ile bağdaştırması çok önemli. Böylece hoşgörüden sonra ahlak da müphemliğe yeni bir cüz olarak ilave olmuş oluyor. Tam da buradan devam etmek, zihinsel faaliyetlerdeki çok-anlamlılık kargaşasının aşılacağı noktanın hayat pratikleri, pratik akıl, yani erdemler ve ahlak olduğundan bahisle ve Levinas’ın insan varoluşunda ahlakiliğin birincilliği bakışından faydalanarak meseleyi daha önce ele aldığımı muhafazakârlıkla bağlantılandırmak isterdim ama bunu bir başka çalışmaya bırakalım.

[4] Bauer, müphemliğin inançla ilişkisini ortaya koyabilmek, müphemlik kültürü içinde yaşayan insanların da nihayetinde kesin olan, kesinlikle inandıkları fikirleri bulunduğunu ve bu durumun hiç de çelişkili olmadığını söylemek için Ian Hacking’in “şansın terbiye edilmesi”yle aynı bağlam içinde “müphemliğin terbiye edilmesi” kavramını kullanır. Yine buradan hareketle biz de bilimsel kesin hakikat arayışı ve inançtaki naifliğin hiç de çelişmediğini ekleyerek devam edebiliriz ama artık o da başka bir yazıya kalsın.