Nadir Aşçı
İnsan biraz su, biraz kan, çokça hatıralardan mürekkep bir varlıktır. Söz konusu hatıraların büyük çoğunluğu da çocukluk ve ilk gençlik yıllarında kendine yer bulur. İlerleyen zaman içinde uzak yıllardaki hatıraların, yakın geçmişteki hatıralara göre daha çok ve daha kolay hatırlanmasının altında yatan şey de tam olarak budur. Onlu veya yirmili yaşlardaki yaşanmışlıklar, otuzlu, kırklı yıllardaki yaşanmışlıklardan daha çok yer kaplar hafıza dediğimiz gizli hazinede. Dolayısıyla kişisel hafızamda benim futbola dair başvurduğum ilk yer genellikle seksenli yıllar oluyor. Seksen dokuzun ilk çeyreğinde Galatasaray’ın istisnasız bütün Türkiye’yi ekrana kilitlediği zaman zarfında, Şampiyon Kulüpler Kupası çeyrek final maçında, Cevad Prekazi’nin yaklaşık otuz beş metreden Monaco kalesine gönderdiği “füze”nin kişisel futbol tarihimde ayrı bir yerinin olduğunu söyleyebilirim.
O harikulade şutun sahibi Cevad Prekazi, geçtiğimiz günlerde 70 yaşında iken dünya hayatını tamamlayınca, ülkedeki birçok kişi gibi benim de aklıma doğrudan Monaco müsabakası geldi doğrusu. Fakat Prekazi elbette ne sadece bu gole sığdırılabilirdi ne de sadece futbola…
Türk futbolu seksenli yıllarda yoğun bir Yugoslav akımına uğramıştı. Tarık Hodziç, Mirsad Seydiç, Cevad Şekerbegoviç gibi oyuncularla başlayan akım daha sonra Cevad Prekazi, Zoran Simoviç, Nejad Biyediç, Zivan Lukovcan, Dusan Pesiç gibi birçok futbolcu ile devam ederken, bizler de çocuk muhayyilemizle, zaten 2 yabancı kontenjanı olan Türk futbolunda bu iki hakkın da Yugoslav futbolcularla doldurulmasını sorgulayacak değildik tabii. Futbolu Yugoslavların, Almanlardan, Fransızlardan, İspanyollardan daha iyi oynadığını düşünüyorduk belki de.
Az önce saymaya çalıştığım isimler içinde Şekerbegoviç gibi “fantastik” bir isme sahip onca futbolcu içinde benim için özel olan tek isim Cevad Prekazi’ydi. Prekazi’nin diğer soydaşlarından ayrılan bir yanının olduğunu, kendine ait bir karizmaya sahip olduğunu hemen fark etmiştim. İncecik bacaklarıyla müthiş bir atletizme sahip olmasının yanında, dönemin şartları gereği kısacık şortunun üstüne bıraktığı forması, boynundan hiç çıkarmadığı altın kolyesi, saçının aka kısmında bıraktığı küçük at kuyruğu ile soydaşlarından ayrıldığı gibi dönemin diğer futbolcularından da ayrılıyordu. Dönemin futbolcuları kısacık şortlarının içine soktukları formaları, aynı moda saç kesimleri ve dizlerine kadar çektikleri konçlarıyla fotokopi makinesinden çıkmış gibi dolaşırken yeşil sahalarda, o, bileklerine kadar indirdiği tozluklarıyla zaten hemen ayrılıyordu meslektaşlarından. Futbol, yavaş ve ağır çekimde oynandığı için UEFA kurallarının ve yaptırımlarının bu kadar sert olmadığı, tekmelik takmanın şart olmadığı konjenktörde, o dönem neredeyse sadece onun tozluklarını ayak bileklerine kadar indirmesi “aykırı” duruşunun giriş kapısıydı belki de. Uzun süre sert şutlar atmasındaki sırrın bu olduğunu düşünmedim de değil doğrusu. Onun futbolda zirve yaptığı dönemde futbol hayatına yeni yeni başlayan ve zamanla ondan çok daha sert ve etkili şutlar atan hami Mandıralı’nın, tozluklarını dizlerine kadar çekmesinden sonra dağılabildi kafamdaki bu tahayyül. Mandıralı’nın şutlarında topa bilekten değil kalçadan gelen kuvvetle vurduğunu ve bunun hızlı ve sert şut atmada etkin bir teknik olduğunu biliyoruz. Mandıralı’dan önce Cevad’ın attığı şutlarda aynı tekniği uyguladığını, futbolu bıraktıktan sonra gençlere tavsiyelerde bulunurken “bilekten değil kalçadan güç alacaksınız” dediğini göz önüne alırsak, hami Mandıralı’nın, belki de Cevad Prekazi’den bu işin sırrını aldığını düşünebiliriz.
Cevad deyince aklımıza sadece attığı sayısız frikik golünün gelmesi kaçınılmaz ama onun Prekazi olmasının altında takım arkadaşlarına attığı adrese teslim pas ve ortalarının da önemli bir payının olduğunu yadsıyamayız. Özellikle Tanju Çolak ile yakaladığı uyum başlı başına bir tez konusu bile olabilir. Şunu rahatlıkla söyleyebilirim ki Tanju Çolak’ın “nokta golcü” olmasında aslan payı kesinlikle Cevad Prekazi’ye aittir. Sahanın hangi noktasındaysa, Tanju Çolak’ı bulup ona yirmi metreden, otuz metreden, kırk-elli metreden ayağına teslim paslar attığını defalarca izlemiş bir olarak, ikisi arasındaki uyumu uzun yıllar başka iki futbolcuda göremediğimi söyleyebilirim. Bugünlerde “çevre kontrolü” dediğimiz işlevin Cevad’ta tam anlamıyla vücut bulması bu uyuma katkı sağlıyor olsa da genel anlamda “oyun görüşü” iyi olan futbolcuların, rakiplerinden bir adım önde olduğu vakıa. Çevre kontrolü top ayağındayken sağını solunu, önünü arkasına bakışlarıyla kontrol etmek olarak algılansa da aslında o muazzam “oyun görüşü” ile çevreye bakış atmadan çevrende ne olup bittiğinin farkına varmaktır. Uğur Tütüneker’in “bir antrenmanda Prekazi ters yöne bakarken topu bana attı, beni nasıl gördüğünü anlamadım” diyerek şaşırması biraz da bizde “çevre kontrolü” nün tam anlaşılamamasından kaynaklanıyor. Sözün burasında Cevad’ta gördüğüm bu çevre kontrolünün aynısın dönem arkadaşlarından Oğuz Çetin’de de gördüğümü söylemeliyim. Hatırlayanlar olacaktır. Adeta bir robot gibi dimdik top sürerken, sahanın hangi noktasında olduğunu ezberlediği arkadaşlarına kafasını çevirmeden top gönderebilirdi Çetin.
İyi futbolcu olmanın bugün ekstra bir çaba ve çalışma gerektirdiği bir gerçek. Cevad Prekazi, Yugoslav disiplini altında Partizan’daki sıkı çalışmanın ardından Türkiye’ye gelince nasıl bir şaşkınlığa uğradı bilemiyoruz ama antrenman sonrasında ekstradan şut çalışmaları yaptığını, “genç” Tugay Kerimoğlu’na abilik yaparak onu da antrenman sonunda bireysel çalışmaya yönlendirdiğini biliyoruz. Tugay Kerimoğlu’nun, Cevad’ın bu iş disipliniyle büyüdüğünü, dünyanın en zor ve en yoğun ligi olan İngiltere liginde kırk yaşına kadar kesintisiz etkili futbol oynadığını düşünürsek, bireysel çalışmanın ve antrenman sonrası yüklenmenin ne kadar önemli olduğunu anlayabiliriz. Prekazi’nin bir antrenmanda Jupp Derwal’e “niye taktik antrenman yapmıyoruz” diye sorduğu soruya Derwal’in verdiği “bunlar taktikten anlamaz” cevabının ağırlığını iki bin yirmili yıllarda bile yaşıyoruz maalesef. Avrupa futbolunda alt yapıda on yaşında başlayan taktik antrenmanların bizde otuzlu yaşlarda bile kısıtlı olması bizim adımıza elbette büyük bir talihsizlik.
Cevad, son nefesine kadar “Yugoslavya” diye bir ülke kalmasa da kendisini bir Yugoslav olarak tanımladı. Kosovalı bir Arnavut olarak hiçbir zaman etnik kökenini izhar etmedi. Yugoslav iç savaşına hiçbir zaman onay vermedi. Kendisini Yugoslavya’nın kurucu lider Tito’nun bir askeri olarak niteledi hep. Bizdeki laikçi cenahın kendilerini Mustafa Kemal’in askeri olarak nitelemelerinden büyük bir farkı olduğunu düşünüyorum bunun. Cevad, kendisini aynı zamanda “sıkı bir sosyalist” olarak da tanımlıyordu. Türk topraklarındaki sosyalizmin, Kemalizm ile zaman zaman içi çe girmesi, birbirini desteklemesi, birbirinin yerini tutması ve birbirini yedeklemesi düşünüldüğü zaman Cevad’ın sahip olduğu sosyalizmin, 6-7 yıl boyunca ekmeğini yediği Türkiye’nin sosyalizminden farklı olduğunu söyleyebiliriz. Türk devriminin üstten jakoben bir hareket olarak başlaması, dünya devrimlerinin aşağıdan bir halk ayaklanması ile başlaması da Cevad’ın “devrimci” yönüyle taban tabana zıt bir hal alıyor. Ölümünden sonra Türkiye’deki “sol-sosyalist” kesimin Cevad’ın ardından bir “yoldaş” uğurlamasına girişmeleri bu bakımdan çok tutarlı gözükmüyor. Cevad’ın, Che hayranı olması ve onun gibi “kalbim sol tarafta, kendim de sol taraftayım” demesi, her ne kadar Türkiye’deki “sol” hareket için bir heyecan kaynağı oluştursa da, sosyal demokrasinin hatta devrimciliğin bizim topraklarda doğrudan Atatürkçülük ve Kemalizm’e çıkması bir ölü doğuma sebep oluyor. Cevad için, dünyada bir barışın ve eşit yaşamın imkânları her zaman ulaşılabilecek bir şey iken, Türk solu, Türk devrimciliği ve kısmen Türk sosyalizmi için, Mustafa Kemal ve onun İslâm’dan soyutlanmış düşünceleri dünyadaki açlıktan, yoksulluktan, savaşlardan, ezilmiş halklardan daha öncelikli ve önemlidir. Jakoben ve elit kurumsal yapısına rağmen Galatasaray’ın Metin Oktay gibi sosyal demokrat, Metin Kurt devrimci, Cevad Prekazi gibi sosyalist futbolculara ev sahipliği yapması bir ironi olarak dururken, Cevad’ı oradan alıp korumayı istiyor gönlüm.
Cevad, Partizan yıllarını anlatırken, Partizan Stadı’nın bir yerinde kütüphane olduğundan bahseder. Stadın içinde kütüphane… Bu da oldukça ironik gibi gözükse de aslında futbolcuların “okumayan, düşünmeyen, zihinsel üretim yapmayan” insanlar olarak kodlanmasının eski Yugoslavya’da makbul olmadığını açık ediyor. Okuyor ve düşünüyor olmanın elbette bir “avam” sporu olarak görülen futbolda da hissedilir bir etkisi olacaktır. Balkan futbolunda okuma ve düşünme eylemi üzerine bina edilen şeyi aslında bahsini ettiğim eski “Yugoslav” ekolünde, eski “Romanya” ekolünde “oyunu okuma” özelliği ile karşımıza çıktığını söyleyebiliriz.
Sıkı bir sosyalist olarak Cevad, tam anlamıyla kapitalizmin karşısındaydı. Kapitalizmin hırsızlık olduğunu düşünüyordu. Başka bir dünyanın mümkün olduğu inancıyla yaşadı hep. Kapitalizmin, büyük hırsızların futbola tam anlamıyla hâkim olmaya başladığı yıllarda futbolu bırakmış olması onun adına büyük bir şanstı belki de. Günümüzde artık okuyan, düşünen, bir idealin peşinde koşan, futbolcular yok. Dünya futbolu da, dünya insanları gibi herkesi aynı potada eritti. Düşüncesine, fikrine katılayım ya da katılmayayım bir şeyleri dert edinen, ters giden bir şeyleri değiştirmeye çalışan, başta futbolcular olmak üzere bütün insanlara karşı o büyük saygımı hâlâ koruyorum. İnsanlığın da futbolun da bu insanlar eliyle dönüşeceğini düşünmeye devam ediyorum.
Bir sinema yıldızı, bir şarkıcı, bir tiyatrocu, bir televizyon programcısı… öldüğü zaman hiç tanışmasanız da, oturup hiç muhabbet etmemiş olsanız da, bir şeyleri paylaşmamış olsanız da, bir abinizi, bir kardeşinizi, bir akrabanızı kaybetmiş gibi olursunuz. Prekazi benim için öyle bir isimdi. O benim için hep Cevad’tı. Prekazi olarak gelip Cevad olarak gitti.
Güle güle Cevad.