Guatemala’da Toplum Temelli Anma ve Özgürleştirici Telafi

Geçiş Dönemi Adaletinin Şekillenebilirliği

Teori ve pratik alanı olarak geçiş dönemi adaleti bugün çelişkili bir konumda duruyor. Diktatörlüklerin ve silahlı çatışmaların mirasıyla yüzleşen mağdur-hayatta kalanların seferberliğinden doğan bir alanın “çıkmaz”da olduğu söyleniyor.¹ Hukukçuluğu, yukarıdan aşağıya yönelimi ve liberal barış paradigmasına dayanması nedeniyle eleştirilen geçiş dönemi adaleti, buna rağmen ilk ortaya çıktığı topluluklar tarafından ısrarla harekete geçiriliyor, sahipleniliyor ve yeniden biçimlendiriliyor. Geçiş dönemi adaletinin, Philipp Dann ve Florian Jeßberger’in “dönüşlü küreselleşme (reflexive globalisation)” olarak adlandırmayı önerdiği şeyin örneği olduğunu savunuyorum. Bu, küreselleşmenin “Küresel Kuzey’den tek yönlü ihracatın yerini, hukuki kavramların, başlangıçta yazar değil alıcı konumuna yerleştirilmiş aktörlerce çok yönlü biçimde yeniden müzakere edilmesine bıraktığı” yeni bir evresidir.²

Geçiş dönemi adaleti, uygulanacak yerleşik bir çerçeve olarak gelişmedi; kısmen Küresel Güney’deki sivil toplumun taleplerinden doğdu, ardından uluslararası insan hakları hukuku ve profesyonelleşmiş bir küresel alan aracılığıyla standartlaştırıldı. Yine de bu standartlaşma süreci, alanın daha ileri bir dönüşümünü engellemiş değil. Geçiş dönemi adaletinin kurumsal uygulamasındaki yetersizliklere dikkat eden eleştirel bir bakış açısından, yerel aktörlerin onun dilini ve araçlarını stratejik biçimde sahiplenmeyi ve yeniden yerleştirmeyi nasıl sürdürdüklerini, bunları alanın kodlandığı sınırları aşan zarar ve onarım epistemolojileriyle nasıl doldurduklarını inceliyorum. Bu katkıda, söz konusu seyri, normatif sınırlarını esnetme ve yeniden şekillendirme yönündeki güncel çabalara kadar izliyorum. Ardından bu dinamikleri, Maya Ixil hayatta kalanlar örgütleriyle hem araştırmacı hem de hukuk danışmanı olarak yürüttüğüm çalışmaya dayanarak Guatemala örneği üzerinden ele alıyor, bu örgütlerin toplum temelli hafıza ve telafi alanları kurma çabalarını inceliyorum. Son olarak, geçiş dönemi adaletinin şekillenebilirliğinin hem özgürleştirici imkânlarını hem de sınırlarını değerlendiriyorum.³ Bu dinamikleri dönüşlü bir mercekten incelemenin, mağdur-hayatta kalanların kurumsallaşmış bir alanla ilişki kurarken aynı zamanda devletin ötesinde, hatta zaman zaman devlete rağmen işleyen telafi biçimlerini nasıl ilerletebildiklerini gösterdiğini ileri sürüyorum.

Sivil Toplum Taleplerinden Standartlaşmaya ve Standartlaşmanın Hoşnutsuzluklarına

Geçiş dönemi adaletinin kökeni, devlet şiddeti, isteksizliği ya da cezasızlığı karşısında hakikat, adalet ve tazminatla ilgili talepleri eldeki imkânlara göre çerçeveleyecek alanlar kuran sivil toplum aktörlerinin taleplerinde yatar. Latin Amerika bu ilk gelişmelerin biçimlendirici mekânlarından biriydi. Arjantin’de otoriter baskı altında toplu biçimde harekete geçen Abuelas y Madres de Plaza de Mayo, daha sonra uluslararası insan hakları standartlarına temel katkılar olarak kabul edilecek hukuki seferberlik, protesto ve adli soruşturma uygulamalarına öncülük etti.⁴ Şili, Guatemala ve Peru gibi ülkelerin bulunduğu bölge genelinde hayatta kalanlar ve örgütleri, alanın kuramsallaştırılmasından çok önce mimarisinin kurulmasına katkıda bulundu. Bu gelişimin ilk evresinin özelliği, pratiğin kuramdan önce gelmesiydi: devletlerin harekete geçmek istemediği ya da geçemediği bir dönemde sivil toplum ihlalleri belgeledi, farkındalık yarattı, mümkün olan yerlerde hukuki süreçler başlattı ve tanınmayı talep etti. Böylece mağdurların ve yakınlarının adalet talepleri, alanın hedeflerini şekillendiren hakikat ve adalet taleplerinin yolunu açtı.⁵ Dolayısıyla geçiş dönemi adaleti, yerleşik demokrasilerden çatışma sonrası toplumlara yönelik tek yönlü bir ihracat olarak başlamadı. Aksine, çok yönlü bir iç içe geçmenin ürünüydü; Küresel Güney’deki sivil toplum, sonraki norm belirlemeyi biçimlendiren talepleri dile getirdi.

Geçiş dönemi adaletinin gelişiminde ikinci bir evre, onun standartlaşmış bir alan olarak pekişmesine işaret etti. Latin Amerika’daki, ayrıca Afrika’daki ve Doğu Avrupa’daki ilk deneyimlerden yararlanan geçiş dönemi adaleti, sütunlara dayalı bir sistem olarak kodlandı; uluslararası insan hakları hukuku çerçevesi ve çok taraflı kuruluşların çalışmalarıyla kurumsallaştırıldı. Alan, belirgin “sütunları” kapsayan bir araç takımı biçimini aldı: hakikat; (uluslararası) cezai kovuşturmalar; tazminat; tekrarlanmama garantileri; daha yakın zamanda da anma.⁶ Birleşmiş Milletler’in ve geçiş dönemi adaleti girişimcilerinden oluşan ulusötesi bir topluluğun yönlendirdiği bu standartlaşma, alanı, çatışma ve otoriterlik içeren farklı bağlamlarda uygulanmak üzere uluslararası uzmanlarca yönetilen küresel bir çerçeveye dönüştürerek profesyonelleştirdi.⁷

Standartlaşmayla birlikte eleştirisi de geldi. Özellikle sütun temelli sistem, ekonomik, sosyal ve kültürel hakları ikinci plana iterek medeni ve siyasi hakları ayrıcalıklı kıldığı için eleştirildi. Eleştirmenlere göre sabit ve doğrusal bir “geçiş” anlayışı, sömürge mirasına dayanan yapısal şiddetin sürekliliğini ve bunun günümüzdeki mülksüzleştirme ve yapısal zarar biçimlerine etkilerini gizliyordu.⁸ Daha yakın zamanda araştırmalar, alanın insan merkezciliğini de sorguladı; insan ötesi zarar biçimlerini göz ardı etmesinin, örneğin yerli epistemolojiler ile diğer ekolojik ve ilişkisel dünya görüşleri gibi etkilenen toplulukların pek çoğu için merkezî olan yaralanma ve onarım anlayışlarını dışarıda bıraktığını savundu.⁹

Ancak bu eleştiriler geçiş dönemi adaletinin çekiciliğini söndürmedi.¹⁰ Alanın şekillenebilirliği, yani aynı anda hem kurumsal hem de taban alanlarında birden çok adalet paradigmasını barındırabilme kapasitesi, mağdur-hayatta kalanların alanın dilini ve araçlarını, bunları yerel dile uyarlayıp taleplerine yeniden yerleştiren stratejik aktörler olarak kullanmayı sürdürmelerine imkân verdi.¹¹ Dikkate değer güncel örnekler var. Geçiş dönemi adaletinin dili bugün yerleşik demokrasilerde sömürge zararlarını ele almak için kullanılıyor; örneğin Belçika’nın Kongo, Burundi ve Ruanda’da işlenen sömürge suçlarını inceleyen parlamento komisyonu¹² ve Amerika Birleşik Devletleri’nde ırkçılığı ve kölelik mirasını ele alacak bir hakikat komisyonu.¹³ Hakikat komisyonları aynı şekilde sömürge sonrası ve yerleşimci-sömürgeci bağlamlarda da kullanıldı; örneğin Kanada’da yerli halklara karşı yatılı okullarda ve Avustralya’da bakım kurumlarında işlenen istismarları ele almak için.¹⁴

Dahası, silahlı çatışma bağlamlarında geçiş dönemi adaleti yeniden şekilleniyor. Kolombiya’da 2016 barış anlaşmasının ardından kurulan Barış için Özel Yargı Yetkisi (Jurisdicción Especial para la Paz), yerli epistemolojilerini ve hukuki çoğulculuğu resmî bir hesap verebilirlik mekanizmasına dahil etti: yerli yargıçlar atadı; toprakları silahlı çatışmanın mağdurları ve hak sahipleri olarak tanıyan, insan ile insan olmayan arasında “biyokültürel” bir ilişkiyi kabul eden kararlar verdi.¹⁵ Bu yargısal gelişmeler, geçiş dönemi adaletinin kimin hak sahibi sayıldığı, neyin zarar sayıldığı ve bunun nasıl onarılabileceği konusundaki ontolojik ve epistemik kapsamı genişletmek için nasıl kullanıldığını gösteriyor.

Guatemala: Anma, Survivance ve Toplum Temelli Telafi

Guatemala örneği bu dinamiğin açıklayıcı bir örneğini sunuyor. Guatemala, şiddetin 1980’lerin başında, Maya yerli topluluklarının sistematik biçimde hedef alındığı dönemde doruğa ulaştığı 36 yıllık bir iç silahlı çatışma yaşadı (1960-1996). Comisión para el Esclarecimiento Histórico (Tarihî Aydınlatma Komisyonu), çatışmanın yaklaşık 200.000 ölüm, 45.000 zorla kaybetme ve 1,5 milyon ülke içinde yerinden edilmiş kişiyle sonuçlandığı ve ordunun Maya etnik gruplarına karşı soykırım eylemleri işlediği sonucuna vardı.¹⁶

Guatemala, geçiş dönemi adaletinin ilk aşamalarında bir “vitrin ülkesi” oldu: 1990’lardaki barış anlaşmaları, alanın uluslararası düzeyde şekillendiği tam o sırada müzakere edilen hakikat, cezai hesap verebilirlik, tazminat ve tarihî hafızaya ilişkin hükümler içeriyordu.¹⁷ Bu talepleri hayatta kalanlar ve örgütleri yönlendiriyordu. Yine de sonuçlar karışık çıktı. Ulusal Tazminat Programı (2003-2023) yapısal olarak kusurlu çıktı ve kaldırılana kadar giderek bozuldu. Araştırmacılar ve hayatta kalanlar, toplulukların tazminat anlayışı ile bunu hayata geçirmek üzere tasarlanan kurumsal çerçeveler arasında kalıcı bir uyumsuzluk olduğunu da belgeledi.¹⁸ Cezai yargılamalar, dönüm noktası niteliğindeki soykırım ve cinsel şiddet davalarında ilerlemiş olsa da, yargı sistemindeki bir krizin insan hakları savunucularının suçlulaştırılmasıyla birleşmesi nedeniyle son on yılda engellendi.

Resmî mekanizmalara ilişkin hayal kırıklığı ve katılım yorgunluğu ortamında ve barış anlaşmalarının imzalanmasının üzerinden otuz yıl geçtikten sonra yeni bir dinamik ortaya çıkıyor. Soykırım şiddetinden en ağır etkilenen bölgelerden biri olan Maya Ixil bölgesinde mağdur-hayatta kalanlar, kendi koşullarında hafıza alanları yaratmak için geçiş dönemi adaletinin dilini ve araçlarını bir kez daha harekete geçiriyor. Bu girişimler, onlarca yıllık hukuki seferberlikte yaptıkları işi korumak isteyen mağdurların ve toplulukların öncülük ettiği toplum temelli arşivlerden ve müzelerden oluşuyor. Bu alanlar ayrıca, yargılamalar ve hakikat komisyonları gibi diğer geçiş dönemi adaleti mekanizmalarınca göz ardı edilmiş başka zarar biçimlerine, örneğin toprağa ve doğaya verilen zarara ve soykırımın topluluklar üzerindeki açlık, hastalık ve mülksüzleşme gibi etkilerine ışık tutmak için kullanılıyor. Hafıza alanları, 1980’lerdeki soykırımın İspanyol sömürgeciliğinden kaynaklanan ve günümüzün göç, toprak mülksüzleşmesi ve ekstraktivizm (extractivism) sorunlarıyla bağlantılı daha geniş zarar zamansallıklarının yalnızca bir bölümü olduğu Ixil tarih anlatılarını yansıtacak biçimde de şekillendiriliyor.¹⁹

Bu uygulamaları, geçiş dönemi adaleti dilinin sembolik tazminatlar biçiminde salt içeri alınmasından ayıran şey, siyasi özerkliktir. Julia Eckert, daha önceki bir RefLex sempozyumunda, gerçek sömürgecilik karşıtı hukuki dönüşümün mevcut çerçeveleri benimsemekten ya da yeniden adlandırmaktan değil, “sistematik olmayan normatif ilişkisellik” aracılığıyla çeşitli normatif kaynakları işin içine katarak hukukun temel yapılarına meydan okuyan toplumsal hareketlerden doğduğunu savunur.²⁰

Ixil hayatta kalanlarının uygulamaları tam da bu niteliği sergiliyor. Onların çabalarına hem araştırmacı hem de hukuk danışmanı olarak eşlik ederken, Ixil hayatta kalanlarının taleplerini standartlaşmış geçiş dönemi adaleti mekanizmalarının sütun mantığı içinde dile getirmekle yetinmediklerini, bunun yerine bir normatif iç içe geçme biçimi ürettiklerini düşünüyorum: toprağa ve ilişkiselliğe dayanan zarar epistemolojilerini; yiyecek, tıp ve sözlü gelenekler hakkındaki atalardan kalma bilgileri ve insan hakları taleplerini, tek bir çerçeveye indirgenemeyecek topluluk alanlarında birbirine bağlıyorlar. Hayatta kalanlar, farklı paydaşlarla etkileşimlerinde, kaynakları nasıl harekete geçireceklerini ve kimlerle ortaklık kuracaklarını etkin biçimde seçiyor; tarihsel güvensizlik ve ele geçirilme riski nedeniyle zaman zaman devlet desteğini reddediyor, buna karşın devleti hâlâ asıl yükümlü olarak gördükleri için tazminat talep etmek üzere devlet nezdinde harekete geçmeyi sürdürüyor.²¹ Hafıza alanları yaratmadaki bu eyleyicilik, yerli akademisyen Gerald Robert Vizenor’un survivance olarak adlandırdığı şeyin işlevini görüyor: yerli halkların hikâyelerinin sürmesi yoluyla sömürgeci silinmeye karşı etkin varlığı ve direnişi.²²

Bu topluluk alanları, zor mirasın geleneksel anılmasının ötesine geçerek kimliğin onaylandığı, atalardan kalma bilgi sistemlerinin korunduğu ve hikâyeleri korumak ve toplumsal adalet mücadelesini sürdürmek için kuşaklar arası diyaloğun kurulduğu alanlara dönüşüyor. Zararı ve hayatta kalmayı toplulukların kendi dünya görüşlerinde köklenmiş biçimde tasvir etmeye yönelerek ve mülksüzleştirme ile soykırımın uzun tarihlerini ön plana çıkararak bu alanlar hegemonik geçmiş anlatılarına itiraz ediyor ve yeni adalet hayal gücü biçimleri açıyor.²³ Bu alanlar özgürleştiricidir; ancak bunun nedeni geçiş dönemi adaletinin standartlaşmış çerçevesinin tümüyle dışında durmaları değil, çerçevenin kıyısını stratejik biçimde işgal etmeleridir: alanın özgün normatif özlemlerini aşan ve yeniden yönlendiren talepleri ilerletirken, tarihî hafızayı korumaya yönelik seferberlik üzerindeki topluluk otoritesini de elinde tutarlar.

Şekillenebilirlik ve Sınırları

Bu gelişmeler, RefLex Merkezi’nin çerçeve olarak dönüşlü küreselleşme fikrinin aydınlatmaya yardımcı olabileceği çok yönlü bir dinamiği ortaya koyuyor. Geçiş dönemi adaleti araçları yerel bağlamlarda benimseniyor ve yerel dile uyarlanıyor; standartlaşmış modelin ontolojik ve zamansal sınırlarını aşan zarar ve onarım epistemolojileri ve anlayışlarıyla donatılıyor ve daha geniş alana dönüşmüş ya da en azından aşağıdan bilgilenmiş olarak geri veriliyor. Kolombiya gibi örneklerde bu dinamik kurumsal alanlara girmiş durumda; yerli yargıçlar, Batı hukuk sistemleriyle yerli epistemolojileri arasında kültürlerarası çevirmenler olarak işlev görüyor ve bu alanlar hesap verebilirliğe ilişkin ilişkisel anlayışları tanımaya başlıyor. Guatemala’da ise topluluk düzeyinde işliyor; mağdur-hayatta kalanlar, geçiş dönemi adaleti dilini sembolik tazminatlar biçiminde devleti reddetmek ya da onunla müzakere etmek için harekete geçirirken, sömürge zararını günümüzün baskı biçimleriyle ilişkilendiren daha geniş bir toplumsal adalet hareketinin parçası olarak kendi ortak eylem alanlarını güçlendiriyor.

Ne var ki Julia Eckert’in uyardığı gibi, sömürgecilik karşıtı alternatiflere yapılan her başvuru gerçek bir dönüşüm oluşturmaz. Sömürgeci hiyerarşileri sürdüren (ekonomik, epistemik, hukuki ve kültürel) iktidar yapılarına sürekli dikkat edilmezse, geçiş dönemi adaleti alanını dönüştürme girişimleri, sarsmak yerine uzlaştıran meşrulaştırıcı bir söz dağarcığına dönüşme riski taşır.²⁴ Uluslararası hukukun çerçevesi aracılığıyla standartlaştırılan geçiş dönemi adaleti, bir proje olarak sömürgesizleştirmenin sarsıcı taleplerini kucaklamaya tümüyle elverişli değildir. Yapabileceği şey, ki Guatemala örneği bunu gösteriyor, toplulukların kendilerinin yürüttüğü mücadeleleri desteklemek ve görünür kılmaktır: şiddetin daha geniş zamansallıklarını ve mirasını ortak bir çerçeveye taşımak ve tarihsel olarak marjinalleştirilmiş bilgi sistemlerinin tanınması için harekete geçmek. Maya Ixil bölgesinde topluluk temelli hafıza alanlarının ve kuşaklar arası diyaloğun çiçeklenmesinde gözlemlenen açılımların daha kalıcı telafi biçimlerine dönüşüp dönüşemeyeceği, alanı şekillendiren topluluklarla birlikte sürdürülecek araştırma ve düşünme için açık bir soru olarak duruyor.

Dipnotlar

1. Vasuki Nesiah, Transitional Justice Practice: Looking Back, Moving Forward: Scoping Study, Impunity Watch Research Report, May 2016; Selbi Durdiyeva, Transitional Justice and Decolonisation, Virtual Encyclopaedia – Rewriting Peace and Conflict, 13.02.2024, https://rewritingpeaceandconflict.net/transitional-justice-and-decolonisation/, son erişim 09.10.2026; Caitlin Biddolph and Caitlin Mollica, Reimagining Transitional Justice for a Less Violent, More Inclusive World, The International Journal of Human Rights, 30 (2025), DOI: 10.1080/13642987.2025.2602144.
2. Philipp Dann and Florian Jeßberger, Reflexive Globalisation, Law and Placemaking, Verfassungsblog, 05.02.2026, https://verfassungsblog.de/reflexive-globalisation-law-and-placemaking/, son erişim 09.10.2026, DOI: 10.59704/f8e7edc0c8a2351b.
3. Şekillenebilirlik kavramı, geçiş dönemi adaleti araştırmacılarınca çatışma sonrası toplumlarda eşitsizliğin sosyoekonomik yapılarının dönüştürülmesindeki sınırlılıklara işaret etmek için kullanılmıştır, bkz.: Padraig McAuliffe, Transformative Transitional Justice and the Malleability of Post-Conflict States (Edward Elgar Publishing, 2017), DOI: 10.4337/9781783470044. Bu yazıda şekillenebilirliği, geçiş dönemi adaleti alanının kolayca değiştirilebilen ya da etkilenerek yeni bir biçime girebilen kapasitesi olarak anlıyorum.
4. Valeria Vegh Weis, The Relevance of Victims’ Organizations in the Transitional Justice Process: The Case of the Grandmothers of Plaza de Mayo in Argentina, Intercultural Human Rights Law Review, 12 (2017), p. 1-70.
5. Ezequiel A Gonzalez-Ocantos, The Politics of Transitional Justice in Latin America: Power, Norms, and Capacity Building (Cambridge University Press, 2020), DOI: 10.1017/9781108869973.
6. United Nations Secretary-General, The Rule of Law and Transitional Justice in Conflict and Post-Conflict Societies: Report of the Secretary-General, S/2004/616, 23.08.2004.
7. Tshepo Madlingozi, On Transitional Justice Entrepreneurs and the Production of Victims, Journal of Human Rights Practice, 2 (2010), p. 208-228, DOI: 10.1093/jhuman/huq005.
8. Rosemary Nagy, Transitional Justice as Global Project: Critical Reflections, Third World Quarterly, 29 (2008), p. 275-289, DOI: 10.1080/01436590701806848.
9. Janine Natalya Clark, Harm, Relationality and More-than-Human Worlds: Developing the Field of Transitional Justice in New Posthumanist Directions, International Journal of Transitional Justice, 17 (2023), p. 15-31, DOI: 10.1093/ijtj/ijac025.
10. Tine Destrooper, The Intuitive Appeal of Learning from the Past to Alter the Present, Jewish Historical Studies, 52 (2020), p. 18-36, DOI: 10.14324/111.444.jhs.2021v52.003.
11. Peggy Levitt and Sally Merry, Vernacularization on the Ground: Local Uses of Global Women’s Rights in Peru, China, India and the United States, Global Networks, 9 (2009), p. 441-461, DOI: 10.1111/j.1471-0374.2009.00263.x; Anita Ferrara, Reconceptualising Transitional Justice as a Pluralistic Theory of Justice, Social & Legal Studies, 35 (2026), DOI: 10.1177/09646639261422354.
12. Tine Destrooper, Belgium’s “Truth Commission” on Its Overseas Colonial Legacy: An Expressivist Analysis of Transitional Justice in Consolidated Democracies, Journal of Human Rights, 22 (2023), p. 158-73, DOI: 10.1080/14754835.2022.2042220. Ayrıca bkz. Johannes Socher, African Truth Commissions Addressing Colonial Legacies: The Experiences of Mauritius, Tunisia and Burundi and Some Lessons for Future Initiatives with Similar Mandates, içinde: Pilisano Harris Masake and Florian Jeßberger (yay. haz.), International Criminal Law and the Legacy of Colonialism (Humboldt-Universität zu Berlin, 2024), p. 105-124.
13. Brianne McGonigle Leyh, Transitional Justice in the United States of America: Justice for All?(Routledge, 2025), DOI: 10.4324/9781032660172.
14. Augustine S. J. Park, Settler Colonialism, Decolonization and Radicalizing Transitional Justice, International Journal of Transitional Justice, 14 (2020), p. 260-279, DOI: 10.1093/ijtj/ijaa006.
15. Rachel Killean and Elizabeth Newton, Transitional Justice and Other-than-Human Harm: Lessons from Colombia, The International Journal of Human Rights, 30 (2026), p. 145-169, DOI: 10.1080/13642987.2025.2502561.
16. Comisión para el Esclarecimiento Histórico de las Violaciones a los Derechos Humanos y los Hechos de Violencia Que Han Causado Sufrimientos a la Población Guatemalteca, Informe Guatemala: Memoria Del Silencio, DP/OPS(02)/G918, 1999.
17. Naomi Roht-Arriaza, Guatemala: Lessons for Transitional Justice, içinde: Cheryl Lawther, Luke Moffett and Dov Jacobs (yay. haz.), Research Handbook on Transitional Justice (Edward Elgar Publishing, 2017), p. 445-465, DOI: 10.4337/9781781955314.00032.
18. Alison Crosby, M. Brynton Lykes and Brisna Caxaj, Carrying a Heavy Load: Mayan Women’s Understandings of Reparation in the Aftermath of Genocide, Journal of Genocide Research, 18 (2016), p. 265-283, DOI: 10.1080/14623528.2016.1186952.
19. Giovanni Batz, The Fourth Invasion: Decolonizing Histories, Extractivism, and Maya Resistance in Guatemala (University of California Press, 2024).
20. Julia Eckert, Reflexive Law as Anti-Colonial Practice, Verfassungsblog, 13.02.2026, https://verfassungsblog.de/reflexive-law-as-anti-colonial-practice/, son erişim 09.10.2026, DOI: 10.59704/717c48861c3cacb7.
21. Gretel Mejía Bonifazi, Envisioning a Memory Museum for Historical Memory for the Victims of the Ixil Genocide in Guatemala: Reflections from an Ongoing Collaborative Project, içinde: Commemoration for the Future: Contesting and Sustaining Museum Narratives (De Gruyter/Brill, yayın aşamasında).
22. Gerald Robert Vizenor, Survivance: Narratives of Native Presence (University of Nebraska Press, 2008).
23. Brigitte Herremans and Tine Destrooper, Stirring the Justice Imagination: Countering the Invisibilization and Erasure of Syrian Victims’ Justice Narratives, International Journal of Transitional Justice, 15 (2021), p. 576-595, DOI: 10.1093/ijtj/ijab025.
24. Eckert, ibid.

*Gretel Mejía Bonifazi, Gent Üniversitesi İnsan Hakları Merkezi’nde doktora sonrası araştırmacıdır; hukuk alanındaki doktorasını da orada tamamlamıştır. Araştırması yerel hafıza süreçleri, geçiş dönemi adaleti ve Guatemala’da mağdur-hayatta kalanların seferberliği üzerine odaklanmaktadır. Hayatta kalan kolektifleriyle, özellikle Ixil bölgesinde, toplum önderliğindeki hafıza girişimlerini ve arşiv uygulamalarını destekleyerek ortak ve birlikte yaratıma dayalı sosyo-hukuki araştırma yürütmektedir.

Kaynak: https://verfassungsblog.de/the-malleability-of-transitional-justice/