Daha Geniş Bir Avrupa Brifingi: AB’nin İlk Ermenistan Zirvesi

Ön Bilgi 1: İlk AB-Ermenistan Zirvesi

Bilmeniz Gerekenler: Ermenistan, Güney Kafkasya’da Avrupa Birliği’nin en yakın müttefiki haline geldi. Gürcistan bloktan uzaklaşmaya devam ederken ve Azerbaycan enerji ithalatı açısından önemli bir ortak olarak kalıp bunun ötesine geçmezken, Brüksel’in bölgede artık gerçekten yatırım yaptığı tek başkent Erivan’dır.

Avrupa Birliği, 7 Haziran’da yapılacak Ermenistan parlamento seçimlerinde Rus etkisine karşı koymak istediğini açıkça belirtti ve birçok Avrupalı ​​yetkili RFE/RL’ye bu seçimleri, birliğin yakın çevresindeki en önemli seçim olarak gördüklerini söyledi. AB’nin yabancı müdahaleye karşı koymak için ülkede yeni bir misyon kurması bile, birliğin niyetini açıkça gösteriyor.

Brüksel’in şu anda Erivan’a ne kadar değer verdiğinin bir diğer açık göstergesi ise 5 Mayıs’ta Ermenistan’ın başkentinde düzenlenecek ilk AB-Ermenistan zirvesidir; bu zirveye Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ile Avrupa Konseyi Başkanı Antonio Costa’nın katılması beklenmektedir.

Bu olay, şehrin Avrupa Siyasi Topluluğu (EPC) zirvesine (4 Mayıs 2026) ev sahipliği yapmasından sadece bir gün sonra gerçekleşecek ve Avrupa liderlerinin çoğunu, uluslararası siyasi alanda nadiren ilgi gören bir ülkeye getirecektir.

Derin Arka Plan: AB ile kendi zirvesini yapmak, Güney Kafkasya’daki küçük bir cumhuriyet için oldukça büyük bir başarıdır. Bu ayrıcalık genellikle yalnızca Çin, Hindistan veya Amerika Birleşik Devletleri gibi büyük uluslararası aktörlere; Moldova, Ukrayna ve Birleşik Krallık gibi yakın ve dost komşulara; ya da ASEAN, Afrika Birliği veya Batı Balkanlar’daki AB üyesi olmayan altı ülke gibi bölgesel bloklar için tahsisli bir ayrıcalıktır.

Zirve toplantısının kendisi büyük ölçüde sembolik olacaktır. RFE/RL tarafından görülen zirve bildirgesi taslağı da bunu açıkça ortaya koyuyor. Taslakta, mevcut Erivan hükümetinin son yıllarda üzerinde durduğu bir konu olan Ermenistan’ın gelecekteki olası AB üyeliğiyle ilgili hiçbir şey yok. Bunun yerine, yalnızca “AB, Ermenistan ile ilişkilerini daha da güçlendirme ve Ermenistan’ın dayanıklılığını, reform gündemini ve uzun vadeli kalkınmasını destekleme konusundaki kararlı bağlılığını yeniden teyit eder ve Ermenistan’ı Avrupa Birliği’ne daha da yaklaştırır” ifadesi yer almaktadır.

Metin ayrıca liderlerin zirvede hem İran hem de Ukrayna’daki jeopolitik durumu tartışacağını belirtmektedir. Ermenistan’ın komşusu Azerbaycan ile gergin ilişkileri konusunda ise “Güney Kafkasya’da barış, güvenlik, bağlantısallık ve refaha güçlü desteğimizi yineliyor ve Azerbaycan ile ikili barış sürecinin daha da kurumsallaştırılması ve barış anlaşmasının nihai olarak imzalanmasını sağlama çabalarını takdir ediyoruz” şeklinde bir ifadeden başka çok fazla şey bulunmamaktadır.

Detaylara İnildiğinde:

• İlginç bir şekilde belgede Rusya’dan bahsedilmiyor, ancak “Ermenistan’ın geleceği dış baskı olmaksızın vatandaşları tarafından özgürce ve demokratik olarak belirlenmelidir” gibi bir ifadenin muhtemelen Moskova göz önünde bulundurularak yazıldığı düşünülüyor.
• Brüksel, Ermenistan’ı Rusya’ya yönelik AB yaptırımlarına uyum sağlamaya zorlamasa da, Moskova’ya uygulanan kısıtlayıcı önlemlerin aşılmasını önleme konusunda ülkenin daha fazla çaba göstermesini istiyor.
• Belgede, “Özellikle çift kullanımlı ve hassas savaş alanı malzemelerinin ticareti de dâhil olmak üzere, yaptırımların ihlal edilmesine karşı etkin iş birliğimizi sürdürme konusunda mutabıkız; bu bağlamda Ermenistan’ın finans sektörünün kötüye kullanılmasının önlenmesi de buna dâhildir” ifadesi yer almaktadır.
• Belgede Erivan için yeni bir AB nakit desteği belirtilmemekte, bunun yerine ülke için öngörülen 270 milyon avroluk AB büyüme planına ve Brüksel’in, Çin’in gelişmekte olan ülkelere yatırım olarak gördüğü Kuşak ve Yol Girişimi’ne cevabı olan Küresel Geçit stratejisi kapsamında Erivan’ın alabileceği 2,5 milyar avroya atıfta bulunulmaktadır.
• Benzer şekilde, Brüksel’in Ermenistan silahlı kuvvetlerine yönelik yeni bir taahhüdü de bulunmuyor; Brüksel, Avrupa Barış Fonu (EPF) adı altında son birkaç yılda 30 milyon avro tutarında ölümcül silahlar dışında olmak üzere yardım ayırdı. Ancak RFE/RL’nin temas halinde olduğu AB kaynaklarına göre bu program (EPF) kapsamında yakında daha fazla fon sunulacağına dair işaretler vardır.
• Bildirgede ayrıca “AB ve Ermenistan, güvenlik ve savunma alanında, özel yıllık istişareler dâhil olmak üzere ilişkilerini geliştirmeye kararlıdır” ifadesi yer almaktadır.
• Diğer özel yatırımlar arasında, Brüksel tarafından daha önce de dile getirilen ancak henüz başlatılmamış olan “olası Karadeniz Elektrik Deniz Altı Kablosu” projesinden bahsediliyor. Ayrıca, Erivan’ın biraz dışında bulunan ve Metsamor olarak bilinen ve ülkenin tek nükleer santralinin devre dışı bırakılması için bir yol haritası geliştiriliyor.
• Ermenistan’ın 2024 yılında Brüksel ile başlattığı vize serbestîsi diyalogundan bu yana temel hedeflerinden biri olan vize serbestîsi konusunda “önemli ilerleme” kaydedildi ve her iki tarafın da amacı, Ermeni vatandaşlarının bu on yılın sonuna kadar AB ülkelerinin çoğuna vizesiz seyahat edebilmesidir.

Ön Bilgi 2: AB’nin Yeni Ermenistan Misyonu

Bilmeniz Gerekenler: AB dışişleri bakanları, 21 Nisan’da Erivan’a önümüzdeki aylardan itibaren başlayacak iki yıllık bir süre boyunca yabancı seçim manipülasyonu, siber saldırılar ve yasa dışı siyasi finansman gibi hibrit tehditlerle mücadelede yardımcı olacak yeni bir sivil misyon için yeşil ışık yaktı.

Ermenistan Cumhuriyeti’nde Avrupa Birliği Ortaklık Misyonu (EUPM Armenia) olarak adlandırılacak olan bu misyon, ilk olarak Aralık ayında Güney Kafkasya ülkesi tarafından talep edildi. Brüksel ve Ermenistan’da yapılan çeşitli değerlendirmelerin ardından, birliğin büyükelçileri geçen hafta misyonun kurulması önerisini oybirliğiyle kabul etti.

Derin Arka Plan: EUPM Armenia, esasen 2023 yılında Ermenistan’da kurulmuş ve dört yıllık görev süresi 2027 başında sona erecek olan EUMA adlı başka bir AB misyonunun yerini alacaktır.

Ancak EUMA’nın tamamen farklı bir görevi vardı; Ermenistan’ın sınır bölgelerinde istikrara katkıda bulunmak ve devriye faaliyetleri ile raporlama yoluyla Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki normalleşme çabalarını desteklemek amacıyla oluşturulmuştu.

EUMA’nın hem Erivan’da hem de Azerbaycan sınırı boyunca konuşlandırılmış 200’den fazla personeli varken, yeni misyonun çoğunlukla başkent Erivan’da ulusal makamlarla yakın iş birliği içinde çalışacak 20-30 kişiden oluşması beklenmektedir.

RFE/RL tarafından görülen ve misyonla ilgili önceki AB belgelerinden birinde Brüksel’in “AB’nin Ermenistan’a verdiği desteğin amacını ve devam eden barış sürecini olumsuz etkilemekten kaçınma gerekliliğini açıklamak için Azerbaycan’la temaslarını sürdüreceği” belirtilmiş olsa da, EUPM’nin Azerbaycan ile hiçbir bağlantısı olmayacaktır.

Detaylara İnildiğinde:

• RFE/RL tarafından görülen ve bakanlar tarafından onaylanması beklenen teklifte doğrudan belirtilmese de, Rusya’nın Ermenistan’a müdahalesinin, özellikle de 7 Haziran’da yapılacak Ermenistan parlamento seçimleri öncesinde, misyonun başlıca endişe kaynağı olduğu açıktır.
• İsmini vermek istemeyen bazı AB diplomatlarına göre, AB geçen yıl Moldova’daki parlamento seçimlerinde Brüksel yanlısı güçlerin iktidarı korumasını bir başarı olarak görmekte ve benzer bir sonucu Ermenistan için hedeflemektedir.
• Blok o dönemde Kişinev’e tam teşekküllü bir misyon göndermese de, oylamayla ilgili olarak Rus dezenformasyonunu ortaya çıkarmak için bakanlıklara personel sağladı.
• Misyonun ayrıca ileride yapılacak yerel seçimlere ve ulusal oylamanın ardından gelebilecek olası anayasa referandumuna da yardımcı olması planlanmaktadır. Bakü, mevcut Ermenistan Anayasası’nın Azerbaycan’a yönelik toprak iddiaları içerdiğini savunduğundan bu referandum, Azerbaycan ile yapılan mevcut barış anlaşmasının bir parçası olacaktır.
• Somut olarak, teklifte EUPM’nin “hükümetin tümünü kapsayan bir yaklaşım doğrultusunda ve benzer düşüncedeki diğer aktörlerle yakın koordinasyon içinde, stratejik tavsiyeler ile operasyonel düzeyde tavsiye ve destek sağlayarak Ermenistan’ın hibrit tehditler alanındaki dayanıklılığını artıracağı” belirtilmektedir.
• Belgeye göre bu destek, özellikle yabancı bilgi manipülasyonu ve müdahalesi (FIMI), siber tehditler ve seçim ile siyasi bağlamdaki yasa dışı finansal akışlarla mücadele için ilgili Ermeni bakanlıkları ve kurumlarına stratejik danışmanlık verilmesini de içermektedir.
• AB’nin dış politika kurumu Avrupa Dış Eylem Servisi’nin (EEAS) hazırladığı önceki bir belgede, Kremlin’in Ermenistan üzerindeki etkisine karşı koyma ihtiyacı açıkça belirtilmiş ve misyonun amaçlarından birinin “Rusya’nın istikrarsızlaştırıcı faaliyetlerini açıkça azaltmak ve hafifletmek” olduğu ifade edilmiştir.
• Belgede ayrıca, “Rusya, Erivan’ın AB’ye doğru kademeli olarak yeniden yönelmesi sürecinde Ermenistan’a yönelik baskıcı tutumunu yoğunlaştırdı ve Ermenistan’ın derin ekonomik bağımlılığından ve kırılgan bölgesel güvenlik ortamından faydalandı” uyarısında bulunuldu. Ayrıca Brüksel’in harekete geçmemesi durumunda “AB, bölgesel aktörlerin Rusya’nın bölgedeki zayıflığı anında Moskova’nın etkisinden kurtulmalarını sağlama yönünde tarihi bir fırsatı kaçırmış olacaktır” denilmektedir.

İleriye Doğru Bakış

Bu hafta Brüksel’de odak noktası büyük ölçüde Kıbrıs’a kayacak; Akdeniz adası 23-24 Nisan’da AB liderlerine gayri resmi bir zirvede ev sahipliği yapacaktır.

Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy liderlere video bağlantısı yoluyla hitap edecek ancak ana tartışma konusu İran ve Avrupa ülkelerinin Hürmüz Boğazı’nın açılmasına nasıl katkıda bulunabileceği ile abluka nedeniyle blokta hızla artan enerji maliyetlerini düşürmeye yönelik önlemler olacaktır.

*Rikard Jozwiak, Prag’da RFE/RL’nin Avrupa editörüdür ve Avrupa Birliği ile NATO’ya ilişkin haberler üzerine odaklanmaktadır.

Kaynak: https://www.rferl.org/a/wider-europe-jozwiak-eu-armenia-mission-summit/33736474.html