Civic Media Observatory
Yıllardır Meta’nın içerik moderasyonu politikaları ve yönetişim uygulamaları, iddia edilen siyasi yanlılık ve şeffaflık eksikliği nedeniyle yoğun inceleme ve hukuki itirazlarla karşılaştı.
2018’den beri Filistinlilerin dijital haklarını savunan bir insan hakları kuruluşu olan Arab Center for Social Media Advancement (7amleh), Facebook’un (şimdiki adıyla Meta) moderasyon uygulamalarının Filistin içeriklerini orantısız biçimde etkilediğini belgeledi. 2020’de 7amleh, “Siyonist” sözcüğünü “Yahudi” için olası bir vekil sayan Facebook’un önerdiği nefret söylemi politikasına itiraz eden bir kampanya başlattı. Daha yakın zamanda, 2024’te kuruluş, Filistinli fenomenlerden, gazetecilerden ve medya kuruluşlarından, Meta’nın ayrımcı içerik moderasyonu uygulamalarına dair yaşadıklarını belgeleyen 20 birinci elden tanıklık topladı. 2023’te Human Rights Watch de Filistin’i ve Filistinlilerin insan haklarını destekleyen seslere yönelik “sistemik çevrim içi sansür” olduğunu bildirdi.
2022’de aşırı sağcı Vlaams Belang (Flaman Çıkarı) partisini temsil eden Belçikalı siyasetçi ve Avrupa Parlamentosu üyesi (MEP) Tom Vandendriessche, şirketin hizmet şartlarının (ToS) ve Facebook Topluluk Kuralları’nın (FCG) ihlal edildiğini öne sürerek birkaç gönderiyi kaldırmasının ardından 2021’de hesabına uygulanan gölge yasağa ilişkin olarak Meta’ya karşı açtığı davayı kısmen kazandı. Bir Belçika mahkemesi, şirketin eylemlerinin siyasetçinin çevrim içi siyasi söyleme katılma imkânını önemli ölçüde kısıtladığını ve Meta’nın yeterli şeffaflığı ya da etkili başvuru yollarını sağlamadığını tespit ederek şirketin siyasetçiye maddi ve itibar zararları için tazminat ödemesine karar verdi.
2026’da Meta, Ekim 2026 Brezilya cumhurbaşkanlığı seçimi sırasında aşırı sağcı aday Flávio Bolsonaro lehine olduğu algılanan içeriğin seçici biçimde bastırılması, algoritmik müdahale ve siyasi yanlılık nedeniyle Brezilya’da ve uluslararası alanda internet hakları gözlemcilerinin ciddi eleştirilerine hedef oldu.
Anlatı: Meta, seçimimizden elini çek!
Portekizce meta sözcüğüyle (“karışmak” ya da “müdahale etmek” anlamına gelen meter fiilinden türemiştir) söz oyunu yapan Meta não se meta (kabaca, “Meta, işin dışında kal”) sloganını kullanan internet hakları savunucuları ile görevdeki Cumhurbaşkanı Luiz Inácio Lula da Silva’nın takipçileri ve müttefikleri, yalnızca Meta’nın iddia edilen gölge yasaklama uygulamalarını Brezilya’nın 2026 cumhurbaşkanlığı seçimi sırasında ifşa etmeyi değil, Brezilyalıları daha adil bir dijital alan talebi için ortaklaşa harekete geçirmeyi de amaçladı.
Ekim 2026’da, Brezilya cumhurbaşkanlığı seçiminin ikinci tur kampanyası sırasında, CTRL+Z, Código Não Binário, ARTIGO 19 (Article 19 Brasil), Sleeping Giants Brasil ve diğerlerinin de aralarında bulunduğu Brezilyalı sivil toplum kuruluşlarından, toplumsal hareketlerden ve dijital haklar savunuculuğu gruplarından oluşan bir koalisyon, seçim müdahalesini ve algoritmik yanlılığı kınama girişimlerinin parçası olarak naosemeta.com.br web sayfasını başlattı. Site, insanların Meta’yı çevrim içi hesap vermeye çağırması için üç yol sunuyordu: Meta’ya e-posta göndermek; Meta’nın Brezilya Genel Direktörü’ne LinkedIn’den mesaj yazmak; ve Meta CEO’su Mark Zuckerberg’in en son Instagram gönderisine yorum yapmak. Ayrıca Yüksek Seçim Mahkemesi’ne verilecek bir dilekçeyi ve yargı dışı bir bildirimi imzalayarak sürece katılmak isteyenler için bir alan da paylaşıyordu; bildirim, Meta’ya ihtarda bulunmak ve reklam, moderasyon ve yapay zekâ (AI) sistemlerindeki teknik kusurları ile kullanıcıların ürettiği içeriklerin ve kampanya materyallerinin Brezilya’daki dağıtımı ve erişilebilirliğindeki kusurları kabul etmesini talep etmek üzere 19 Ekim’de gönderilen resmî bir yazılı iletişimdi; bu kuruluşlara göre bu kusurlar, özellikle aday Luiz Inácio Lula da Silva’yı dezavantajlı duruma soktu.
Meta’yı hesap vermeye çağırmaya yönelik çevrim içi stratejiye, 19 Ekim’de Meta’nın ofislerinin önünde yapılan bir protesto eşlik etti; katılımcılar Brezilya’nın dijital egemenliğine saygı gösterilmesi çağrısı yaptı ve Evsiz İşçiler Hareketi’nin Teknoloji Merkezi en gür seslerin arasındaydı.
Dijital egemenliği geri kazanmaya çalışanlara göre şirketin eylemleri, ABD Başkanı Donald Trump ile Brezilya’nın eski cumhurbaşkanı ve Flávio Bolsonaro’nun babası Jair Bolsonaro arasındaki ilişkiden ve mevcut ABD yönetiminin büyük teknoloji şirketlerinin sahipleri üzerindeki nüfuzundan kaynaklanıyor — bu kişiler Meta’nın yabancı müdahaleyi kolaylaştırdığını düşünüyor.
“Meta, seçimimizden elini çek!” anlatısını ek bir katman destekledi. Seçimin ilk turunun Ekim başında aday Flávio Bolsonaro’ya küçük bir üstünlük kazandırmasının ardından, solcu Kongre üyesi André Janones, çevrim içi ve çevrim dışı seçmenleri harekete geçirmeyi ve Lula da Silva’nın mesajlarına ve önerilerine görünürlük kazandırmayı amaçlayan, kısa sürede milyonlarca takipçiye ulaşan bir girişim olan WhatsApp kanalı “Lula’nın Ordusu” kanalını yeniden başlattı.
Brezilya sembollerini aşırı sağdan geri almanın yanı sıra — buna takipçileri ülkenin sarı futbol takımı tişörtünü giymeye davet etmek de dahildi — WhatsApp kanalı, Lula da Silva’nın görünürlüğünü artırmak için sosyal medya etkileşimlerini koordine etti. Janones, “birliklerine” Lula da Silva’nın kampanyasının ürettiği içerikle ne zaman ve nasıl etkileşime girecekleri konusunda talimat vererek, algoritmayı “evcilleştirmenin”, Brezilya dijital medya ekosisteminin sahipliğini geri almanın ve nihayetinde seçimi kazanıp kampanya moralini yeniden kazanmanın mümkün olduğunu savunan örtük bir anlatı ortaya koydu.
Lula da Silva’nın 25 Ekim’deki eşi görülmemiş ikinci tur geri dönüşünün ardından bu anlatı, “Meta’yı ikiye katladık” anlamına gelen “dobramos a Meta” ifadesine evrildi; bu ifade, eski Brezilya Cumhurbaşkanı Dilma Rousseff’in Temmuz 2015’te Teknik Eğitim ve İstihdama Erişim Ulusal Programı (PRONATEC) üzerine yaptığı bir konuşmada söylediği bir sözden doğan popüler “dobrar a meta” (hedefi ikiye katlamak) memine gönderme yapıyordu; ifadenin anlamı “Meta’nın içerik moderasyonu politikalarını ve yönetişim uygulamalarını aşmayı başardık” demekti.
Anlatıyı çevreleyen bağlam
Brezilya, WhatsApp kullanıcı sayısına göre dünyanın ikinci büyük ülkesi (148 milyon) ve ulaşılabilir Instagram kitlesi bakımından üçüncü büyük ülke (147 milyon). Ülke, internet yönetişimi ve dijital düzenlemede öncü sayılıyor; özellikle ülkenin temel internet yasası olan, Marco Civil da Internet olarak bilinen 12.965/2014 sayılı Federal Yasa sayesinde dijital hakların korunmasına yönelik açık, çok paydaşlı yaklaşımlara dair güçlü bir geleneğe sahip.
10 yılı aşkın süre boyunca Marco Civil da Internet, dijital platformları, içeriğin kaldırılmasını isteyen belirli bir mahkeme kararına uymadıkları durumlar dışında, üçüncü tarafların içeriği nedeniyle hukuki sorumluluktan korudu; bu da ifade özgürlüğünü korurken platformların kaldırma talepleriyle boğulmasını önlüyordu. Bu durum, ülkenin Yüksek Mahkemesi’nin dijital medya ekosistemlerindeki değişimleri tanıyarak 12.965/2014 sayılı Federal Yasa’nın artık temel hakları ve demokrasiyi yeterince korumadığı gerekçesiyle kısmen anayasaya aykırı olduğuna hükmettiği Haziran 2025’te değişti. Karar, dijital platformları Brezilya’da üçüncü tarafların içeriğinden sorumlu kıldı; uzmanlar, dijital platformlar içerik moderasyonu politikaları ve yönetişim uygulamaları konusunda gerçek bir şeffaflık sunana kadar bu kararın yerine getirilmesinin imkânsız olduğunu savunuyor.
Ekim 2026’da Sleeping Giants Brasil, Meta’nın Bolsonaro’ların siyasi müttefiklerine yönelik “algoritmik kayırmacılığının” kanıtı saydıkları şeye dair bir rapor paylaştı; rapor, Liberal Parti’ye (PL) bağlı sağcı siyasetçi Nikolas Ferreira örneğine odaklanıyor — Ferreira, 2022’de dört yıllık bir dönem için seçilmiş olup şu anda Milletvekilleri Meclisi üyesi olarak görev yapıyor.
14 Ekim’de Brezilyalı bağımsız haber sitesi Nucleo, Meta’nın yapay zekâsının WhatsApp’ta Flávio Bolsonaro’nun görsellerinin oluşturulmasını kayırdığını gösteren bir soruşturma paylaştı. Yayın organına göre Meta, e-postayla aksaklığı kabul etti ve bunun yeniden yaşanmasını önlemek için gerekli önlemleri alacağını söyledi.
15 Ekim’de Brezilya Yüksek Seçim Mahkemesi (TSE), Meta’nın Lula da Silva ya da Flávio Bolsonaro tarafından paylaşılan siyasi ve seçimle ilgili içeriklerin dağıtımına seçimin ikinci turu sona erene kadar müdahale etmekten kaçınması gerektiğine hükmetti ve karara uyulmamasının günlük 500.000 Brezilya reali (91.942 ABD doları) para cezasıyla sonuçlanacağını belirtti. Karar, Lula da Silva’nın yeniden seçilme kampanyası ekibinin, Meta’nın hükümet adayıyla ve destekçileriyle bağlantılı yayınların erişimini defalarca kısıtladığını TSE’ye ihbar etmesinin ardından geldi.
16 Ekim’de Folha de S.Paulo gazetesi, Meta çalışanlarının şirket içi yazışmalarda, ülkedeki seçim sırasında uygulanan kısıtlamaların Lula da Silva’nın Instagram hesaplarını olumsuz etkilediğini kabul ettiğini bildirdi.
Meta, 16 Ekim’de platformlarında teknik sorunlar yaşandığını kabul etti, ancak bunların siyasi yanlılığın sonucu olmadığını söyledi. Şirket resmî bir açıklamada “Lula’nın kampanyasının reklam hesabı, siyasi nedenlerle değil, hata nedeniyle bir saatten biraz uzun bir süre boyunca devre dışı bırakıldı” dedi ve bildirilen sorunların birkaçının “küresel” bir aksaklığın parçası olduğunu söyledi.
Zafer konuşmasında Lula da Silva, büyük dijital medya platformlarının hesap vermesini sağlayan yeni düzenlemelere öncelik vereceğine söz verdi. Son seçim sırasında kendisinin ve müttefiklerinin “dijital platformlar üzerinden gelen dış müdahaleyi aşmak” zorunda kaldığını belirtti ve Brezilya’nın, ülkenin seçimlerini “yönlendirmeye çalışan, milyarlar kazanıp vergi ödemeyen canavar şirketlere sahip olamayacağını” savundu.
Sosyal medya ve dezenformasyon Brezilya’daki geçmiş seçimlerde merkezi bir rol oynadı; nitekim akademik bir yayın olan Harvard Kennedy School’un Misinformation Review’unda paylaşılan araştırma, 2022 seçiminde “seçimle ilgili yanlış bilgiye yatkınlığın siyasi ideoloji, seçim sürecine ve demokratik kurumlara duyulan güven ve bilgi tüketimi gibi etkenlerden etkilendiğini, mesajlaşma uygulamalarındaki siyasi gruplara katılanların ise seçimle ilgili yanlış bilgiye inanma olasılığının daha yüksek olduğunu” savunuyor.
2022’de olduğu gibi, ancak darbe planı olmadan, Bolsonaro ailesi seçim hilesi iddiasında bulunuyor. Kendisini kara para aklamayla ilişkilendiren açık soruşturmalar sürerken ülkeden kaçtıktan sonra paylaştığı ilk mektupta Flávio Bolsonaro önce kendisini “seçilmiş cumhurbaşkanı” ilan etti, ardından bunu silip yerine kendisini Brezilya’nın meşru “lideri” olarak adlandıran ikinci bir sürüm koydu. Flávio Bolsonaro metinde siyasi zulmü önlemek için ülkeyi terk etmesi gerektiğini savunuyor.
Flávio Bolsonaro cumhurbaşkanlığı seçimini iptal ettirmeye çalışacağında ısrar etse de partisi daha sonra yaptığı bir açıklamayla bu görüşten uzaklaştı ve seçim sürecindeki düzensizlikleri bildirmeyi sürdürmekle birlikte resmî sonuçları kabul etmeyi tercih etti.
Kaynak: https://globalvoices.org/2026/11/02/brazilian-lefts-quest-to-tame-meta-a-narrative-of-denouncement-and-resistance/ (CC BY 3.0)
