Majid Maleki Meighani
Giriş: Askeri İşgalden Yapısal Etkiye
İmparatorluk gücü ortadan kalkmış değildir. Gazze’de, Ukrayna’da ve Sudan’da savaşlar, işgaller ve askerî müdahaleler uluslararası sistemin temel unsurları olmayı sürdürmektedir. Değişen ise, büyük güçlerin diğer toplumlar üzerindeki uzun vadeli etkilerini yeniden ürettikleri başlıca araçtır.
2003’te Irak’ın ve 2001’de Afganistan’ın işgali, eski modelin sınırlarını gözler önüne sermektedir. Her iki harekât da hızlı askerî zaferlerle sonuçlandı. Ancak hiçbiri, işgalci gücün stratejik hedefleriyle uyumlu istikrarlı bir siyasal düzen ortaya çıkaramadı. Irak Savaşı’nın toplam maliyetine ilişkin tahminler, uzun vadeli gazi bakımını ve yeniden inşa çalışmalarını da kapsayacak şekilde, bir trilyon doların çok üzerine çıkmaktadır. Afganistan’daki savaş yirmi yıl sürdü ve iktidardan uzaklaştırmak amacıyla yürütüldüğü aynı hareketin yeniden iktidara gelmesiyle sona erdi.
Bu sonuçlar uzun vadeli nüfuz arayışını sona erdirmedi. Yalnızca onun biçimini değiştirdi. Günümüzde güç, doğrudan yabancı toprakların idaresi yerine giderek daha fazla finansal kurumlar, kalkınma finansmanı, sivil toplumun fonlanması, teknolojik altyapı ve güvenlik ortaklıkları aracılığıyla işlemektedir.
Bu makale, söz konusu dönüşümü tanımlamak için Yayılmacı Müdahale (Imperial Outreach) terimini kullanmaktadır.
Yayılmacı Müdahale, büyük güçlerin, doğrudan toprak egemenliği uygulamaksızın diğer toplumların stratejik ortamını şekillendirdikleri finansal, kurumsal, teknolojik ve ideolojik ağların eşgüdümlü kullanımını ifade eder. Bu kavram, birbiriyle bağlantılı dört boyuta dayanır:
— Finansal: Borç, para sistemleri ve sermayeye erişim yoluyla uygulanan kaldıraç;
— Kurumsal: Sivil toplumun ve çok taraflı kuruluşların fonlanması ile gündem belirleme süreçleri aracılığıyla uygulanan etki;
— Teknolojik: Diğer ekonomilerin bağımlı olduğu altyapı, standartlar ve veriler üzerindeki denetim;
— İdeolojik: Belirli bir çıkar düzenlemesini evrensel ya da doğal bir düzen olarak gösterebilme kapasitesi.
Bu boyutların hiçbiri tek başına kalıcı bir etki üretmez. Etkileri; finansal, kurumsal ve kültürel alanlarda aynı anda faaliyet göstererek birbirlerini güçlendirmelerinden kaynaklanır.
Bu anlamda Yayılmacı Müdahale, devletlerin istedikleri zaman kullanıp daha sonra bir kenara bırakabilecekleri basit bir araç değildir. Aksine, çağdaş küresel kapitalizmin sanayileşmiş merkezleri ile bağımlı çevreleri arasındaki eşitsiz birikimi yeniden ürettiği siyasal biçimlerden biridir; bu süreçte devletleri, kurumları ve şirketleri nihai yaratıcıları olarak değil, işleyiş araçları olarak kullanır.
Finans Sermayesi, Yalnızca Devlet Politikası Değil
Yayılmacı Müdahalenin finansal boyutu çoğu zaman kamu kurumlarının politikaları üzerinden açıklanır: IMF, Dünya Bankası ve yaptırım rejimleri. Bu açıklama doğrudur, ancak eksiktir. Bu kamusal araçların arkasında, ölçeği artık birlikte faaliyet gösterdiği devletlerin ölçeğine rakip olan, hatta onu aşan bir özel finans sermayesi katmanı bulunmaktadır.
BlackRock ve Vanguard gibi varlık yöneticileri, dünyanın neredeyse tüm büyük ekonomilerinde, kamu hizmeti kuruluşlarında ve altyapı projelerinde toplamda trilyonlarca dolarlık hisse senedi ve borç pozisyonuna sahiptir. JPMorgan, Citigroup ve Goldman Sachs dâhil olmak üzere yatırım bankaları, hükümetlerin hangi koşullarda borçlanacağını belirleyen devlet tahvili ihraçlarını, kredi derecelendirmelerini ve döviz takası düzenlemelerini yapılandırır. Bu kurumların hiçbiri tek bir devletin uzantısı değildir; bunların birçoğu, merkezlerinin bulunduğu ülkelerdeki hükümetlerin politikalarına karşı etkin biçimde lobi faaliyeti yürütmektedir. Güçleri, tam da herhangi bir tek siyasal otoriteden biçimsel olarak bağımsız olmaları ile dünyanın her yerindeki hükümetlerin onların borç verme, derecelendirme ve yatırım yapma konusundaki istekliliğine son derece somut biçimde bağımlı olması arasındaki birleşimden kaynaklanır.
Lenin’in, emperyalizmin her şeyden önce finans sermayesinin egemenliği olduğu yönündeki eski formülasyonunun hâlâ geçerliliğini koruduğu anlam budur. IMF ve Dünya Bankası koşulluluğu uygular; özel sermaye piyasaları ise uyumsuzluğun bedelini belirler. IMF’nin yönlendirmelerini görmezden gelen bir devlet, hiçbir bakanlığın doğrudan müzakere etmediği aktörler tarafından kredi notunun düşürüldüğünü, para birimine spekülatif saldırı düzenlendiğini ve borçlanma maliyetlerinin yükseltildiğini görebilir. Borç koşulluluğu, yalnızca kamu kurumları tarafından kullanılan bir ekonomi politikası aracı değildir. Sınırların ötesine uzanan bir toplumsal ilişki olarak sermayenin kendisinin, disipline etme işini en az herhangi bir hükümet kadar üstlendiği daha geniş bir Yayılmacı Müdahale mimarisinin bileşenlerinden biridir.
Sivil Toplum, Fonlama ve Rıza Sorunu
İkinci bir mekanizma, uluslararası sivil toplumun fonlama mimarisi üzerinden işler.
1983 yılında ABD Kongresi tarafından kurulan Ulusal Demokrasi Vakfı (National Endowment for Democracy), resmî olarak özel ve kâr amacı gütmeyen bir vakıftır. Uygulamada ise yıllık bütçesi neredeyse tamamen Kongre tarafından tahsis edilen ödeneklerden karşılanır. Her yıl yüzden fazla ülkede medya kuruluşlarına, emek girişimlerine, seçim gözlemcilerine ve insan hakları örgütlerine binlerce hibe dağıtır.
Bu durum, söz konusu fonları alan her kuruluşun ABD dış politikası adına hareket ettiği anlamına gelmez. Bu grupların birçoğu gerçek ve yerel köklere dayanan hedeflerin peşindedir; onları bütünüyle göz ardı etmek hem ampirik olarak yanlış hem de gerçek kısıtlamalar altında, kimi zaman ciddi kişisel riskler göze alarak faaliyet gösteren aktivistlere karşı haksızlık olurdu. Ancak mesele, bireysel aktivistlerin niyetleri değil; fonlama önceliklerinin, niyetten bağımsız olarak jeopolitik nüfuz mekanizmalarına dönüştüğü yapısal asimetridir.
Yayılmacı Müdahalenin kurumsal boyutunun ideolojik boyutuyla buluştuğu ve Gramsci’nin hegemonya açıklamasının doğrudan yararlılığını koruduğu nokta burasıdır. Gramsci’ye göre egemen bir düzen kendisini yalnızca zor kullanımı yoluyla sürdürmez; egemen güçle ortak bir referans çerçevesini paylaşmaya başlayan, sivil toplumun bazı kesimleri de dâhil olmak üzere toplumsal güçler ile kurumların oluşturduğu bir ittifak olan tarihsel bloğun oluşumuna dayanır. Bu çerçeve içinde, Gramsci’nin sağduyu olarak adlandırdığı şey, yani neyin makul, profesyonel ya da apolitik sayıldığına ilişkin gündelik ve sorgulanmadan kabul edilen varsayımlar, zorun tek başına yerine getiremeyeceği işin büyük bölümünü üstlenir.
Sivil toplumun fonlanması tam da bu alanda işler. Kimseye ne söylemesi gerektiğini doğrudan bildirmesine gerek yoktur. Hangi gazetecilik, emek örgütlenmesi ya da hukuki savunuculuk biçimlerinin mali açıdan sürdürülebilir olduğunu belirleyerek, hangi meselelerin uluslararası görünürlük ve meşruiyet kazandığını, hangilerinin ise marjinal kaldığını şekillendirir. Bu süreç, ortaya çıkan öncelikler belirli ve eşitsiz biçimde fonlanmış bir tarihsel bloğun ürünü olmaktan çok, zamanla “sivil toplum”un kendisinin doğal biçimiymiş gibi algılanıncaya kadar devam eder.
İki Yapısal Etki Modeli: Washington ve Pekin
Çağdaş emperyalizm üzerine yürütülen tartışmaların büyük bölümü, fazlasıyla hızlı biçimde tek bir ülkenin dış politikasına indirgenmektedir. Daha doğru bir tablo, her biri yukarıdaki dört boyutun farklı bir bileşimine dayanan en az iki rakip modelin karşılaştırılmasını gerektirir.
Amerika Birleşik Devletleri; küresel finansta doların merkezî konumundan, savaş sonrası çok taraflı kurumlar üzerindeki liderliğinden, yarı iletkenler ve bulut bilişim gibi kilit sektörlerdeki teknolojik üstünlüğünden ve küresel güvenlik ittifakları ağından yararlanmaya devam etmektedir.
Çin ise uluslararası konumunu esas olarak altyapı kredileri, sanayi iş birliği ve ticari bütünleşme yoluyla genişletmiştir. 2013 yılında başlatılan Kuşak ve Yol Girişimi (Belt and Road Initiative), Asya, Afrika ve Avrupa’nın bazı bölgelerindeki onlarca ülkede liman, demiryolu ve enerji projelerini finanse etmiştir.
Pekin bunu siyasi koşulluluktan ziyade karşılıklı kalkınma modeli olarak sunmaktadır. Bazı alıcı hükümetler, ortaya çıkan altyapıyı gerçek bir ekonomik kazanım olarak tanımlamaktadır. Diğerleri, özellikle Sri Lanka ve çeşitli Afrika devletleri, belirli projelere bağlı borçlar konusunda zorlu yeniden müzakere süreçleriyle karşı karşıya kalmıştır; bunun en görünür örneği Hambantota Limanı vakasıdır.
Bu düzenlemelerin bağımlılığı her yerde aynı ölçüde yeniden üretip üretmediği soyut düzeyde karara bağlanabilecek bir mesele değildir. Sonuçlar; ülkeye, sözleşme koşullarına ve anlaşmanın imzalandığı sırada borç alan hükümetin pazarlık gücüne göre değişmiştir.
Her iki modelin ortaklaştığı temel amaç şudur: Alıcı devlette hangi siyasi parti iktidarda olursa olsun, diğer ülkelerin onlarca yıl boyunca içinde hareket etmek zorunda kalacağı altyapıyı, finansal kanalları ve kurumsal standartları şekillendirmek. Her biri, aynı temel yapısal güç mantığından bir kopuşu değil, bu mantığın farklı bir bileşimini temsil etmektedir.
İran: Dış Baskı, İç Kısıtlama ve İç Sınıf Çıkarları
İran, bu çerçevenin sınırlarının nerede bulunduğunu ve dış baskının ağır olduğu durumlarda bile sınıf analizinin neden göz ardı edilemeyeceğini göstermesi bakımından yararlı bir örnek sunmaktadır.
ABD ve uluslararası yaptırımlar, özellikle dolara dayalı finansal sisteme erişime ve belirli teknolojilerin ihracatına getirilen kısıtlamalar, İran’ın ilaç, uçak parçaları ve sanayi ekipmanı ithal etme kapasitesi üzerinde belgelenmiş etkilere sahiptir. Bu önlemler, Yayılmacı Müdahalenin finansal boyutunun toprak işgali olmaksızın nasıl işlediğinin açık bir örneğini oluşturmaktadır.
Ancak yaptırımlar tek başına İran’ın ekonomik sorunlarını açıklamaz ve yaptırım rejimini hikâyenin tamamı olarak ele almak, ortaya çıkan kıtlığı ülke içinde fiilen kimin yönettiğini gözden kaçırmaya yol açar. İran’ın petrol gelirlerine olan yoğun bağımlılığı, döviz kaynaklarına ve ithalat lisanslarına erişimin devlet bağlantılı holdinglerden ve bunların ticari iştiraklerinden oluşan dar bir kesimin elinde yoğunlaştığı rantçı bir devlet yapısını uzun süredir ayakta tutmaktadır. Yaptırımlar bu kesimin konumunu ortadan kaldırmamıştır; belgelenmiş birkaç vakada bu konumu güçlendirmiştir; çünkü yaptırımlardan kaçınma süreçlerini, kur arbitrajını ve gri piyasa ticaretini yönetmek için gerekli bağlantılara sahip aktörler, çoğu zaman yaptırımlar uygulanmadan önce de ayrıcalıklı konumlarda bulunan devlet çevresindeki ticari ve finansal çıkar gruplarıyla aynı aktörlerdir. Petrokimya sektörü ve dış pazarlara erişimini sürdürmesine izin verilen belirli imalat sektörleriyle bağlantılı, ihracata yönelik daha küçük bir sermaye kesimi de benzer şekilde zarar görmek yerine yeni koşullara uyum sağlamıştır. Buna karşılık İran’ın yeni orta sınıfı ile ücret gelirine bağımlı çoğunluğu, bunun sonucunda ortaya çıkan enflasyonun ve para birimindeki değer kaybının orantısız bir bölümünü üstlenmekte ve her ikisine karşı riskten korunma kapasiteleri çok daha sınırlı kalmaktadır.
Daha çeşitlendirilmiş ve kurumsal denetimi daha güçlü bir ekonomi, aynı dış şoku büyük olasılıkla farklı biçimde soğurur ve maliyetlerini de bu sınıfsal konumlar arasında çok büyük olasılıkla farklı biçimde dağıtırdı. Buradaki amaç taraflardan birini suçlamak değildir; asıl amaç dış kısıtlamalar ile iç sınıf çıkarlarının birlikte işlediğini ortaya koymaktır. Yaptırımlar yalnızca farklılaşmamış tek bir bütün olarak “İran”ı zayıflatmaz; aynı zamanda maliyetleri ve fırsatları, bunları karşılama ya da kendi lehine kullanma kapasiteleri birbirinden belirgin biçimde farklı olan toplumsal gruplar arasında yeniden dağıtır.
Çerçevenin Sınırları
Çerçevenin açık bir sınıra ihtiyaç duyduğu nokta da burasıdır.
Eğer Yayılmacı Müdahale (Imperial Outreach), her iç krizi, protesto hareketini ya da ekonomik başarısızlığı dış müdahaleye atfetmenin kısa yolu hâline gelirse, analitik bir araç olmaktan çıkar ve gerçek siyasal analizin yerine geçen bir açıklamaya dönüşür. İran da dâhil olmak üzere Orta Doğu’daki toplumların kendilerine özgü sınıf yapıları, emek tarihleri ve bağımsız siyasal hareketleri vardır. Ücretler ve temel özgürlükler için ya da yolsuzluğa karşı örgütlenen insanlar, başka herhangi bir aktörün gündeminin vekilleri değildir.
Bu çerçeve, tek ve eşgüdümlü bir komuta yapısını tanımlıyormuş gibi de yorumlanmamalıdır. Devletler, şirketler, finansal kurumlar ve yerel elitler bazı bağlamlarda iş birliği yaparken, diğerlerinde birbirleriyle yoğun biçimde rekabet ederler. Onların faaliyetlerini birbirine bağlayan unsur ortak bir plan değil; en azından yirminci yüzyılın ortalarından bu yana, daha sanayileşmiş merkezleri ile bağımlı çevreleri arasındaki eşitsiz mübadele etrafında örgütlenmiş küresel sistem içindeki ortak konumlarıdır. Yayılmacı Müdahale, bu eşitsiz ilişkinin günümüz koşullarında hangi mekanizmalar aracılığıyla yeniden üretildiğini tanımlar; onu bilinçli bir tasarım sonucu ortaya çıkaran bir komployu değil.
Bu çerçevenin değeri, mevcut analizlerin yerini almakta değil, onlara yeni bir katman eklemektedir: Yerel siyasal ve ekonomik tercihlerin yapıldığı alanın ve bu alan içinde faaliyet gösteren sınıf çıkarlarının, gücün eşitsiz biçimde dağıldığı uluslararası bir sistem tarafından nasıl şekillendirildiğini ortaya koymaktadır.
Model Neden Kalıcı Değildir
Bunların hiçbiri istikrarlı ya da kalıcı bir düzenin varlığına işaret etmez.
Amerikan öncülüğündeki küreselleşmenin sürdürülmesine katkıda bulunan küresel piyasalarla aynı bütünleşme, Çin’in hızlı endüstriyel yükselişini de mümkün kılarak bir zamanların yabancı yatırım alıcısını başlıca rakibe dönüştürmüştür. Tek bir ülkeyi tecrit etmeyi amaçlayan yaptırımlar, İran’da ve başka yerlerde alternatif ödeme sistemlerine olan ilgiyi artırmış ve dolara olan bağımlılığı azaltmıştır. Gelişmiş yarı iletken ihracatına getirilen kısıtlamalar ise birçok hükümeti, bağımlılığı daha da derinleştirmek yerine yerli çip üretimini finanse etmeye yöneltmiştir.
Yapısal güç, kendi aşınmasının koşullarını üretme eğilimindedir. Ancak bu durum, daha eşitlikçi bir sonucun ortaya çıkacağını garanti etmez. Alternatif düzenlemeler geliştirmeye çalışan rakip güçlerin kendilerine özgü stratejik çıkarları vardır ve bu çıkarlar mutlaka daha zararsız değildir; ayrıca mevcut düzenlemelerden yararlanan iç sınıf ittifakları, onları ayakta tutan dış baskının kaynağı değişti diye nadiren çözülür.
Sonuç: Günümüzde Nasıl Bir Bağımsızlık Mümkündür?
Bu nedenle Yayılmacı Müdahale (Imperial Outreach), klasik emperyalizmin yerine geçen bir olgu olarak değil, onun çağdaş tarihsel biçimlerinden biri olarak anlaşılmalıdır: Doğrudan sömürge yönetiminin sürdürülmesi aşırı maliyetli hâle geldikten sonra, eşitsiz birikimin büründüğü siyasal biçim.
Sömürge yönetimi bir zamanlar valileri, garnizonları ve doğrudan yönetimi gerektirirken, günümüzde nüfuz daha çok kredi koşulları, fonlama yapıları, altyapı sözleşmeleri, finansal ve teknolojik sistemler üzerindeki denetim ve bu düzenlemelerin her birinin kendi çıkarlarına hizmet ettiğini gören iç sınıf ittifakları aracılığıyla işlemektedir. İmparatorlukların artık etkilemeye çalıştıkları her toprağı doğrudan yönetmeleri gerekmemektedir. Giderek artan ölçüde, bu altyapıları ayakta tutmak için kendilerine özgü nedenleri bulunan yerel elitlerle ortaklık içinde, bizzat toprakların işleyişini mümkün kılan altyapıları yönetmektedirler.
Bunu kabul etmek, Küresel Güney’deki her toplumu dış manipülasyonun edilgen bir nesnesi olarak görmek anlamına gelmez. Bu, söz konusu toplumların önündeki seçeneklerin ve bunların maliyetlerini kimin üstleneceğine ilişkin dağılımın, kuralları tüm katılımcıları tarafından eşit biçimde yazılmamış bir sistem içinde şekillendiğini ve bu toplumların kendi sınıf yapılarının hiçbir zaman söz konusu sistemin yalnızca edilgen aktarım kayışları olmadığını kabul etmek anlamına gelir.
Bu sistemin yeniden yapılandırılıp yapılandırılamayacağı ve bunun kim tarafından gerçekleştirileceği, önümüzdeki on yılların temel siyasal sorularından biri olmaya devam edecektir.
