James K. Galbraith
ABD Başkanı Barack Obama’nın ikinci döneminde Beyaz Saray Ekonomi Danışmanları Konseyi başkanlığı yapmış olan Jason Furman, Isabella Weber’in yeni kitabı Anti-Fascist Economics’e yönelik önleyici bir hamle niteliğindeki çıkışında, yakın zamanda şu yarı doğru ifadeyi öne sürdü: “Ortodoks olmayan iktisadın karşılaştığı ölümcül sorun, aslında ortodoks iktisat diye bir şeyin olmamasıdır.”
Bu ifadenin içinde gizlenen gerçek; “ana akım” iktisadın artık tamamı boş bir çekirdeğin etrafında dönen, geçici ve duruma özgü fikir ve yöntemlerden oluşan karmaşık bir yığından ibaret olduğudur. Ana akım iktisatçıların yetiştiği ve günümüzde hâlâ ders kitabı eğitiminin omurgasını oluşturan; rasyonalite, rekabet, arz ve talep, fiyat uyarlaması ve genel denge kavramlarına odaklanan o teorik proje artık ortadan kalkmıştır. Geriye, yamalama girişimlerinden, özürlerden ve “heterodoks” fikirlerin yozlaştırılmış biçimlerinden oluşan bir taklit kalmıştır.
Rastgele kontrollü deneyler ve sözde tamamen ampirik olan diğer yöntemlerin yanı sıra Furman, bu karmaşık ve hareketli bütünün içindeki başlıca akımların birçoğunu şöyle sıralıyor: “davranışsal yaklaşımlar, bilgi eksiklikleri, kurumlar, balonlar, finansal kırılganlık (ne cesaret ama!), emek piyasasında alıcı tekeli (bir nevi), Schumpeterci yaratıcı yıkım.” Bütün bunlar, içeriden tasarlanmış entelektüel parçalanmanın çarpıcı birer itirafından ibarettir.
Joseph E. Stiglitz tarafından çok önceleri vurgulanan ve Bill Clinton’ın başkanlığı döneminde gerçeklerle sert bir şekilde yüzleşene dek kendisinin tam anlamıyla “ortodoks” bir iktisatçı olarak savunduğu “bilgi başarısızlığı” ya da diğer adıyla “bilgi asimetrisi” kavramını ele alalım. Stiglitz, ilke olarak daha iyi, daha eksiksiz ve “simetrik” bilgilerle giderilebilecek, dolayısıyla rekabetçi modeli, yöneltilen eleştirilerden kurtarabilecek bir kusuru mu tanımlıyordu? Yoksa piyasaların ölümcül bir zaafına mı pencere açıyordu? Eğer onu doğru okuyorsam, Stiglitz bu temel soru karşısında kararsızlığını sürdürmüş, kendi eleştirisinin bütün sonuçlarıyla yüzleşmeyi reddederek ortodoks otoritesini korumuştur.
Benzer bir durum, ilk dönemdeki şöhreti “artan getiriler”in yani üretim ölçeği büyüdükçe birim maliyetlerin düşmesinin doğurduğu sonuçların izini sürmesine dayanan Paul Krugman için de söylenebilir. Artan getiriler; ABD İç Savaşı’nda Kuzey’in zaferi, 20. yüzyılda Amerika Birleşik Devletleri’nin bir dünya gücü olarak yükselişi ve günümüzde Çin’in yükselişi de dâhil pek çok şeyi açıklıyor. Neoklasik karşılaştırmalı üstünlük doktrinini ve ana akımın serbest ticarete olan bağlılığını da hükümsüz kılıyor. Ne var ki Krugman, Stiglitz’den bile daha fazla bir biçimde, kendi fikirlerinin mantıksal sonuçlarından özenle kaçınmıştır.
Bu arada “davranışçılar”, örgütsel sosyolojideki zengin bir geleneğe ait terminolojiyi ödünç alarak, daha doğrusu bu terminolojinin üzerine konarak standart mikroekonomik modelin temelinde yatan sözde “rasyonellik” varsayımlarını “test etmekten” (en azından başlangıçta) ibaret bir araştırma programını öne sürdüler. Keşfettikleri şey gerçek insanların farklı davrandığıdır (ne büyük sürpriz!). Peki, bu durum, ders kitaplarındaki arz ve talep dinamiklerinin kasvetli temellerini değiştirdi mi? Hayır, Asla.
Bu bizi kurumlara, finansal kırılganlığa, alıcı tekeli durumuna ve “Schumpeterci yaratıcı yıkım” kavramına getiriyor. Ana akım iktisat, her bir örnekte yıkıcı bir geleneği entelektüel köklerinden koparmış; Thorstein Veblen ve John R. Commons’ı, Hyman Minsky’yi, Joan Robinson ve E.H. Chamberlin’i, hatta bizzat Joseph Schumpeter’i adeta hafızalardan silip yokluğa mahkûm etmiştir. Bu isimlerin her biri neoklasik ana akımın sert birer eleştirmeniydi. (Babam John Kenneth Galbraith de bu geleneklerden birkaçını sentezlemişti.)
Furman’ın listesinde en çarpıcı örnek ise kendisinin de ait olduğu kamp olan ve John Maynard Keynes’i tanınmaz bir karikatüre indirgeyen sözde “Yeni Keynesçiler”in belirgin biçimde eksik olmasıdır. Bu arka planda “heterodoks” iktisatçılar, bir kenara atılmış devlerin gerçek entelektüel mirasçılarıdır. Post-Keynesçiler Keynes’i kapsamlı biçimde okumuştur; Modern Para Teorisi (MMT) Keynes, Minsky, Wynne Godley ve Abba Lerner’den yararlanıyor; evrimsel iktisat ise Veblen ve Commons üzerine inşa edilmektedir. Bunun yanı sıra, Marksizm ve onun günümüzde tarihten adeta silinmiş koca bir kategori olan türevleri ile feminist, ekolojik ve diğer dallar da mevcuttur.
Bu marjinalleştirilmiş iktisatçılardan oluşan bu topluluğa “heterodoks” terimini uygulamak talihsiz bir tuzaktır. Bu, çeşitli ve köklü geleneklerden oluşan bir diziyi, reddettikleri şey üzerinden yani teorik bir çekirdekten yoksun bir ana akım içine dâhil olmayı reddetmeleri üzerinden tanımlamak demektir. Bu durum, siyasi yelpazenin sağındaki “Avusturyalılar”a (başta Friedrich August von Hayek ve Ludwig von Mises olmak üzere) kadar uzanan gevşek bir koalisyonu, henüz tam olarak pekişmemiş, net ve birleşik bir teorik temelle birbirine karıştırıyor.
Dolayısıyla Furman, heterodoksiyi siyasi bir proje olarak tanımlamakta tamamen haksız değildir ancak onu akademik açıdan tehlike altındaki kesimler için gevşek bir karşılıklı destek ağı olarak adlandırmak daha doğru olacaktır. Bununla birlikte, George Mason Üniversitesi’nden Avusturya ekolü iktisatçısı James Broughel’in işaret ettiği gibi, ana akım çok daha güçlü ve en az onun kadar siyasi bir projedir. Eğer bunu göremiyor isek bunun nedeni günümüzde ana akım iktisadın temel amacının; yalnızca kaynaklar, atamalar, müfredatlar ve kamu politikaları üzerindeki kontrolü sürdürmek olmasıdır.
Bunun böyle olması gerekmiyor. Jing Chen ile birlikte kaleme aldığımız Entropy Economics adlı kitabımızda, “heterodoksi”nin büyük bölümünün (tamamının değil) fiziksel, biyolojik, örgütsel ve toplumsal gerçekliğin temelini oluşturan ilkelerin zorunlu olarak iktisadın da temelini oluşturması gerektiğine ilişkin açık bir kavrayışa dayandığını belirttik. Ancak bu, 19. yüzyılın başlarında artık geçerliliğini yitirmiş bir düşünsel bağlama saplanıp kalmış ana akımın, çökmeden ne kabul edebileceği ne de açıkça tanıyabileceği bir temeldir.
Son kitabım The Power to Destroy’da, ana akım düşüncelerden oluşan baskın ve içi boş karmaşanın ekonomi politikalarına uygulanmasının yakın dönemde gerçek dünyada yol açtığı sonuçları ayrıntılarıyla ele alıyorum. Isabella Weber, Anti-Fascist Economics adlı eserinde; Avrupa’da ve Amerika’da, öngörülebilir gelecekte siyasetimizi şekillendirecek olan yani uygun maliyetli, katlanılabilir ve sürdürülebilir bir ekonomik yaşam talebine yanıt veren somut öneriler sunuyor.
Ortodoks iktisatçıların neden sorun sezdiklerine şaşmamak gerek.
İlgilenenler için:
https://kritikbakis.com/ana-akim-iktisadin-varolussal-krizi/
https://kritikbakis.com/keynes-ne-derdi/
https://kritikbakis.com/adam-smithin-gunumuz-kuresel-ekonomisine-bakisi/
https://kritikbakis.com/marxin-basyapitinin-suregelen-etkisi/
https://kritikbakis.com/adam-smithin-uluslarin-zenginligi-kitabi-250-yasinda/
https://kritikbakis.com/her-bir-kazanana-bir-kaybeden/
https://kritikbakis.com/adam-smith-250-yasinda/
https://kritikbakis.com/sermaye-devlet-ve-adam-smith/
https://kritikbakis.com/2025e-dogru-suruklenirken-siyasal-ekonominin-celiskileri/
*James K. Galbraith, Austin’deki Texas Üniversitesi Lyndon B. Johnson Halkla İlişkiler Bölümü’nde Devlet/İş Dünyası İlişkileri Kürsüsü Başkanı ve Profesörüdür. The Power to Destroy: How Bad Economics Drove America’s Decline (University of Chicago Press, 2026) adlı kitabın yazarı ve Jing Chen ile birlikte kaleme aldığı Entropy Economics: The Living Basis of Value and Production (University of Chicago Press, 2025) adlı kitabın ortak yazarıdır.
Kaynak: https://www.biznews.com/rational-perspective/mainstream-economics-has-lost-its-core
Tercüme: Ali Karakuş
