Avrupa’nın Tarihî Yol Ayrımı: Militarizasyon ve Toplumsal Kriz

Uroš Lipušcek, bu güven bunalımında Avrupalıların ya özerklik ve Rusya ile barış arayabileceğini ya da Avrupa Birliğinin (AB) giderek artan otoriterlik ve jeopolitik önemsizlik yönündeki mevcut rotasını izleyebileceğini söylüyor.
Kasım 20, 2026
European Union flags in front of the blurred European Parliament in Brussels, Belgium
image_print

Avrupa bugün, 1848’i ve 1933 ile 1939 arasındaki dönemi andıran tarihî bir yol ayrımında bulunuyor. Halkların Baharı olarak da bilinen 1848 Avrupa devrimleri ile 1939’a giden olaylar, günümüzle birkaç önemli tarihsel süreci paylaşıyor.

Her iki dönemin ortak özellikleri şunlardı: siyasi temsil krizi, toplumsal bölünmeler, ekonomik belirsizlik, orta ve alt sınıflarda büyüyen hoşnutsuzluk, militarizasyon ve mevcut siyasi kurumların meşruiyetine dair sorular.

Elbette tarihsel koşullar aynı değil. 1848’de Avrupa halkları esas olarak mutlak monarşilere, feodalizmin kalıntılarına ve siyasi bağımlılığa karşı ayaklanmıştı.

İkinci Dünya Savaşı’ndan önceki dönemde ise Avrupa, önce kıtaya, ardından dünyaya hükmetmeyi hedefleyen ırkçı, faşist ve Nazi ideolojilerle karşı karşıyaydı.

Bugünkü Avrupa protestoları ise biçimsel olarak demokratik devletlerin içinde yaşanıyor. Hoşnutsuzluğun kaynakları ekonomik eşitsizlik, hayat pahalılığı, göç, siyasi seçkinlere güvensizlik, Ukrayna’daki savaşın sonuçları, Avrupa entegrasyonunun geleceği ve büyük güçlerin jeopolitik nüfuz alanlarının yeniden paylaşımı konusundaki rekabetle bağlantılı.

Bu gelişmelerin temelinde, önde gelen Amerikalı seçkinlerin küresel üstünlüklerini korumaya kararlı olması yatıyor. Bu kararlılık, Amerikan hegemonyasının çıkarlarının Avrupa ülkelerinin uzun vadeli ekonomik ve güvenlik çıkarlarıyla giderek daha çok çeliştiği durumlarda bile sürüyor.

Ekim ayında Fransa’da başlayan protestolar İtalya’ya, Almanya’ya, Belçika’ya, Hollanda’ya, İspanya’ya, Portekiz’e, Arnavutluk’a ve şimdi de Almanya’ya sıçradı. Hoşnutsuzluk dalgası, eski sosyalist ülkelerden oluşan ve Yeni Avrupa denen bölgede de giderek daha görünür hâle geliyor.

Sırbistan’da neredeyse iki yıl süren öğrenci protestoları, Cumhurbaşkanı Aleksandar Vuçiç’in 14 yıllık iktidarının sona ermesine yol açtı. Polonya ise son günlerde ciddi bir anayasal kriz yaşadı.

Eski ve Yeni Avrupa

Hem Eski hem Yeni Avrupa’daki huzursuzluğun bazı ortak kökleri var, ancak önemli farklar da bulunuyor. Büyük toplumsal dönüşümler çoğu zaman görkemli siyasi programlarla değil, bir ülkenin resmî imajı ile vatandaşlarının gündelik gerçeği arasındaki uçurumu açığa çıkaran beklenmedik olaylarla başlar.

Örnekler arasında şunlar var: bakımsız Fransız ilkokullarında dolaşan fareler; bazı tarihsel anlatımlara göre sonunda 1789 Fransız burjuva devrimine katkıda bulunan bir hoşnutsuzluk dalgasını tetikleyen, Paris’teki kraliyet ahırlarında aç bir ata tekme atılması; 1905’te Rus Potemkin zırhlısındaki, ilk Rus Devrimi’ni ateşleyen çürük et; 2010’da Tunus’ta bir meyve satıcısının kendini yakması; bu eylül ayında İspanya’da yaygın konut protestolarını başlatan bir tahliye; 1981’de Priştine’de bir öğrenci yemekhanesinde o dönem çıkan, Kosova halkının genel ayaklanmasının fitilini ateşleyen kötü yemek; ve 2024’te Novi Sad’da bir tren istasyonunun saçağının çökmesi sonucu 16 kişinin ölümü. Bu son olay, sonunda Sırbistan’da hükûmet değişikliğine yol açtı.

Birbirinden çok farklı olan bu olaylar, görünüşte tekil olayların büyük toplumsal dönüşümleri tetikleyebildiğini doğruluyor. Hepsi aynı temel soruyu gündeme getiriyor: İnsanlar, devletin ve siyasi seçkinlerin hâlâ kendi çıkarları doğrultusunda hareket ettiğine olan güvenlerini ne zaman, hangi noktada geri dönülmez biçimde yitirir?

Avrupa Siyasi Modelinin Krizi

Batı Avrupa’yı son yıllarda sarsan huzursuzluk, protesto ve büyüyen toplumsal hoşnutsuzluk, yalnızca tek tek siyasi kararların, ekonomik güçlüklerin ya da iktidardaki hükûmetlerden duyulan memnuniyetsizliğin sonucu değil.

Çok daha derin bir olguyu yansıtıyorlar: savaş sonrası Avrupa toplumsal modelinin yavaş yavaş tükenmesini, siyasi ve ekonomik seçkinlerin çıkarları ile halkın beklentileri arasında büyüyen çelişkileri ve her şeyden önce liberal, parlamenter demokrasi kurumlarına duyulan güvenin kaybını.

Fransa, Almanya, Belçika, Hollanda ve diğer Batı Avrupa ülkeleri hoşnutsuzluğun çeşitli biçimlerini yaşıyor. Fransa’da başlıca sorunlar toplumsal çatışmalar, emeklilik reformu, hayat pahalılığı ve siyasi düzene güvensizlik.

Almanya’da işçilerin ve çiftçilerin protestoları, ekonomik durgunluk ve sanayisizleşmeden duyulan hoşnutsuzluk, başarısız enerji politikaları ve Ukrayna’daki savaşın sonuçları önemli etkenler hâline geldi. Öğrenciler de artan militarizasyonu ve önerilen zorunlu askerlik uygulamasını protesto ediyor.

Diğer ülkelerde hayat pahalılığı protestolarına konut krizinden, göçten ve güvencesiz istihdamdan duyulan hoşnutsuzluğun artması ile siyasi kurumların artık sıradan insanların çıkarlarını temsil etmediği yönündeki yaygın algı eşlik ediyor.

Dolayısıyla günümüzdeki huzursuzluğun özü, bu gelişmelere yalnızca belirli hükûmet tedbirlerine karşı yapılmış tekil protestolar gözüyle bakarsak anlaşılamaz. Bunların altında, Avrupa’nın siyasi, ekonomik ve toplumsal sistemine duyulan güvenin daha geniş çaplı bir krizi yatıyor.

Ekonomik Güvensizlik ve Sosyal Korumanın Aşınması

Hoşnutsuzluğun temel nedenlerinden biri, Avrupa nüfusunun hatırı sayılır bir bölümünün yaşam standardının yavaş yavaş gerilemesi. Avrupa toplumları onlarca yıl boyunca örtük bir toplumsal sözleşmeye dayandı: Ekonomik büyüme, refah devleti ve görece istikrarlı istihdam, her yeni kuşağın bir öncekinden daha iyi bir hayat sürmesini sağlayacaktı. Bugün bu toplumsal sözleşmeyi ayakta tutmak giderek zorlaşmış durumda.

2025 tarihli bir Eurofound araştırmasına göre, düşük gelirli hanelerden katılımcıların yüzde 61’e varan bölümü aydan aya geçimini sağlamakta zorlandı. Bu oran, toplumsal tabakalaşmanın boyutunu ve ekonomik krizlerin sonuçlarının eşitsiz dağılımını gösteriyor.

Gençlerin durumu özellikle endişe verici. Birçoğu için ev sahibi olmak, istikrarlı bir iş bulmak ve sosyal güvenceye kavuşmak giderek ulaşılmaz hedefler hâline geliyor. Giderek daha fazla genç, ebeveynlerinden daha kötü bir yaşam standardına sahip olacağını düşünüyor. Bu yalnızca maddi bir sorun değil, aynı zamanda yitirilen beklentilerin ve geleceğe duyulan güvenin azalmasının da sorunu.

Avrupa’nın Militarizasyonu ve Öncelikler Sorunu

Bir başka önemli olumsuz etken, Avrupa’nın siyasi ve ekonomik önceliklerinin hiyerarşisinin değişmesi. Ukrayna’daki savaş Avrupa’nın güvenlik politikasını, enerji akışlarını, Rusya ile ekonomik ilişkilerini ve genel olarak kamu maliyesini derinden etkiledi. Avrupa ülkeleri askerî harcamaları artırırken, bunun yol açtığı bütçe kısıtları, yüksek kamu borcu ve sosyal hizmetleri onarma ve artırma yönündeki büyüyen baskı altında sosyal harcamaları kısıyor.

Can alıcı soru, toplumun önceliklerine dair: Silahlanmaya ne kadar, refah devletine, sağlığa, eğitime, konuta ve altyapıya ne kadar harcanmalı?

Pek çok vatandaş için çelişki ortada: Hükûmetler savunma harcamalarının büyük ölçüde artırılması gerektiğinden söz ederken, aynı zamanda eğitime, sağlığa, emekliliğe ve diğer kamu hizmetlerine ayrılan harcamaları kısıyor.

Avrupalı siyasi seçkinler, askerî bütçelerin artırılması konusunda anlaşmayı, halklarının gündelik toplumsal sorunlarını çözmekten daha kolay buluyor gibi. Oysa Avrupa’nın güvenliği yalnızca askerî güç meselesi değil. Toplumsal istikrarın, ekonomik sürdürülebilirliğin ve vatandaşların geleceğe güveninin de meselesi.

Siyasi Temsil Krizi ve Demokratik Meşruiyet

Huzursuzluğun bir başka önemli siyasi nedeni, geleneksel siyasi partilere ve kurumlara duyulan güvensizliğin artması.

Nüfusun büyük bir bölümü, temel kararların demokratik denetimin dışında alındığını hissediyor. Seçmenler seçimlerle hükûmetlerini değiştirebilir, ancak karar alma süreçlerini etkilemek çok daha zor.

Avrupa demokrasisi ve özellikle Avrupa Birliği ciddi bir soruyla karşı karşıya: Kurumları farklı toplumsal grupların çıkarlarını hâlâ yeterince temsil ediyor mu, yoksa siyasi karar alma ile sıradan insanların gündelik hayatı arasındaki uçurum fazla mı genişledi?

Göç, Kültürel Gerilimler ve Kimlik Kaybı Duygusu

Göç ve beraberindeki toplumsal gerilimler, mevcut krizin bir başka önemli etkeni. Batı Avrupa ülkelerinde göç, entegrasyon, güvenlik, kültürel kimlik ve kamu hizmetlerine erişim sorunları, daha geniş ekonomik hoşnutsuzlukla giderek iç içe geçiyor.

Göç tek başına bugünkü huzursuzluğu açıklamaz. Ancak insanlar konut sıkıntısı, kalabalık okullar, sağlıkta uzun bekleme listeleri ve iş piyasasında belirsizlikle karşılaştığında göç politikası, devletin işleyişine duyulan daha geniş hoşnutsuzluğun önemli bir simgesine, hatta günah keçisine dönüşüyor. Daha derinde ise Avrupa ülkelerinin başarılı bir entegrasyonu, toplumsal bütünlüğü ve tüm sakinleri için eşit hakları sağlayıp sağlayamayacağı sorusunu gündeme getiriyor.

Jeopolitik Kriz ve Stratejik Özerkliğin Kaybı

Soğuk Savaş’ın sonunda Avrupa, ekonomik açıdan güçlü, siyaseten etkili ve güvenli bir bölge olma konumuna sahipti.

Ancak küresel güç dengeleri değişti.

Avrupa ekonomileri geride kalmaya başladı. Amerika Birleşik Devletleri ise küresel hegemonyasını, giderek artan ölçüde Avrupa’nın aleyhine korumaya çalışıyor.

Çin birinci sınıf bir ekonomik ve teknolojik güç olarak öne çıkıyor, BRICS ülkeleri iş birliğini güçlendiriyor ve Amerikan dış politikası kendi ulusal çıkarlarını her zamankinden daha çok ön plana alıyor.

Avrupa Birliği kendini krizin içinde buldu. Ekonomik rekabet gücü ve teknolojik yenilik üzerindeki baskı artıyor. Rusya ile ilişkiler, Ukrayna’daki savaş ve Brüksel’in Moskova ile siyasi diyalog kurmayı reddetmesi yüzünden kesildi. Avrupa’nın güvenlik alanında Amerika Birleşik Devletleri’ne stratejik bağımlılığı ise hâlâ büyük.

Moskova ile uzun süren çatışmanın ekonomik, enerji ve güvenlik sonuçlarını Avrupa vatandaşları hem doğrudan hem dolaylı olarak hissediyor. Üstelik kıtanın birbirine karşıt bloklara kalıcı biçimde bölünmesine değil, Rusya ile güvenlik iş birliğinin kademeli olarak kurulmasına dayanan yeni bir güvenlik mimarisi de yok.

AB Ülkelerinde Artan Eşitsizlik

Avrupa Birliğinde gelir ve servet eşitsizlikleri son yıllarda arttı. Bu durum, ünlü İtalyan iktisatçı Corrado Gini’nin adını taşıyan Gini katsayısı denen ölçüte de yansıyor.

Gini katsayısı, belirli bir ülkenin nüfusu arasında gelir ya da servetin dağılımındaki eşitsizliği ölçen istatistiksel bir gösterge.

AB’de ve Birleşik Krallık’ta gelir eşitsizliği ile servet eşitsizliği arasındaki farklar (2025). Sıfır en düşük, 100 ise en yüksek eşitsizlik ya da servet yoğunlaşması düzeyini gösteriyor:

| Ülke | Gelir Gini | Servet Gini | |—|—|—| | Birleşik Krallık | 32,7 | 59,0 | | Almanya | 30,1 | 72,6 | | Fransa | 30,4 | 68,4 | | İtalya | 31,0 | 67,0 | | İspanya | 30,8 | 70,2 |

Toplumsal ve servet eşitsizliği, artan gerilimlere katkıda bulunan önemli etkenler. Şu anda protestolara sahne olan en gelişmiş Avrupa ülkeleri bu eşitsizlik ölçeğinin üst üçte birlik diliminde yer alıyor. Özünde mesele, toplumun ürettiği zenginliğin yeniden dağıtılması. Neoliberal ekonomik modellere bağlı yönetici seçkinler ise bunu kabul etmeyi reddediyor.

Fransa, sınıfsal sömürünün tipik bir örneği. Ünlü Fransız iktisatçı Thomas Piketty, Fransa’nın hiçbir dönemde bugünkü kadar zengin olmadığını belirtiyor. Sorun ulusal servet yetersizliği değil, bu servetin nasıl dağıtıldığı.

Piketty temel bir çelişkiye işaret ediyor: Fransız devleti yüksek kamu borcunu (GSYH’nin yüzde 115’i) ve mali kaynak sıkıntısını gerekçe gösterirken, özel servet ülkenin GSYH’sinin yaklaşık altı katına çıktı. 1970’te bu oran GSYH’nin üç katıydı. Bu yüzden Piketty, devletin kamu hizmetlerini kısmak yerine en büyük özel servetleri vergilendirerek daha fazla gelir elde etmesi gerektiğini savunuyor.

Viva la France!

Avro Bölgesi üyesi olan Fransa, faiz oranları üzerinde bağımsız denetime sahip değil ve para birimini devalüe edemiyor. Bu nedenle başlıca ekonomik ayarlama aracı maliye politikası.

Avroya geçilmeden önce Fransa, İtalya ve diğer Akdeniz ülkeleri görece zayıf para birimleri ve sık devalüasyonlarla biliniyordu. Bu yüzden açığı azaltmak ya daha yüksek gelir ya daha düşük harcama ya da ikisinin birleşimini gerektiriyor. Fransa’da bu seçeneklerin her biri siyasi çatışma doğuruyor.

Emeklilik harcamaları siyaseten özellikle hassas, çünkü sistem yasal emeklilik yaşıyla yakından bağlantılı. Yasal emeklilik yaşını 62’den 64’e çıkaran 2023 reformu, sistemin uzun vadeli sürdürülebilirliği için gerekli bir koşul olarak gerekçelendirilmişti. Buna rağmen hükûmetin en tartışmalı önlemlerinden biri oldu.

Bir başka etken de askerî harcamaların eğitim harcamalarından belirgin biçimde daha hızlı artması.

Fransız hükûmeti gelecek yıl, askerî emekli maaşları dahil, orduya 63,4 milyar avro ayırmayı planlıyor. Bu yıl bu rakam 57 milyar avroydu. Yani Fransa’nın savunma bütçesi, Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un beşer yıllık iki görev süresi boyunca iki katına çıkmış olacak.

Savunma Bakanlığı, 2027’de bütçesi artırılacak az sayıdaki bakanlıktan biri. AB üyesi ülkelerin toplam askerî harcaması geçen yıl yaklaşık 418 milyar avro tuttu. Bunun yaklaşık yüzde 15’i Fransa’ya ait.

Öte yandan, giderek ciddileşen protestoların ortasında kamu eğitiminin finansmanı iç siyasi gerilimin başlıca kaynağı. Eğitim Bakanlığının gelecek yılki bütçesinin 89,1 milyar avro olması bekleniyor.

Ancak bunun 28,5 milyar avrosu, sınıfların işletilmesine, donanıma ya da halen görev yapan öğretmenlerin maaşlarına değil, öğretmenlerin devlet emekli maaşı ödemelerine gidecek. Hükûmet, protestocuları yatıştırmak için ortaöğretim öğretmenlerinin planlanan işten çıkarılmasından vazgeçti ve 500 yeni öğretmen kadrosu açma sözü verdi.

Hükûmet ayrıca yerel yönetimlere okul binalarını yenilemeleri için 4 milyar avroluk, faiz sübvansiyonlu kredi verileceğini duyurdu.

Elde kalan tek yedek, askerî harcamaları azaltmak olurdu. Ne var ki Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Almanya Başbakanı Friedrich Merz ile birlikte Ukrayna savaşının sürdürülmesini ve Rusya ile gerilimin tırmandırılmasını savunan başlıca AB liderlerinden biri.

Hâlâ birleşik bir siyasi güç olarak adlandırılabilirse, Fransız solu derin biçimde bölünmüş durumda. Sosyalist Partiyi siyasi yelpazenin neoliberal merkezine çeken eski Cumhurbaşkanı François Hollande’ın, halef olarak eski Rothschild bankacısı Macron’u belirlemesi tesadüf değil.

Macron’dan neoliberal modelin savunulmasından başka bir şey beklenemezdi. Önümüzdeki mayısta cumhurbaşkanlığı görev süresi dolduğunda en önemli mirası, büyüyen servet eşitsizliği ve Fransız devletinin militarizasyonu olacak.

Yine de Fransa, modern tarihte her zaman isyanın ön saflarında yer aldı.

Macron, Dük de La Rochefoucauld’un Bastille’in düşmesinin ardından Kral XVI. Louis’ye söylediği sözü anlaşılan unutmuş: Bu bir isyan değil, Majesteleri, bu bir devrim.

Bu söz muhtemelen Fransız Devrimi ile en çok özdeşleşen ifade ve günümüzün cumhuriyetçi yöneticileri için de bir uyarı olmalı.

Macron’un tutumunun da gösterdiği gibi hükûmetler toplumsal huzursuzluğu çoğu kez yanlış anlıyor, çünkü onu altta yatan toplumsal çelişkilerin derinliğine göre değil, doğrudan tetikleyicilerine göre değerlendiriyor.

Avrupa’ya yayılan bugünkü huzursuzluk karşısında şu soru akla geliyor: 1968 isyanının yalnızca bir tekrarına mı tanık oluyoruz, yoksa daha köklü dönüşümlerin başlangıcına mı?

Yalnızca tek tek hükûmetlerin krizini mi görüyoruz, yoksa savaş sonrası Avrupa’nın siyasi, ekonomik ve güvenlik düzenini kapsayan, aşırı sağcı ve milliyetçi partilerin kendi lehlerine kullanabileceği daha geniş bir meşruiyet krizini mi?

Bu sorunun henüz bir yanıtı yok. Kral XVI. Louis bunu anlayamadı. Macron, Merz ve diğer Avrupalı liderler daha mı başarılı olacak?

*Dr. Uroš Lipušcek, Sloven bir gazeteci ve tarihçi. Uzun yıllar RTV Slovenija’nın BM, ABD ve Çin muhabirliğini yaptı. 2024’te AB Parlamentosu için aday oldu. Şu anda Slovenya’nın Piran kentindeki Emuni Üniversitesinde (Avrupa-Akdeniz Üniversitesi) profesör. Tarih üzerine çok sayıda kitap ve analizin yazarı. Bunlar arasında Ave Wilson: USA and the Remaking of Slovenia in Versailles 1919–1920 (2003) ve Sacro Egoismo: Slovenians in the Clutches of the Secret London Pact of 1915 (2012) bulunuyor.

Kaynak: https://consortiumnews.com/2026/11/09/europes-historic-crossroads-militarization-social-crisis/

SOSYAL MEDYA