Bu çok önemli yıl dönümü seminerine katılma ayrıcalığını tanıdıkları için IEPRI’deki meslektaşlarıma teşekkür etmek istiyorum. …
Daha önce açık değilse bile, son on yıl bize bol miktarda kanıt sundu: biçimsel demokratik kurumların (kuralların) ve örgütlerin varlığı şiddete karşı bir güvence değildir. Demokratik yönetim biçimleri, liberal ya da kurumcu kuramcıların ileri sürdüğünden çok daha kırılgandır. Bir demokraside ekonomik, ideolojik ve askerî (ya da öldürücü) güç konumlarını elinde tutan birey ve örgütler (“siyasi uzlaşılar” üzerine başka çalışmalarımda ileri sürdüğüm gibi, her devletin temelinde gücün bu boyutları yatar), yani bir demokraside bu gücü elinde bulunduranlar demokrasinin kurallarına ve ilkelerine göre davranmadığında, devletin yürütme, yasama ve yargı işlevleri aracılığıyla kullandığı siyasi iktidar hızla otokratik ve şiddet yanlısı hâle gelebilir. Bu durum, mülkiyet, kaynaklara erişim ve kamu malı saydığımız bütün hizmetler üzerindeki çatışmaları çözmenin bir yolu olarak toplumun her yerinde şiddeti meşrulaştırır ve kışkırtır. Kimin yurttaş olduğu fikrinin kendisi bir silaha dönüşür. Aynı zamanda, toplumda dışlanan ve sistematik biçimde ayrımcılığa uğrayanların devletin kendisine karşı şiddet kullanmasını da meşrulaştırır.
ABD’de, Almanya’da, Fransa’da, İtalya’da, Birleşik Krallık’ta, hatta Avrupa’nın büyük bölümünde sağ popülist siyasetin yükselişiyle (ya da yeniden ortaya çıkışıyla, denebilir) yaşanan tam da budur. Ancak bu eğilimler son on yılda düşük ve orta gelirli ülkelerin kutuplaşmış siyasetini de giderek daha çok belirler oldu: Brezilya’da, Arjantin’de, Hindistan’da, Filipinler’de, Kolombiya’da ve daha birçok ülkede. “Üçüncü demokrasi dalgası”nın içi boş biçimsel anayasalardan öteye geçmediği, gelişmekte olan başka birçok ülkede ise Mali, Nijer, Burkina Faso ve Pakistan gibi örneklerde askerî darbeler toplumun önemli kesimlerince memnuniyetle karşılandı.
Bu neden yaşanıyor ve demokrasi fikrinin ve pratiğinin bu şekilde içinin boşaltılmasına, siyasi iktidarı elde etmenin ve kullanmanın bir aracı olarak şiddetin çoğalmasına karşı ne yapılabilir?
Birincisi, toplumların giderek daha demokratik hâle gelecekleri doğrusal bir ilerlemenin hiç de kaçınılmaz olmadığını kabul etmek gerekir. Durum tam tersidir. Ekonomik ve siyasi değişimin birlikte yürüdüğü, ekonomik kalkınmayla demokratik özgürlüğün yayılmasının el ele gittiği fikrinin hiçbir zaman sağlam bir ampirik dayanağı olmadı. Bu, ABD’deki modernleşme kuramcılarının yaydığı düşünceydi; ama aynı zamanda hem erken hem de geç dönem Douglass North’un ve Acemoğlu, Johnson ve Robinson’ın kurumsal kuramlarının da düşüncesiydi. Demokrasiye doğru doğrusal bir ilerleme beklentisi, “demokratik gerileme” kavramının son zamanlarda yararsız ama görünüşe göre çekici bir biçimde kullanılmasının da arkasında yatar.
Demokratik siyasetin yayılması, modern dönemde hızlandırılmış kalkınmaya ulaşan ülkelerin çoğunda ekonomik kalkınmayla örtüşmedi: 19. yüzyılın sonlarıyla 20. yüzyılın başındaki Almanya, 20. yüzyılın sonlarında Güney Kore, Tayvan, Çin ve Vietnam.
Rahmetli meslektaşım Thandika Mkandawire, demokratik özgürlüklerin ve uygulamaların peşinden gitmenin Afrika’da kalkınmanın itici gücü olabileceğine ve olması gerektiğine ikna olmuştu. Bunu, Amartya Sen’in felsefi önermeleriyle ve “özgürlük olarak kalkınma” kavramıyla değil, otokratik yönetim biçimlerinin kıtada kalkınmayı ne kadar derinden engellediğine dair kendi ampirik araştırmasıyla savundu. Sömürgeciliğin şiddetinin ve demokrasi karşıtı niteliğinin, ardından sömürge sonrası dönemde pek çok Afrikalı liderin küresel kapitalist çıkarlarla iş birliği yapmasının, hızlandırılmış kalkınma uğruna demokratik milliyetçi koalisyonlar (belki de sınıflar arası koalisyonlar) kurularak karşılanması gerektiğini ileri sürdü.
Buradaki nokta, bugün savunmak istediğim şeyin merkezindedir: liberal kuramda vaaz edildiği gibi demokrasiyle ekonomik kalkınmanın kendiliğinden birlikte evrimleşmesi diye bir şey yoktur. Demokrasi ancak bilinçli ve amaçlı siyasi eylemlilik yoluyla ortaya çıkabilir. Bunun bir ideolojik mücadele alanı, neyin meşru olup neyin olmadığı üzerine verilen zahmetli bir savaş olduğunu söyleyebilirim. Demokrasiyle kapitalizm arasındaki çelişkileri ele aldığımızda bu özellikle belirgin hâle gelir.
Dolayısıyla demokratik kırılganlığın ikinci yönü şudur: demokrasinin ilkeleri ve özgürlükleri ile kapitalizmin pratiği arasında hep bir gerilim olmuştur. Bu yeni bir kavrayış değil, ama belki hatırlatılmaya ihtiyacımız var. Demokrasinin haklı olarak değer verilen bütün o özgürlüklerini kapitalizm hep tehdit etmiştir:
- Adil ve düzenli seçim özgürlüğü (toplumun devletin liderlerini değiştirebilmesini sağlayan, demokrasinin bu en arzulanır özelliği): halkın hükümetini seçmesi biçimindeki demokratik ilke, seçim sonuçlarını paranın belirlemesi yüzünden uzun zamandır tehdit altındadır (bu, ABD’de de Filipinler’de de aynı ölçüde doğrudur) ve bugün parası birçok sınırı aşıp siyasi kampanyaları finanse eden teknoloji milyarderleriyle yeni zirvelere ulaşmıştır.
- Demokrasi için çok önemli olan ifade özgürlüğü ve fikirlerin dolaşımı, her türlü medyanın özel mülkiyette olması yüzünden sürekli kısıtlanır; bu durum bugün sosyal medyada aşırı uçlara varmıştır. Medyanın salt özel sahiplerinin sözcüsü olmasına karşı tek denge, gazetecilerin kendilerinin sivil toplum içinde meslek birlikleri olarak hareket edip bağımsız gazeteciliğin ve ifade özgürlüğünün standartlarını savunması olmuştur.
- Demokrasinin bir başka belirleyici özelliği olan örgütlenme özgürlüğü, şirketlerin sendikaları, kırsal örgütleri, çevre hareketlerini, hatta İsrail’in Filistin’i ilhakına karşı çıkanlar gibi dayanışma hareketlerini acımasız güçle ya da yasa satın alarak dağıtma gücüyle gerilim içinde var olmuştur.
- Yurttaşların bağımsız bir yargı yoluyla hukuki sürece sahip olma hakkı, zenginlerin hukuki uzmanlığı satın alabilme yönündeki asimetrik gücü yüzünden engellenmiştir (Marcos ailesinin ulusal kaynakları çaldığı iyi belgelenmiştir, ama ailenin tek bir ferdi bir gün bile hapis yatmazken köylü eylemciler cezaevine tıkıldı) ve Marcos ailesi şimdi yeniden iktidardadır.
Tahvil piyasaları aracılığıyla hareket eden finans kapitalistlerinin demokrasiyi sınırlama gücü çevremizde her yerde görülüyor. Andy Burnham’ın, aşırı sağın meydan okumasına karşı Birleşik Krallık’taki İşçi Partisi hükümetini yenilemeye çalışırken karşı karşıya kaldığı şey budur. Bunu haziranda burada, Kolombiya’da da iş başında gördük: finans sermayesi desteğini, sosyal harcamalarda radikal kesintiler vaat eden “Kaplan” lakaplı Espriella’ya verdi.
Üçüncüsü, demokrasi hem zengin hem yoksul ülkelerde 40 yıllık neoliberalizm yüzünden ağır biçimde zayıflamıştır. Büyük Buhran’ın ve II. Dünya Savaşı’nın ardından özel sermayeyi dizginlemek yolunda elde edilen kazanımlar köklü biçimde geri alındı. Demokratik ilkeler kapitalizmin küreselleşmesiyle özdeşleştirildiği için meşruiyetlerine derin zarar verildi. Sosyal demokrasi neredeyse her yerde neoliberal programlar ve eylemler karşısında teslim oldu. Bu durum demokrasiye karşı yaygın bir sinizm doğurdu; hem demokratik ülkelerde nüfusun büyük bölümü için gelir ve yaşam fırsatlarındaki eşitsizlikler yüzünden, hem de daha çok, görevdeki demokratik liderlerin edindiği ayrıcalıklar yüzünden (Clinton’ların, Blair’in, Schmidt’in ve daha birçok demokrasi savunucusunun görevden ayrıldıktan sonra kazandığı servetler). Sağ popülist siyasetin yükselişinin yolunu açan demokrasiye duyulan sinizmi her şeyden çok bu besledi.
Demokratik kırılganlığın konumuz açısından özellikle önemli olan dördüncü nedeni, demokratik yönetim biçimlerinin hiçbir zaman şiddete karşı bağışık olmamasıdır. En zengin demokrasilerin çoğu toprak gaspından, soykırımdan ve sömürge yağmasından doğdu; bunların izleri bugüne dek sürüyor. Demokrasi kuramcılarının ve uygulayıcılarının bu denli güzel dile getirdiği çoğunluğun tiranlığı, siyasetin barışçıl biçimde yürütülmesi için sürekli bir tehlikedir. Oyların kimlik siyaseti yoluyla seferber edilmesi, hem azınlıklara karşı şiddet uygulanmasını hem de sistematik olarak dışlanan azınlıkların kendini savunmak için ya da seslerini duyurmanın tek yolu olarak şiddete başvurmasını körükledi.
Kapitalist demokrasilerin sınırlarının ötesinde asimetrik öldürücü askerî güçle başlattığı şiddet (liste uzundur: Vietnam, Filipinler, Endonezya, Guatemala, Şili, Belçika Kongosu, Filistin, İran, Irak, Libya), demokrasinin şiddetin karşıtı olduğu fikrine karşı çıkmak için güçlü bir ampirik dayanak sağlıyor.
Bütün bunlardan hangi sonuçlar çıkarılabilir? Birkaç düşünce sunayım.
Bugün sağ popülist siyasetin yükselişi demokrasinin kırılganlığını gösteriyor ve siyasi hedeflerin şiddet yoluyla izlenmesini meşrulaştırıyor. ABD’de MAGA hareketinin, Almanya’da AfD’nin, Fransa’da Le Pen’in, Brezilya’da Bolsonaro’ların yükselişi II. Dünya Savaşı’na yol açan Nazi ve Japon faşizminin yinelenmesi olmasa da benzerlikler çarpıcıdır. Bunun mümkün olmasının nedenlerinden biri, geçen yüzyıldaki faşist hareketlere yönelik eleştirinin zayıf kalmasıdır. Kapitalizmin özünde demokrasiyi desteklediği varsayımı kesinlikle yanlıştır ve bu faşist hareketlerin tarihi bunu kanıtlar. Faşizmle iş birliği yapan şirket gücüne yönelik eleştiri, faşist rejimlerin yenilgisinin ardından sosyalizmle yüzleşme telaşı içinde bastırıldı. Faşist dönemde kazanç sağlayan şirketler, kapitalist liberal demokrasilerin ekonomilerinde devlere dönüştü. Bugün Almanya’da aşırı sağın Nazi simgelerini ve dilini kullanması meşru hâle gelmiştir. Faşizm tarihinin daha derinlikli bir eleştirel çözümlemesi, bugün demokrasi ve şiddet üzerine yapılan çalışmalara yol göstermelidir.
İnsanlar barışın sağlayabileceği öngörülebilirliği özler ve fırsatını bulduklarında, şiddeti sürdürdüğü algılananları cezalandırır. Burada “algı” anahtar sözcüktür. İdeolojik güç, çoğumuzun geçmişte düşündüğünden daha önemlidir. İnsanlar karmaşık sorunlara basit açıklamalar, dünyanın neden böyle olduğuna dair basit açıklamalar özler. İdeolojik gücün temeli budur; bu, Michael Mann’in ve başkalarının keskin bir gözlemidir. İdeolojik güç, insanların kanıta gerek duymadan bir şeye inanma arzusundan kaynaklanır. Geçmişte ideolojik gücü büyük ölçüde demokrasiyle otoriterlik ya da kapitalizmle sosyalizm arasındaki büyük savaşlar bakımından ele aldık, ideolojik güç üzerine verilen gündelik mücadeleyi, yani neyin meşru davranış olup neyin olmadığı üzerine verilen mücadeleyi ise büyük ölçüde görmezden geldik. İdeoloji üzerine, meşruiyet üzerine verilen mücadele, barış ve çatışma çalışmalarında çok daha fazla ilgiyi hak ediyor.
Yıllar önce Filipinler hakkında “Kusurlu Bir Demokrasinin Hayatta Kalışı” başlıklı bir makale yayımladım. Orada, resmî bir barış anlaşması gibi en azından biçimsel bir demokratik anayasaya ulaşmanın en önemli sonuçlarından birinin, insanların haklarını talep etmek üzere örgütlenebileceği bir zemin yaratması olduğunu ileri sürdüm. Sonuç önceden belirlenmiş değildir ve büyük ölçüde siyasi aktörlerin ve örgütlerin eylemliliğine bağlıdır.
Ama çatışma Hirschman’ın “bölünemez” dediği, yani “ya hep ya hiç” mantığına dayanan terimlerle kurulmaya devam ettiğinde barış ve demokrasi son derece kırılgandır. Siyaset kimlik (ırk, bölge, dil, din) zemininde yürütüldüğünde uzlaşmaya çok az yer kalır. Hirschman, çatışma “bölünebilir” terimlerle, yani bir pastayı farklı biçimde paylaşmak gibi “az ya da çok” mantığıyla yeniden kurulduğunda barışa ulaşmanın daha mümkün hâle geldiğini ileri sürdü. Bu, müzakere ve pazarlık için alan açar. Çatışmayı bölünemez terimlerle çerçevelemekten daha fazla barışı engelleyen ya da demokrasiyi zayıflatan hiçbir şey yoktur.
Barış, geçmişte şiddetli çatışmaya yol açan ya da onu sürdüren toplumsal, ekonomik, güvenlikle ilgili ve ideolojik nedenleri ele almadığında kırılgandır.
Burada bir şey savunduysam, o da demokratik yönetim biçimlerinin bir “son durum” olmadığıdır. Bir demokraside ekonomik, ideolojik ve askerî/öldürücü güce sahip olanların demokratik kuralları ve ilkeleri uygulamaya yönelik güvenilir bir bağlılığı sürekli göstermesi gerekir; yoksa bu kuralları ve ilkeleri gayrimeşru kılarlar. Bugün zengin ülkelerde de yoksul ülkelerde de demokrasi kırılgan bir konumdadır.
Sonsöz
Konferanstan bu yana geçen haftalarda, siyasi örgütlenmenin ve eylemliliğin demokrasinin kırılganlıkları karşısında belirleyici olduğunu kanıtlayan, demokratik seferberliğin üç önemli olumlu belirtisi yaşandı. 25 Ekim 2026’da Brezilyalı seçmenler tüm öngörüleri boşa çıkarıp milyonlar hâlinde devlet başkanlığı seçiminin ikinci turunda sandığa gitti ve sağ popülist Flávio Bolsonaro’yu yenen Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva’yı yeniden seçti. Aynı tarihte Sırbistan’da seferber olmuş gençlik hareketi, Aleksandar Vuçiç’in otoriter rejimini devirdi; parlamentoya öğrencilerin kendilerini değil, kendi seçtikleri profesyonelleri seçerek, parlamentoyu elinde tutan Slobodan Miloseviç’in mirasçılarına meydan okudu ve onları ezici biçimde yendi. Ancak disiplinli bir siyasi örgütlenmeden yoksun oldukları için otoriter devletin dönüşümünü sağlamada başarılı olup olmayacakları hiç de açık değil.
4 Kasım 2026’da Amerika Birleşik Devletleri’ndeki ara seçimlerde Demokrat Parti, Başkan Donald Trump’a ve MAGA hareketine ağır bir darbe indirerek Kongre’nin her iki kanadının da denetimini kazandı ve sağlam biçimde Cumhuriyetçi sanılan eyaletlerde derin gedikler açtı. Onlarca yıldır Senato’ya Demokrat bir adayın seçilmediği Teksas’ta, MAGA çizgisindeki rakibine milyarder teknoloji patronu Elon Musk’ın milyonlarca dolar aktarmasına rağmen James Talarico kesin bir zafer kazandı. Nitekim siyasi örgütlenme, büyük para siyasetine Ohio’da da meydan okuyabildi: kripto milyarderlerinin Brown’ın kendi sektörlerini düzenleme çabalarına karşı harcadığı milyonlara rağmen Demokrat Sherrod Brown seçildi. Dolayısıyla sermayenin demokrasiyi kısıtlama ve baltalama gücü ortadan kalkmayacak olsa da amaçlı siyasi örgütlenme onu dizginleyebilir.
Bu yarışlarda ve Hindistan gibi başka yerlerde, genç seçmenler değişim için seferber olmada önemli bir rol oynadı. Enerjileri ve özlemleri sağ popülist siyasetle yüzleşmek ve demokrasiyi güçlendirmek için harekete geçirilebilir, ama sonuç doğurabilmeleri için siyasi örgütlenmeye ve iyi düşünülmüş değişim programlarına ihtiyaçları var.
*James Putzel, kalkınma çalışmaları profesörüdür ve Kriz Devletleri Araştırma Merkezinin müdürlüğünü yürütmüştür. Merkezin, Birleşik Krallık hükümetinin Uluslararası Kalkınma Bakanlığı tarafından finanse edilen Kriz Devletleri araştırma programının başında bulunmuştur. Profesör Putzel, 1996’dan 1999’a kadar Britanya Akademisi Güneydoğu Asya Komitesi üyesi, Eylül 1999’dan Ocak 2001’e kadar Journal of Development Studies dergisinin yayın yönetmenlerinden biri olmuş, hâlâ yayın kurulu üyesidir. 1999 ile 2002 arasında Londra Üniversitesi Latin Amerika Çalışmaları Enstitüsünün danışma kurulu üyesiydi.
Kaynak: https://blogs.lse.ac.uk/internationaldevelopment/2026/11/12/democracy-capitalism-and-violence-all-good-things-dont-go-together/
