Sömürgeciliğin Tarihsel Döngüsünün İzini Sürmek

ICC'nin meşruiyetine bugün özellikle Afrika devletleri ve Uluslararası Hukuka Üçüncü Dünya Yaklaşımları (TWAIL) hareketinin akademisyenleri tarafından yöneltilen itiraz, Roma Statüsü'nün sömürgeci haksızlıkları ele almadaki temel başarısızlığıyla özü itibarıyla bağlantılıdır. Mahkeme'nin yeni sömürgeci bir araç olarak kınanmasına yol açan orantısız kovuşturma yanlılığı, büyük olasılıkla daha derin bir yapısal eksikliğin belirtisidir.
Kasım 18, 2026
image_print

Üç Düşünümsel Anın Hikâyesi

Bu yazı, Birleşmiş Milletler’deki (BM) Küresel Güney temsilcilerinin, sömürgeciliğin ve yeni sömürgeci uygulamaların barışa ve güvenliğe karşı suç olarak kapsama alınmasını savunarak uluslararası suçlar kavramını nasıl yeniden tanımlamaya çalıştıklarını gösteriyor. Daha somut olarak, sömürgeciliğin suç hâline getirilmesine ilişkin önceki tartışmalar, bu alanda güç ve sözün eşitsiz dağılımını gözler önüne seriyor ve Güneyli aktörlerin alanın söz dağarcığına ve cezalandırma mekanizmalarına yönelik bugünkü düşünümsel itirazını açıklamaya yardımcı oluyor. Bu çerçevede düşünümsel anlar, yinelenen bir döngünün parçasıdır: Kuzey’in hukuk normları Güney tarafından eleştirel biçimde alımlanıp yeniden müzakere edilir, uluslararası hukuk düzenine yeniden aktarılır ve sonunda Kuzey tarafından dönüştürücü potansiyellerini sulandıracak biçimde yeniden sahiplenilir.

Birinci düşünümsel an: İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra

Savaş sonrası dönemde uluslararası ceza hukukunun gelişimindeki ilk büyük düşünümsel an, 1948 Soykırım Sözleşmesi’nin hazırlanmasıyla ortaya çıktı. Küresel Güney delegeleri, Raphael Lemkin’in “kültürel soykırım”ın da kapsama alınması önerisini desteklediler; bunu, azınlık gruplarını emperyal zorlamadan korumayı amaçlayan sömürgecilik karşıtı bir zorunluluk olarak görüyorlardı. Ne var ki bu girişim Batılı sömürgeci güçlerin sert direnciyle karşılaştı. Bu güçler, BM Genel Kurulu’nun Altıncı (Hukuk) Komitesi’nde kültürel soykırıma ilişkin taslak maddeyi metinden çıkarmayı başardılar.[1]

Uluslararası Hukuk Komisyonu’nun (ILC) daha sonra “İnsanlığın Barış ve Güvenliğine Karşı Suçlar Kanunu” (Code of Offences against the Peace and Security of Mankind) üzerine yürüttüğü çalışma, itiraz için daha elverişli bir alan sundu. 1954 tarihli Kanun Taslağı, üç Nürnberg suçu ve soykırımın yanı sıra ek bir suç tanıdı. Bu suç, avantaj elde etmek amacıyla müdahale eden devletin iradesini dayatmaya yönelik siyasi ya da ekonomik önlemler yoluyla başka bir devletin iç ya da dış işlerine zorlayıcı biçimde karışmayı ele alıyordu.[2] Suç, sosyalist hükümetlerin “ekonomik saldırı”nın suç hâline getirilmesi yönünde sundukları önerilerin ardından, Kübalı ILC üyesi Francisco García-Amador tarafından önerildi. García-Amador, 1948 tarihli Amerika Devletleri Örgütü Şartı bu tür eylemleri zaten yasakladığına göre, böyle bir hükmün o dönem BM üyelerinin üçte birini oluşturan yirmi bir Amerika devleti arasında pekişmiş bir hukuki kanaati ifade ettiğini savundu.[3]

Bu yenilik hem ILC Komisyonu’nun kendi içinde hem de Altıncı Komite’de yoğun tartışmalara yol açtı. Önerinin savunucularının argümanları ortak bir temele dayanıyordu: BM’nin amaçlarında yansıtıldığı şekliyle barış ve güvenlik yalnızca silahlı eylemle değil, devletlerin siyasi bağımsızlığını ya da egemen eşitliğini tehdit eden zorlayıcı ekonomik önlemlerle de tehlikeye düşebilirdi. Genel Kurul’da muhalefet esas olarak, öneriyi BM Şartı’nın metniyle bağdaşmaz ve kolektif güvenlik sistemi için tehlikeli bulan Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri temsilcilerinden geldi.[4]

İki önde gelen ILC üyesi, Hersch Lauterpacht ile Saldırı konusundaki Özel Raportör Jean Spiropoulos, siyasi ve ekonomik baskı ahlaken sorgulanabilir olsa da bunları suç hâline getirmenin suç kavramının içini boşaltacağı itirazında bulundu. Buna yanıt olarak Tokyo Askerî Mahkemesi’nin eski yargıcı Radhabinod Pal, ceza hukukunda şantajın da cezalandırılabilir bir suç olduğunu onlara hatırlattı.[5] İtirazlara rağmen García-Amador’un önerisi oy çokluğuyla kabul edildi ve 1954 Kanun Taslağı’nın 2. maddesinin 9. fıkrasında hükme bağlandı.

1954 Kanun Taslağı, sonuçta temkinli kalsa da birinci düşünümsel anın dinamiğini yakaladı. Askerî olmayan tahakküm biçimlerine dair deneyimleri dönemin kabul görmüş hukuki kategorilerine çevirmeye yönelik erken bir girişimi kayda geçirdi. Doğu Avrupa ve Latin Amerika’dan devletler ve hukukçular, Nürnberg ve Tokyo Mahkemeleri’nin dilini sahiplenerek, sürekli siyasi ve ekonomik baskı yoluyla dışarıdan dayatılan bağımlılığı, savaş sonrasının çığır açan kovuşturmalarında cezalandırılanlara benzer uygulamalar olarak yeniden çerçevelemeye çalıştılar. Bunu yaparken uluslararası ceza hukukunun savaş sonrası erken dönem söz dağarcığının sınırlarını açığa çıkardılar; aynı anda bu söz dağarcığının hegemonyacılığa itiraz etmek için stratejik olarak nasıl yeniden kullanılabileceğini de gösterdiler. Kanun Taslağı böylece, uluslararası hukukun ancak yavaş yavaş yüzleşmeye başlayacağı yeni sömürgecilik ve ekonomik tahakküm konusundaki sonraki tartışmaların habercisi oldu.

Yine de ekonomik zorlamanın her zamanki şüphelileri, çıkarlarına uymayan bir uluslararası ceza sisteminin sonuçlarını boşa çıkarmanın bir yolunu buldu. Kuşkusuz García-Amador’un Nürnberg İlkeleri’ne getirdiği değişiklik, onlar için uluslararası ceza adaleti projesini, proje kontrolden çıkmadan önce askıya almak adına yalnızca ek bir gerekçeydi. Genel Kurul, saldırı suçunun içeriği konusunda uzlaşı bulunmadığını öne sürerek, sömürgeleştirilmiş halkların başarılı kurtuluş mücadeleleri ikinci bir düşünümsel anı doğurana kadar Kanun Taslağı’nı rafa kaldırdı.

İkinci düşünümsel an: Dekolonizasyondan sonra

Uluslararası sistemin dekolonizasyonla dönüşümü kurumsal manzarayı kökten yeniden biçimlendirdi. Birkaç yıl içinde onlarca yeni bağımsız devletin örgüte katılmasıyla BM Genel Kurulu çarpıcı biçimde genişledi; bu devletler, savaş sonrasının kurucu üyelerininkinden belirgin biçimde farklı siyasi deneyimleri ve hukuki öncelikleri de beraberlerinde getirdiler. Eskiden sömürge olan ülkelerin yeni oluşan çoğunluğu, sömürgecilik karşıtı birçok kararı kabul ettirmeyi ve İnsanlığın Barış ve Güvenliğine Karşı Suçlar Kanunu’nu yeniden BM gündemine getirmeyi başardı. Temel coğrafi konumları kadar geçmişleriyle de birbirine bağlı olan Küresel Güney devletleri, uluslararası suçların herhangi bir modern kodifikasyonunun artık yalnızca Nürnberg İlkeleri’ne dayanamayacağında ısrar etti. Bunun yerine kodifikasyonun sömürgeciliğin mirasıyla yüzleşmesi ve onu tasfiye etmesi gerekiyordu. Doğu Avrupa ve diğer sosyalist devletler Küresel Güney’in talepleriyle aynı safta yer aldı.[6]

Bu daha geniş dinamikler, 1970’lerin ortasında Genel Kurul’un Altıncı Komitesi’ndeki tartışmalarda doğrudan yankılandı; burada çok sayıda delegasyon, Kanun Taslağı’nın, sömürge yönetimini kınayan ve halkların kendi kaderini tayin hakkını teyit eden Genel Kurul’un 1960 tarihli 1514 (XV) sayılı Kararı gibi yakın tarihli uluslararası belgeleri açıkça yansıtması gerektiğini savundu.[7] Küresel Güney’den birkaç devlet, yalnızca klasik, toprağa dayalı tahakküm biçimlerinin değil, doğal kaynakların sömürülmesi gibi yeni sömürgeci uygulamaların da suç hâline getirilmesi gerektiğini vurguladı. Daha küçük bir grup, “ekonomik saldırı”nın özgül bir suç olarak tanınmasını savundu.[8]

ILC 1980’lerde nihayet Kanun Taslağı’na döndüğünde, bu temalar Senegalli Özel Raportör Doudou Thiam’ın çalışmasının merkezine yerleşti. Thiam ikinci raporunda (1984), sömürgeciliğin kınanmasının çoktan ius cogens niteliği kazandığını gözlemledi. Halkların yabancı tahakküme boyun eğdirilmesinin temel hakların inkârı anlamına geldiğinin ve uluslararası barış ve güvenliğin önünde bir engel oluşturduğunun altını çizdi. Ancak “ekonomik saldırı”nın “hukukun katı dilinden” çok siyasi söyleme ait olduğuna ve kavramsal sınırlarının kodifikasyon için fazla belirsiz kaldığına inanıyordu.[9]

ILC’deki sonraki tartışmalar, sömürgeciliğin ve ekonomik saldırının cezai statüsü konusunda derin bir ayrılığı açığa çıkardı. Bir yanda, Küresel Güney üyelerinden oluşan geniş bir koalisyon, sömürgeciliğin uluslararası hukukun emredici normları, BM Şartı ve temel dekolonizasyon belgeleri uyarınca zaten per se suç olduğunu ileri sürdü. Sömürgeciliğin tarihsel bir kalıntı değil, askerî işgal, kendi kaderini tayin hakkının reddi ve yeni sömürgeci ekonomik denetim yoluyla varlığını sürdüren, süregiden bir tahakküm yapısı olduğunu vurguladılar. Bu üyelere göre sömürgecilik, ulusal kurtuluş savaşlarını ve uluslararası krizleri sistematik olarak doğurmuş olmasıyla hem ahlaken iğrenç hem de barış ve güvenlik için bir tehditti. Ayrıca sömürgeciliğin ekonomik saldırıyla birlikte suç hâline getirilmesi, devletlerin egemen eşitliğini yeniden tesis etmek ve dekolonizasyonun tamamlanmamış projesini bitirmek için vazgeçilmezdi.[10]

Buna karşılık, Birleşik Krallık’tan Ian Sinclair ve ABD’li Stephen McCaffrey gibi güçlü Batılı devletlerden gelen ILC üyeleri, “sömürgecilik” ve “ekonomik saldırı” terimlerinin, uluslararası alanda suç hâline getirme için gereken hukuki kesinlikten yoksun siyasi etiketler ve popüler sloganlar olduğunu savundu. Eleştirenler sömürgeciliği ayrıca modası geçmiş bir olgu olarak görüyordu. Öte yandan Almanya’dan Christian Tomuschat, geleneksel sömürgeciliğin Namibya bağımsızlığını kazandığında ortadan kalkacak olmasına karşın yabancı tahakküm ve sömürü durumlarının sürmesinin Kanun’da uygun bir hükmü gerekli kıldığı yorumunu yaptı.[11]

Bu karşıt tutumlar sonraki yıllarda BM tartışmalarında sürdü. Thiam, daha üçüncü raporundan (1985) itibaren düşünümsel bir sürecin parçası olduğunu belli ki fark etmişti. “Bu, uluslararası hukukun söz dağarcığı üzerine düşünmek için iyi bir zaman gibi görünüyor” diye düşünüyordu.[12] 1989’da ILC nihayet “sömürgeci tahakküm ve diğer yabancı tahakküm biçimleri” hakkında geçici bir madde kabul edebildi; bu madde, komisyonun 1991’de birinci okumada geçici olarak kabul ettiği taslak maddelerin metninde yinelendi. 18. madde, “sömürgeci tahakkümün ya da Birleşmiş Milletler Şartı’nda güvence altına alınan halkların kendi kaderini tayin hakkına aykırı başka herhangi bir yabancı tahakküm biçiminin” zorla kurulmasını ya da sürdürülmesini suç olarak tanımlıyordu. Kanun Taslağı, “apartheid”, “paralı askerlerin devşirilmesi, kullanılması, finanse edilmesi ve eğitilmesi” ve “çevreye kasıtlı ve ağır zarar verilmesi” gibi, sömürgecilik deneyimi yaşamış devletleri özellikle ilgilendiren başka bazı suçları da içeriyordu.[13]

1990’ların başında eski Yugoslavya ve Ruanda için dar yargı yetkilerine sahip ad hoc mahkemelerin kurulması, Kanun Taslağı’nın ilerici hedeflerine ciddi bir darbe vurdu. Aslında bu mahkemelerin kurulması, Küresel Kuzey’e uluslararası ceza adaleti projesinin tamamını yeniden sahiplenmek için mükemmel bir fırsat sağladı. Kısa süre sonra ILC, Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin (ICC) Kurulmasına İlişkin, devlet temsilcilerinden oluşan ve yeni kurulmuş Ad hoc Komite’nin siyasi baskılarına boyun eğmeye başladı. Kanun Taslağı’nın asıl amacı gelecekteki Mahkeme’nin konu bakımından yargı yetkisini oluşturmak olduğundan, Thiam sömürgeciliği, yabancı müdahaleyi, apartheid’ı, paralı asker faaliyetlerini ve ağır çevre tahribatını çıkarmak zorunda kaldı. Raportör, bu sert daraltmanın siyasi etkenlerden kaynaklandığını gizlemedi; esasen Kuzey devletlerinin güçlü direncine dikkat çekerken Üçüncü Dünya’yı da sessizliği nedeniyle azarladı.[14]

ILC’de ya da Altıncı Komite’de ciddi bir itiraz dile getirenler, bir “sakatlama”dan söz eden Meksikalı Alberto Székely gibi çok az kişiydi. Sömürgeciliğin barışa ve güvenliğe karşı suç olarak tanınmasının sembolik ve caydırıcı değeri argümanı da yeterli olmadı.[15] 1996’da İnsanlığın Barış ve Güvenliğine Karşı Suçlar Kanunu Taslağı, esasen Nürnberg’in ve eski Yugoslavya ile Ruanda için kurulan ad hoc mahkemelerin yargı yetkisini yineleyen, Amerika Birleşik Devletleri’nin talebi üzerine buna “BM ve bağlantılı personele karşı suçlar”ın eklendiği bir suç listesiyle ikinci okumadan geçti.[16] İki yıl sonra ICC Statüsü, Mahkeme için asgari düzeyde bir konu bakımından yargı yetkisini korudu. Roma Konferansı sırasında sömürgeciliğe yalnızca gözlemci Afrika Birliği Örgütü’nün kısa ve genel bir göndermede bulunmuş olması çarpıcıdır.[17]

Üçüncü düşünümsel an: Bugün

Bu satırların yazarına göre, ICC’nin meşruiyetine bugün özellikle Afrika devletleri ve Uluslararası Hukuka Üçüncü Dünya Yaklaşımları (TWAIL) hareketinin akademisyenleri tarafından yöneltilen itiraz, Roma Statüsü’nün sömürgeci haksızlıkları ele almadaki temel başarısızlığıyla özü itibarıyla bağlantılıdır. Mahkeme’nin yeni sömürgeci bir araç olarak kınanmasına yol açan orantısız kovuşturma yanlılığı, büyük olasılıkla daha derin bir yapısal eksikliğin belirtisidir. Roma Statüsü’nün maddi hukuk yapısı, uluslararası suçluluğu neredeyse yalnızca savaşa özgü vahşetler etrafında kodifiye edip sömürgeci ve yeni sömürgeci uygulamaların sistemik şiddetini dışarıda bırakarak, kovuşturma odağını pratikte Afrika’ya yöneltmektedir. Ukrayna ve Filistin gibi son dönemin yüksek profilli bağlamlarında bile ICC’nin sistemik şiddeti ele alacak araçları yoktur.

Mahkeme’nin konu bakımından yargı yetkisindeki bu eksiklik, bir Afrika ceza mahkemesi öngören, Afrika Birliği’nin 2014 tarihli Malabo Protokolü’nü hazırlayanlarca kabul edilmiş görünüyor. Sömürgecilik per se bağımsız bir suç olarak yer almasa da (bu eksiklik de başlı başına daha fazla incelemeyi gerektiriyor), Protokol şirketlerin cezai sorumluluğunu ve doğal kaynakların yasa dışı sömürülmesi, tehlikeli atık kaçakçılığı ve paralı askerlik gibi yeni sömürgeciliğin tezahürlerini hedef alan suçları kodifiye ediyor.[18] Sömürgeciliğin barışa ve güvenliğe karşı bir suç olarak geçirdiği üç düşünümsel ana dair vaka incelemesinin ortaya koyduğu gibi, bugünkü sürtüşme, uluslararası ceza adaletinin yinelenen bir tarihsel döngünün başına bir kez daha geldiğini gösteriyor.

Kaynakça

[1] William Schabas, Genocide in International Law: The Crime of Crimes (Cambridge University Press, 2. baskı, 2009), DOI: 10.1017/CBO9780511575556, s. 206-213.

[2] United Nations, Report of the International Law Commission to the General Assembly, içinde: United Nations, Yearbook of the International Law Commission, Cilt II (1954), DOI: 10.18356/ab68db6b-en, s. 140-173.

[3] United Nations, Summary Records of the Sixth Session: 3 June – 28 July 1954, içinde: United Nations, Yearbook of the International Law Commission, Cilt I (1954), DOI: 10.18356/88c1515d-en, s. 127, parag. 47 ve 49.

[4] United Nations, Report of the Special Committee on the Question of Defining Aggression: 24 August – 21 September 1953, BM Belgesi A/2638, 1954.

[5] United Nations, Summary Records of the Sixth Session: 3 June – 28 July 1954, içinde: United Nations, Yearbook of the International Law Commission, Cilt I (1954), DOI: 10.18356/88c1515d-en, s. 139-140, parag. 58 ve 59; s. 151, parag. 20.

[6] Taxiarchis Fiskatoris, The Global South and the Drafting of the Subject-Matter Jurisdiction of the International Criminal Court, içinde: Florian Jeßberger, Leonie Steinl, Kalika Mehta (ed.), International Criminal Law – A Counter-Hegemonic Project? (TMC Asser Press, 2022), DOI: 10.1007/978-94-6265-551-5_9, s. 177-190.

[7] United Nations General Assembly, Declaration on the Granting of Independence to Colonial Countries and Peoples, BM Belgesi A/RES/1514(XV), 14.12.1960.

[8] Taxiarchis Fiskatoris, The Exclusion of Transnational Crimes from the Jurisdiction of the International Criminal Court: A Travaux Préparatoires Study (Middlesex University Research Repository, 2021), s. 133-136.

[9] Doudou Thiam, Second Report on the Draft Code of Offences against the Peace and Security of Mankind, içinde: United Nations, Yearbook of the International Law Commission, Cilt II (1984), DOI: 10.18356/2ebdda9e-en, s. 96, parag. 47-49; s. 100, parag. 80.

[10] United Nations, Summary Records of the Thirty-sixth Session: 7 May – 27 July 1984, içinde: United Nations, Yearbook of the International Law Commission, Cilt I (1984), DOI: 10.18356/efa2f1ef-en; United Nations, Summary Records of the Thirty-seventh Session: 6 May – 26 July 1985, içinde: United Nations, Yearbook of the International Law Commission, Cilt I (1985).

[11] United Nations, Summary Records of the Thirty-seventh Session: 6 May – 26 July 1985, içinde: United Nations, Yearbook of the International Law Commission, Cilt I (1985), s. 72, parag. 17.

[12] Doudou Thiam, Third Report on the Draft Code of Offences against the Peace and Security of Mankind, içinde: United Nations, Yearbook of the International Law Commission, Cilt II, A/CN.4/387, 08.04.1985, DOI: 10.18356/5b8de035-en, s. 76, parag. 21.

[13] United Nations International Law Commission Drafting Committee, Report of the International Law Commission to the General Assembly, A/CN.4/L.459/Add.1, 05.07.1991, DOI: 10.18356/bdf8c8ed-en, s. 96.

[14] Doudou Thiam, Thirteenth Report on the Draft Code of Crimes against the Peace and Security of Mankind, A/CN.4/466, 24.03.1995; Taxiarchis Fiskatoris, The Global South and the Drafting of the Subject-Matter Jurisdiction of the International Criminal Court, içinde: Florian Jeßberger, Leonie Steinl, Kalika Mehta (ed.), International Criminal Law – A Counter-Hegemonic Project? (TMC Asser Press, 2022), DOI: 10.1007/978-94-6265-551-5_9, s. 177-190.

[15] Taxiarchis Fiskatoris, a.g.e.

[16] United Nations, Report of the International Law Commission to the General Assembly, içinde: United Nations, Yearbook of the International Law Commission, Cilt II (1996), DOI: 10.18356/524b9dc7-en, s. 17.

[17] United Nations, United Nations Diplomatic Conference of Plenipotentiaries on the Establishment of an International Criminal Court, Summary Records of the Plenary Meetings and of the Meetings of the Committee of the Whole, BM Belgesi A/CONF.183/13 (Cilt II), 2002, s. 114, parag. 127.

[18] African Union, Protocol on Amendments to the Protocol on the Statute of the African Court of Justice and Human Rights (kabul tarihi 27.06.2014, yürürlükte değil); bkz. Gerhard Werle ve Moritz Vormbaum (ed.), The African Criminal Court: A Commentary on the Malabo Protocol (TMC Asser Press, 2017), DOI: 10.1007/978-94-6265-150-0.

Kaynak: https://verfassungsblog.de/tracing-the-colonialism-as-a-crime/