Selçuk Kütük
Felsefenin ve metafiziğin en temel ve köklü sorularından biri W. Leibnitz tarafından “neden hiçbir şey değil de bir şeyler var?” biçiminde ifade edilmiştir. Varlığın kökeninde rasyonel bir zemin aramak ve bilinçsiz- nedensiz-tesadüfi ortaya çıkışı reddetmek felsefe tarihinde önemli yer tutan bir anlayışı temsil eder. Sorunun kökeninde, varlığı bir veri ve baştan bir kabul olarak almak, yani varlığı zorunlu bir durum almak yerine “mümkün bir seçenek” olarak ele alma anlayışı yatmaktadır. Heidegger bu soru için, “felsefenin bizzat kendisidir ve insan, varoluşunun dehşetini ve hayretini ancak hiçlik durumu ile yüzleştiğinde hisseder” ifadesini kullanır. Sartre ve Camus gibi varoluşçular ise, evrenin ve insanın varoluşunda rasyonel bir amaç olmadığını ve anlamı insanın kendisinin ürettiğini savunurlar. Bu açıdan bakıldığında evrenin varolmasının bir amacı yoktur ve evren nedensiz bir şekilde ortaya çıkmıştır.
Diğer yandan, bazı fizikçiler evrenin, kuantum dalgalanmaları sonucunda hiçlikten ortaya çıktığını ileri sürmektedirler ancak bu fizikçilerin bahsettiği vakumun mutlak hiçlik anlamına gelmediği ve bir şeylerin zaten orada varolduğu bilinmektedir. Mantıksal pozitivistler “neden bir şeyler var?” sorusunu anlamsız bulurlar, çünkü “neden” kavramı evrenin içindeki nesneler arasındaki ilişkileri açıklamak için vardır; dolayısıyla evrenin bütününü veya hiçlik durumunu dışarıdan açıklamak dilin sınırlarını zorlamak anlamı taşır. Bir başka deyişle, evren sadece vardır ve arkasında rasyonel bir niyet ya da sebep aramak beyhude bir çabadır. Diğer taraftan, nedenselliğe ve düzene alışmış insan zihni mutlak hiçliği kavrayamaz ve hiçbir sebep yokken her şeyin kendiliğinden zuhur etmesini kabul etmez ve çelişki olarak görür.
Leibnitz, evrenin varoluşu ile ilgili olarak yeter sebep ilkesini ileri sürer, yani gözlemlediğimiz her şeyin ve dolayısıyla da evrenin var olmasının mantıklı bir sebebi olması gerektiği düşüncesini ileri sürer. Evrende yer alan her nesne zaman açısından geçici olduğu gibi varlığını da başka bir şeye borçludur. Ancak bu geçici ve bağımlı varlıklar zincirini sonsuza kadar götürmek mümkün değildir. Birbiri üzerine devrilen binlerce domino taşının oluşturduğu görsel manzarayı düşünelim. Taşların hareketi incelendiğinde, her bir taşın hareketinin bir önceki taşın kendi üzerine devrilmesinden kaynaklandığı açıkça görülecektir. Böyle bakıldığında, doğal olarak “ilk domino taşının devrilmesi hangi sebebe dayanmaktadır?” sorusu akla gelir. O halde ilk domino taşı dışarıdan bir müdahale yoluyla devrilmiş olmalıdır. Bu durumda, var olmak için başka bir şeye ihtiyaç duymayan ve tüm sebeplerin arkasında olan nihai fail anlamında (müsebbib-ül esbab) zorunlu bir varlık, yani Tanrı olmalıdır. Eğer evren, mümkün varlık kategorisinde ele alınırsa bu durumda var olması ya da olmaması potansiyel olarak ihtimal dahilinde olan bir şeyin vücut bulması için harici bir etkinin ve iradenin devreye girmesi gerekir ki, bu Tanrıdan başka bir şey olamaz.
Bu noktada, “zorunlu varlık neden Tanrı olsun ki? Onun yerine evrenin kendisi zorunlu varlık olabilir!” sorusu sorulabilir. Evrenin ezelden beri yani hep var olduğu düşüncesinin bilimsel bağlamda bir yeri yoktur. Evrenin yaşının 13,8 milyar yıl olduğu ve büyük patlama öncesi bir şeylerin varlığına dair spekülasyonlar dışında ciddi bir bilgi olmadığı gözününe alınırsa bu iddianın varsayımdan ve inançtan öteye geçmediği görülebilir.
Varlık ve hiçlik üzerine karşıt argümanlar
Söz konusu mesele teistik bağlamda ele alındığında evrenin ezeli olmadığı ve tanrı tarafından yaratıldığı bilinen bir husustur. Tanrıyı reddedenler ise evrenin hep varolduğunu ve sonradan orataya çıkmadığını, dolayısıyla da varlığı açıklamak için tanrı hipotezine ihtiyaç olmadığını ileri sürmektedir. Aşağıda tanrı hipotezini kabul etmeyenlerin temel bazı itirazları ele alınacaktır.
İtiraz 1: Varlık hakkında düşünürken “neden?” sorusunu tanrıya gelince kesmek yerine “maddenin kendisinde” sonlandırabiliriz. Aksi takdirde, tanrı için de bir sebep aramak gerekir ve Tanrının bir sebebi yoksa, yani “varlığı kendinden” denirse aynı şey evren için de söylenebilir. Açıklamalar zinciri fiziksel yapı içinde sonlandırılmalıdır ve bu zinciri tanrıya kadar uzatmak gereksiz bir hamledir.
Cevap 1: Sebepler zincirinin sonsuza kadar sürdürülmeyeceği akıl sahibi herkes tarafından kabul edilen bir gerçektir. Bu durumda ya tanrının ya da evrenin kendisini sebepsiz ve zorunlu varlık olarak ele almak gereği ortaya çıkmaktadır. O halde, “zorunlu varlık olarak evrenin kendisini mi yoksa tanrıyı mı almak mantıklıdır?” sorusu üzerinde düşünülmelidir. Yukarıda verilen domino taşları örneğine tekrar dönersek karşımıza iki seçenek çıkar; birincisi, taşlar sonsuz bir zincir şeklinde nedensiz bir şekilde kendiliğinden birbiri üzerine düşmektedir. İkincisi, taş cinsinden olmayan bir varlık (insan) belirli bir amaçla ve düzenle bu taşları dizerek dilediği bir anda ilk domino taşına dokunmuş ve sistemi harekete geçirmiştir. Bu noktada “ilk taşı bilinçli bir fail olan insan itmiştir diyorsunuz ama insanı kim itmiştir?” sorusu pek anlamlı görünmüyor.
Benzer şekilde, bir bilgisayarın çalışmasını açıklarken elektronik parçalardan ve bunlara enerji sağlayan elektrik akımından hareket edilir sonra da sistemin belirli bir amaca göre işlemesini sağlayan algoritma ve programdan bahsetmek gerekir. Son aşamada ise bu programı hazırlayan bilinçli bir “programcının” varlığı zorunlu hale gelir ve burada açıklama nihayete etmiş olur. Bu noktada “programcıyı kim programlamıştır?” diye sormak aslında kişinin açıklamayı anlamadığını gösterir. Yapılan açıklama sadece fiziksel unsurlarla (elektronik parçalar, elektrik, algoritma vs.) sınırlı kaldıkça “bir önceki nedeni” sormak mantıklı ve hatta gereklidir, çünkü açıklamanın tamamlanmadığını açıkça görülür. Ancak, son aşamada algoritmadan “bilinçli faile” geçildiğinde, açıklama ontolojik açıdan kategorik bir sıçrama göstermiş olduğundan “neden?” sorularının artık nihayet bulduğunun anlaşılması beklenir.
Tam bu noktada, “neden?” sorusunun hangi aşamada sona erdirilmesi gerektiğini daha iyi ifade edebilmek açısından şu örnek üzerinde düşünebiliriz: bir cinayet davasını inceleyen bir dedektifin topladığı bir takım delilleri birbirine mantıksal bir zincir örgüsü içinde bağlayarak cinayet silahını ve üzerindeki parmak izlerini tespit ettiğini varsayalım. Mahkemede deliller arka arkaya sıralanıp sonuçta katilin belirli bir X şahsı olduğu ortaya konulduğunda suçlu kişinin “delillerin arka arkaya sebep-sonuç ilişkisi içinde sıranlamasına bir itirazım yok fakat sebepler zinciri niçin cinayet silahına ulaşıldığında sona erdirilmiyor? Öldürülen kişiyi öldüren şeyin silahtan çakan kurşun olduğu açıkça görülüyor, o halde ölüme sebep olan şey mermi ve silahtır. Sebepler zinciri bu noktada tamamlanmıştır ve daha öteye taşınması yani cinayetin arkasında bilinçli bir failin olduğunun ileri sürülmesi anlamsızdır” biçiminde yapacağı bir savunma ne hakimi ne de jüri üyelerini tatmin etmeyecektir. Hakim ve jüri üyeleri ancak gerçek failin ortayla çıkması halinde tatmin olup kararını verecektir.
Kısacası evrenin varlığına ilişkin açıklamalar zinciri fiziksel unsurlar bağlamında kalındığı sürece mantıksal açıdan tatmin edici olmayacak ve nihai-bilinçli bir faile ulaşana kadar araştırma süreci devam ettirilecektir.
İtiraz 2: Bir şeyin nedeni sorgulanırken veya açıklaması yapılırken o şeyin kendisinden daha basit izahlar kullanılmalıdır, açıklamanın kendisi açıklanacak olan şeyden daha kompleks olursa bu durumda gerçek bir izah yapılmış olmayacaktır. Evrenin nedeni açıklanırken, çok daha karmaşık olan tanrı hipotezine başvurmak böyle çelişkiye yol açar! Dolayısıyla tanrı hipotezi geçersiz bir açıklama girişimidir.
Cevap 2: Analiz gerektiren bilimsel konularda genel olarak bir problemin açıklaması yapılırken sorunun basit parçalara ve bileşenlerle indirgenmesi bilinen bir yöntemdir. Ancak buradan, yapılacak izahın her zaman kolay anlaşılır olması gerektiği gibi bir sonuca ulaşılamaz. Son derece basit görünen fiziksel bazı olayların arkasında oldukça karmaşık mekanizmaların olması mümkündür. Örneğin yağmur yağması ilk bakışta sıradan ve alışılmış bir doğa olayı gibi görünebilir ama mekanizmanın tamamı açıklanmaya çalışıldığında sayısız karmaşık fizik kanunun devreye girdiği anlaşılacaktır.
Meşhur ateist R. Dawkins tarafından ileri sürülen “bir olayın izahı, kendisinden daha basit bir şeyle yapılmalıdır” önermesi doğru kabul edilirse bazı mantıksal sorunlarla karışılacağı açıktır. Bu önermenin doğru kabul edilmesi halinde bir kitabın, yazarı tarafından yazıldığını reddetmek gerekir! Örneğin, Hamlet isimli eseri Shakespeare’in yazdığını kabul etmemek gerekecektir; çünkü yazar, eserden daha karmaşık yapıdadır!
Görüleceği üzere, ileri sürülen argümanın savunulabilir bir tarafı yoktur.
İtiraz 3: teistler önce bir “yokluk durumu” olduğunu var sayıp sonra da metafizik bir müdahale ile varlığın ortaya çıktığını ileri sürmektedir. Halbuki başlangıçta yokluğu değil de doğrudan varlığın esas alınması daha uygundur. Varlığın var olma durumları çok fazladır, yani var olabilecek evren sayısı ve çeşitliliği çok yüksektir, fakat yokluk durumu tektir. Dolayısıyla varlığın esas olma ihtimali daha fazladır, yani başlangıçta yokluk değil varlık hali söz konusudur ve evren zaten hep vardır.
Cevap 3: varlık durumunun, yani içinde bulunduğumuz gibi çok sayıda evren senaryosunun olabileceği ve buna karşılık hiçliğin sadece tek durum oluşturduğu argümanı, üzeri örtük bir varsayıma dayanmaktadır. Burada varlık ve yokluk durumlarına ait ihtimallerin eşit olduğu varsayılmaktadır. Bir şeyin yok ya da var olma ihtimalinin eşit alınması ciddi bir yanıltma içermektedir. Şöyle düşünelim: 10 milyon kişinin piyango bileti aldığı bir durumda belirli bir kişiye büyük ikramiye çıkma (varlık durumu) ihtimali ile çıkmama ihtimali (yokluk durumu) eşit değildir. Başka bir deyişle, piyangonun çıkma ihtimali %50 ve çıkmama ihtimali de yine %50 biçiminde bir hesap yapılamaz. Dolayısıyla iddia edilen argümanın aksine ikramiyenin kazanılmamayacağı durumların sayısı aslında çok daha fazladır.
Bu argüman ileri sürenlerin yanıldıkları diğer önemli bir nokta ise teistlerin “başlangıçta mutlak yokluk hali söz konusuydu” gibi bir düşünceye sahip olduklarını zannetmeleridir. Halbuki İslam dini açısından bakılırsa, Allah zamanı ve mekanı ihata ettiğinden (hariçte başka hiçbir şey kalmadığından) mutlak yokluk diye bir durum söz konusu değildir. Bu anlamda mutlak yokluk zaten düşünülemez bir şeydir ve asıl olan mutlak varlık yani vacibül vücut olan Allah’tır. Burada sorun, mutlak varlığın Allah yerine evren ve madde olduğunun zannedilmesidir.
İtiraz 4: Her olayın nedeni, kendisinden önceki bir şeye/etkene dayanır. Örneğin suyun varlığı, hidrojen ve oksijenin uygun bir şekilde reaksiyona girmesine bağlıdır. Benzer şekilde, ikinci Dünya Savaşı’nın çıkma nedeni, savaşın hemen öncesindeki ekonomik ve siyasi faktörlerdir. Bu durum evrene uygulanırsa önemli bir fark olduğu görülür; ”başlangıçta hiçlik durumu varsa” hiçlik kendi içinde potansiyel olarak herhangi bir şey barındırmadığı için varlığın ortaya çıkmasına neden olamaz. Başka bir deyişle, hiçlikte varlığa yol açacak bir neden bulunamaz, o halde varlık zorunludur ve yaratıcı bir tanrıya gerek yoktur!
Cevap 4: Yapılan itiraz neredeyse tamamen doğru ve isabetlidir! Mutlak yokluk/hiçlik halinden varlığa doğru bir sıçrama olması mümkün değildir. Daha önce belirtildiği gibi teistler mutlak yokluk gibi bir durumu zaten kabul etmemektedir. Anlaşılması gereken şey şudur: mutlak varlık Allah’tır ve kategori açısından mümkün statüsünde olan evreni yaratmıştır, dolayısıyla evrenin kendisi zorunlu varlık değildir.
Evrenin varlığının zorunlu değil, sadece mümkün olduğu bilimsel açıdan şöyle izah edilebilir: madde ve Antimadde birleştiğinde her ikisi de yok olur ve geriye sadece gama ışığı fotonu kalır. Eğer büyük patlama sonrası madde ve anti maddenin tamamı karşılaşsaydı böyle bir evren var olmayacak ve sadece foton dolu bir yapı oluşacaktı. Maddenin antimaddeye neden galip geldiği ve böyle bir evrenin neden var olduğu bilimsel açıdan henüz izah edilmiş değildir. Buradan anlaşılıyor ki, “evren zorunlu bir şekilde var olmalıdır” önermesi yanlıştır.
Netice olarak şunu söyleyebiliriz; varlık ve hiçlik konusunda temel yanılgı, kişinin kendi zihninde oluşturduğu hatalı tanrı kavramından kaynaklanmaktadır. Diğer bir yanılgı ise Tanrının “ zamana bağlı” bir varlık olarak algılanmasıdır. İnsan zihni zaman ve mekandan bağımsız olmayı kavrayamadığı için tanrı hakkında çelişkili düşüncelere kapılmaktadır.
Çoğu zaman “neden?” sorusundan kaynaklanan problem yanlış algılamakta ve mesele başka yöne çekilmektedir. Fiziksel bir olayın açıklamasının yapılması, yani bazı kanunlara başvurularak mekanizmanın ortaya konulması sadece “nasıl?” sorusuna cevap verir, fakat “fizik yasaları neden var?” sorusu başka bir izahı gerektirir. Bir makinanın fizik ve mekanik kurallara göre nasıl çalıştığının açıklanması ile o makinanın niçin ve kim tarafından yapıldığını izah edilmesi farklı şeylerdir. Bilimsel bilgiyi suistimal edenler makinanın nasıl çalıştığının izah edilmesini ön plana çıkararak asıl sorunun önünü kapatmaya çalışmaktadır.