Dr. Ender Korkmaz
Üzerinden 117 Yıl Geçen 31 Mart Vakası’nı Ne Kadar Doğru Biliyoruz?
31 Mart Vakası, yakın tarihimizin en çok konuşulan ama en yanlış hatırlanan hadiselerinden biridir. Cumhuriyet döneminde bu vaka, büyük ölçüde bir “dinci kalkışma”, laiklikle dindarlık arasındaki tarihsel hesaplaşmanın ilk büyük sahnesi olarak sunuldu. Böylece isyancılar dindar-muhafazakâr-İslamcı bir prototipe, vakayı bastıran Hareket Ordusu ile İttihatçılar ise laik-seküler-pozitivist bir role yerleştirildi. Oysa bu, anakronik bir okumaydı; isyanın yaşandığı 1909’un siyasal gerçekliğinden uzak, Kemalist doktrinasyon sürecinde üretilmiş yapay bir çerçeveydi. Ancak yapay çerçeve o denli etkili oldu ki takip eden dönemdeki akademik çalışmaları bile derinden etkiledi. Popüler tarih ise bu kutuplaştırıcı anlayışın söylem taşıyıcısı olarak vakayı ideolojik düzlemde yeniden kurguladı.
Yakın zamanda yayımlanan 31 Mart Vakası: Belgeler ve Tanıklıklarla başlıklı çalışmamda da göstermeye çalıştığım gibi, 31 Mart’ı anlamanın önündeki en büyük engel, hadisenin kendi zamanının dili ve şartları içinde değil, daha sonraki kutuplaşmaların kavramlarıyla okunmasıdır. Oysa 1909 yılında “laiklik”, Osmanlı siyasetinin belirleyici çatışma ekseni değildi. Aynı şekilde “irtica” da bugünkü anlamıyla laiklik karşıtı bir kalkışmayı ifade etmiyordu. Dönemin siyasal dilinde bu kelime; meşrutiyetten yani anayasal düzenden geriye, yani Abdülhamid mutlakiyetine dönüşü anlatıyordu. Bu bağlamda isyancıların eylemi, “karşı devrim” (réaction) kavramının karşılığı olarak “irtica”, isyana karışanlar da “karşı devrimci” (réactionnaire) anlamında “mürteci” olarak adlandırılıyordu. Dolayısıyla burada 1930’lu yılların siyasi ortamında gelişen bir laik-dindar çatışmasından ziyade, anayasacı bir düzen ile mutlakiyetçi bir geri dönüş arasındaki mücadele söz konusuydu. Aslına bakılırsa 31 Mart Vakası’nda karşı karşıya gelen tarafların temel söylemsel mücadelesi, hangi tarafın daha “şeriatçı” olduğu üzerinden yürüyordu. Nitekim o dönemde İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin (İTC) mecliste “laiklik” ya da “sekülerlik” olarak tanımlanabilecek bir yasama girişimi yoktu. Üstelik Hareket Ordusu’nun beyannameleri bile isyancıların “şeriat” adına cezalandırılacaklarını belirten ifadeler taşıyordu. Kısacası, hem isyancılar hem de isyanı bastıranlar şeriat söylemini kullanıyordu.
Peki o hâlde 31 Mart neydi? Her şeyden önce bu vaka, II. Meşrutiyet’in ilanından sonra ortaya çıkan büyük beklenti dalgasının, çıkar kayıplarının ve kurumsal sarsıntıların birleşmesinden doğan çok katmanlı bir siyasal-toplumsal patlamaydı. O güne kadar askerlikten muaf olan medrese talebelerinin durumundaki değişiklikler, alaylı asker ve bürokratların liyakat gerekçesiyle tasfiye edilmesi, taşrada memuriyet, vergi indirimi ve yeni imkânlar yönündeki beklentilerin karşılanmaması, siyasette sertleşen dil, basındaki ölçüsüz rekabet ve siyasi cinayetler, bir iç karışıklık için son derece elverişli bir zemin hazırladı. İstanbul’daki bazı birliklerin uzun süre atalete alışmışken birden sert disiplin uygulamalarıyla karşılaşması, buna karşılık bazı genç subayların toplumun örf ve adetlerine aykırı görülen davranışları, askerî huzursuzluğu daha da büyüttü. Yaygın popüler söylemlerin iddialarının aksine 31 Mart, tek merkezden planlanmış kusursuz bir komplo değildi; çeşitli hoşnutsuzlukların aynı anda alev aldığı bir toplumsal krizdi.
31 Mart Vakası hakkındaki komplocu muhafazakâr tarih anlatısı da en az Kemalist anlatı kadar sorunludur. Bu yaklaşım, vakayı çoğu zaman Sultan II. Abdülhamid’e karşı dış güçlerin, mason localarının ya da karanlık odakların kurduğu tek merkezli bir tertibe indirgerken, hadisenin toplumsal ve siyasal zeminini görünmez hâle getirmektedir. Oysa 31 Mart’ı açıklayabilmek için, Meşrutiyet sonrasında doğan beklenti kırılmalarını, askerî ve bürokratik tasfiyeleri, taşradaki huzursuzluğu ve merkezileşme siyasetinin yarattığı gerilimleri birlikte değerlendirmek gerekir. Komplocu muhafazakâr okuma ise bu çok katmanlı krizi anlamaya çalışmak yerine, meseleyi “büyük bir oyunun” basit sonucu gibi sunmakta; böylece tarihi açıklamak yerine onu mitolojik bir anlatıya dönüştürmektedir. Bu yüzden 31 Mart’ı doğru anlamanın şartlarından biri, onu yalnızca Kemalist kalıplardan değil, muhafazakâr mağduriyet edebiyatından da kurtarmaktır.
“31 Mart Vakası: Belgeler ve Tanıklıklarla” adlı kitabımda, Kemalist ve muhafazakâr tarih anlatılarının etkisine kapılmadan, vakayı dönemin belgeleri ve tanıklıkları, yani birincil kaynaklar üzerinden çözümlemeye çalıştım. Bu yöntem, anakronik ve teleolojik anlatıların ya göremediği ya da bilinçli biçimde geri plana ittiği birçok sonuca ulaşmayı mümkün kıldı. Nitekim vakanın üzerinden bir asırdan fazla zaman geçmiş olmasına rağmen, bazı somut bilgilerin ne derece yanlış tekrarlandığını belgeleriyle ortaya koyma imkânı buldum. Düzeltilen bu yanlışlar arasında, Kolağası Mustafa Kemal Bey’in Hareket Ordusu Kurmay Başkanı olarak sunulmasından, Sultan II. Abdülhamid’e dair hatalı anlatılara ve vakayı açıklamak için başvurulan fakat gerçekte varlığı gösterilemeyen “gizli eller” iddialarına kadar birçok unsur yer almaktadır. Meseleye eleştirel bir dikkatle bakıldığında, Hareket Ordusu’nun gerçek üst kurmay kadrosu, Sultan II. Abdülhamid’in vakadaki fiilî konumu ve ona yöneltilen suçlamaların ne ölçüde temellendirilebildiği gibi kritik meselelerde birincil kaynaklar üzerinden çok daha gerçekçi ve sağlam sonuçlar varabildim.
31 Mart Vakası etrafında bir asırdan beri inşa edilen ideolojik söylem, tarihî bir vakanın nasıl bağlamından kopartılıp güncel siyasi tartışmaların aracı hâline getirildiğinin somut örneklerinden biridir. Vakanın ideolojik kamplaşmanın başlıca malzemelerinden biri hâline gelmesi, bu tarihsel olayın yanlış okunmasına, hatta zamanla yeniden kurgulanarak sahte bir anlatıya dönüştürülmesine zemin hazırlamıştır. Bu bakımdan 31 Mart Vakası’nı 1909 yılının kendi tarihî ve siyasi gerçekliği içinde okumak, hem bu hadiseyi doğru anlamaya hem de Türk siyasal hayatının önemli kırılma noktalarından birini daha serinkanlı, daha nesnel bir şekilde anlamaya ve günümüz için sahici dersler çıkarmaya imkan sağlayacaktır.
*Yazarın “31 Mart Vakası: Belgeler ve Tanıklıklarla” adlı çalışmasını aşağıdaki linkte bulunan kitap sitelerinden temin edebilirsiniz.
Kitapyurdu – https://tinyurl.com/3tr94hmx
BKM Kitap – https://tinyurl.com/5xjcnzna
D&R – https://tinyurl.com/4u7scu3u