Irina Kuznetsova
Aileleri yeniden bir araya getirmek hiç kolay bir görev değil
Ülkedeki yüz binlerce aile birbirinden ayrıldı ve birçok akraba yıllardır birbirini görmedi. Askerlik yükümlülüğü bulunan erkekler Ukrayna’dan ayrılamazken, yaşlılar ve hareket kısıtlılığı olan kişiler tahliye konusunda zorluklar yaşamaktadır. Bazıları ise sadece evlerinde kalmayı tercih etti.
Ukrayna içinde seyahat etmek güvenli değildir; yurt dışına çıkış ise pahalı ve kimi zaman da kısıtlanmaktadır. Rus yetkililer yabancı sosyal medya platformlarına erişimi engellediklerinden özellikle şu anda Rusya ve Ukrayna arasında bölünmüş aileler için dijital iletişim bile her zaman mümkün olamamaktadır.
Rusya’ya taşınmak, Ukrayna’daki pek çok insan için bir gerçeklik haline geldi. Rusya’nın, doğu Ukrayna’nın Donetsk ve Luhansk bölgelerinde çatışmaları körüklemeye başladığı 2014 ile 2015 yılları arasında, 1 milyondan fazla Ukraynalı Rusya’ya kaçtı. 2022’deki kapsamlı işgalden bu yana benzer sayıda kişinin Rusya’ya geçtiği düşünülmektedir.
2016 ile 2018 yılları arasında, Rusya’da yerinden edilmiş Ukraynalılar üzerine araştırmalar yürüttüm. Bazı insanların, ülkelerindeki krizin derinleşmesinden duydukları endişe nedeniyle Ukrayna’nın diğer bölgelerine taşınmak yerine Rusya’ya gitmeyi tercih ettiklerini tespit ettim. Karşılaştığım insanların çoğunun Rusya’da arkadaşları vardı ya da daha önce orada çalışmışlardı.
Savaş, Rus hatlarının gerisindeki bölgelerden Ukrayna’nın diğer bölgelerine seyahat etmeyi son derece zorlaştırdığından kapsamlı işgal başladığında, cephe hatlarına yakın bölgelerde yaşayan insanlar için hayatta kalmanın tek yolu genellikle Rusya’ya kaçmaktı. ABD Dışişleri Bakanlığı, savaş sırasında işgal altındaki bölgelerden on binlerce çocuk da dâhil olmak üzere yüz binlerce Ukraynalı sivilin zorla Rusya’ya nakledildiğini belirtmektedir.
Ailelerin yeniden bir araya gelmesi
Ailelerin yeniden bir araya gelme vakaları özellikle bugün Rusya ile Ukrayna arasında bölünmüş aileler açısından çok nadir gerçekleşmektedir. Ukrayna’nın Rusya ile olan sınırları 2022’den bu yana kapalıdır ve Ukrayna vatandaşlarının Rusya’ya girişine yalnızca Moskova’daki Şeremetyevo Havalimanı üzerinden izin verilmektedir. Üstelik bu da ancak Türkiye gibi üçüncü ülkeler üzerinden seyahat edilmesi hâlinde mümkündür.
Üstelik ülkeye kabul edilmek de garanti değildir. Ukrayna ve Rusya’dan aktivistlerin oluşturduğu bir girişim olan Women Building Bridges/Köprüler İnşa Eden Kadınlar tarafından yakın zamanda yürütülen bir çalışma, birbirinden ayrı düşmüş Ukraynalı ailelerin karşılaştığı engelleri ayrıntılarıyla ortaya koymaktadır. Ukrayna vatandaşlarının Rusya’ya girip giremeyeceğine ilişkin kararlar, hiçbir şeffaflık olmaksızın sınır kontrol birimleri tarafından verilmektedir.
Giriş genellikle uzun süreler boyunca reddedilmektedir, itirazlar büyük ölçüde etkisizdir ve ret gerekçeleri önceden açıklanmamakta veya erişilebilir değildir. Ret kararının ardından Rusya’ya giriş yasağı getirilmesi riski, birçok Ukrayna vatandaşının seyahat etmekten kaçınmasına da yol açtı. Kızı Ukrayna’da kalırken kendisi Rusya’ya taşınan bir kadının araştırmayı yürütenlere ifade ettiği gibi:
Artık 20 hatta 50 yıllık giriş yasakları uyguluyorlar. Diyelim ki ben ağır hastalandım ve kızımın Şeremetyevo’daki sınır görevlilerini tıbbi belgeleri göstererek içeri girmesine izin vermeleri için ikna etmesi gerekti-Allah korusun! Eğer girişi reddedilirse, sonrasında hiçbir belge işe yaramaz.
Şeremetyevo Havalimanı’na gelen Ukrayna vatandaşları ayrıca sınır görevlilerinin sorgulamalarına ve üst aramalarına maruz kaldıklarını, telefonlarının ve dizüstü bilgisayarlarının incelendiğini bildirmiştir. Bazıları açık bir hukuki gerekçe veya süre belirtilmeden günlerce gözaltında tutulduklarını, diğer bazıları ise tehdit, psikolojik baskı ve şiddet vakalarıyla karşılaştıklarını söylemektedir.
Öte yandan, hâlen Rusya’nın işgali altındaki bölgelerde yaşayan Ukraynalıların, Ukrayna veya Avrupa Birliği konsolosluk hizmetlerine erişmesi son derece güçtür. Pasaport yenileme gibi yüz yüze sunulan hizmetler, kişilerin işgal altındaki bölgelerden ayrılarak Ukrayna hükümetinin kontrolündeki bölgelere ya da üçüncü ülkelerdeki Ukrayna büyükelçiliklerine gitmesini gerektirmektedir. Bu durum, birbirinden ayrılmış ailelerin yeniden bir araya gelmesini daha da zorlaştırmaktadır.
Barışı inşa etmek
Ailelerin yeniden bir araya gelmesi yalnızca insani bir mesele değildir; aynı zamanda başarılı bir barış inşası ve uzlaşma sürecinin de önemli bir parçasıdır. Uluslararası Kızılhaç Komitesi’nin 2019 tarihli bir raporuna göre, aileler ayrı kalmaya devam ettiğinde yaşanan psikolojik acı “nesiller boyunca” aktarılabilmektedir. Rapora göre bu durum, bütün toplumların tarihine ve toplumsal dokusuna kalıcı izler bırakabilir ve toplumsal iyileşmeyi engelleyebilir.
Bununla birlikte, ailelerin birbirinden ayrılması konusu, günümüzde barış belgelerinde gözden kaçırılan bir husustur. Cambridge Üniversitesi araştırmacıları tarafından geliştirilen ve devletlerarası 252 barış belgesini içeren Language of Peace (Barışın Dili) veri tabanı, ailelere değinen belge sayısının oldukça az olduğunu ortaya koymaktadır. Ailelere değinen belgeler arasında Vietnam’da resmî bir ateşkes sağlamayı amaçlayan 1973 Paris Barış Anlaşmaları ile Sudan ve Uganda arasında imzalanan 1999 Nairobi Anlaşması bulunmaktadır.
Kıbrıs’ta aileler, Türkiye’nin 1974 harekâtının ardından geçilmesi mümkün olmayan bir sınırla birbirinden ayrıldı ve geçiş noktaları 2003 yılında açılıncaya kadar karşı taraftaki akrabalarıyla nadiren görüşebildi. Kore Yarımadası’nın bölünmesinin üzerinden 70 yılı aşkın süre geçmiş olmasına rağmen, binlerce Koreli sevdiklerini göremeden hayatını kaybetmiştir.
Umut edilebilecek tek şey, Ukraynalı ailelerin yeniden bir araya gelmek için bu kadar uzun süre beklemek zorunda kalmamasıdır.
İrina Kuznetsova, Birmingham Üniversitesi Coğrafya, Yer ve Çevre Bilimleri Bölümü’nde doçenttir.
Tercüme: Ali Karakuş
