Graham Lawton
Geç Prekambriyen (2,5 milyar yıl önce-542 milyon yıl önce) dönemde kara kütleleri muhtemelen pek hoş yerler değildi ama en azından yeşildiler. 1 milyar ila 500 milyon yıl önce oluşmuş kireçtaşı kayalarının yeni bir analizi, karalarda daha önce düşünülenden çok daha erken bir dönemde yaygın bitki yaşamının bulunduğunu göstermektedir.
İlk bitkiler yalnızca minik yosunlar ve koyunotlarından ibaretti ancak bunlar gezegen üzerinde derin bir etki yaratmış olmalıydılar. O zamana kadar çorak olan Dünya’yı yeşile dönüştürdüler, ilk toprakları oluşturdular ve atmosfere oksijen pompaladılar. Böylece 542 milyon yıl önce başlayan Kambriyen patlamasında (538 milyon yıl önce başlayan bu patlama döneminde, çok hücreli karmaşık hayvan yaşamı ve günümüzdeki hemen hemen tüm temel hayvan şubeleri fosil kayıtlarında ilk kez ve jeolojik ölçekte çok kısa bir zaman diliminde ortaya çıkmıştır) hayvanların tekâmülünün temellerini attılar.
Genetik kanıtlardan, yosunların ve koyunotlarının muhtemelen yaklaşık 700 milyon yıl önce evrimleştiği zaten biliniyordu ancak şimdiye kadar bunların karaları kayda değer ölçüde kolonileştirdiğine dair çok az işaret vardı. Varsayım, 475 milyon yıl önceki Orta Ordovisiyen’e (Ordovisyen Dönemi’nin orta serisini (çağını) oluşturur; yaklaşık 470 ila 458 milyon yıl öncesini kapsar) kadar karasal yaşamın seyrek bakteri örtülerinden ve “alg pisliğinden” ibaret olduğu, modern görünümlü damarlı bitkilerin karaları ilk kez bu dönemde istila ettiğiydi.
Arizona Eyalet Üniversitesi’nden Paul Knauth ve Kaliforniya Üniversitesi, Riverside’dan Martin Kennedy, 1 milyar yıl öncesinden Kambriyen çağının başlangıcına kadar uzanan Neoproterozoyik Çağ’dan kalma, bilinen tüm kireçtaşlarının kimyasal bileşimini incelediler. Knauth, kireç taşlarındaki karbon-12 ile oksijen-18 arasındaki dengenin, bu taşların, bitki örtüsüyle kaplı bir kara yüzeyinden bol miktarda yağmur suyu akışı alan sığ denizlerde oluştuğunu “haykırdığını” söylüyor.
İzotop dengesi
Bu tür bir akıntının kimyasal izi, sığ kıyı sularında biriktiğini bildiğimiz daha genç tortulardan gayet iyi bilinmektedir. Bu iz, karbon ve oksijen izotopları arasındaki dengeye dayanıyor. Bitkiler, dokularına karbon-13 yerine tercihen karbon-12 dâhil ederler; yağmur suyu ise oksijen-18 bakımından fakirdir. Dolayısıyla, bu koşullar altında biriken tortular, ayırt edilebilir bir karbon-12/oksijen-18 oranına sahiptir.
Knauth’a göre karaların bitkiler tarafından kolonileştirilmesi, ilk çok hücreli hayvanların tekâmülü için gerekli temelleri atmış olabilir. “Heyecan verici olan sonuç ise ilk kez ve büyük ölçekte toprak oluşturmalarıdır.” Toprak sonunda denize taşınıyor ve burada tortullara katılıyor böylece karbon hapsediliyor ve atmosferdeki oksijen seviyeleri yükseliyor. “Eğer gerçekten her yeri yeşillendirirseniz atmosferi oksijenlendirirsiniz ve hayvanlar yaşayabilir.”
Prekambriyen dönemde “Dünya’nın bu yeşillenmesi”, kıyı ovalarını bitki örtüsüyle kaplamış olmalıydı. Knauth, bunun iç kesimlere doğru da epey uzanmış olabileceği tahmininde bulunuyor: “Nasıl bir görünüme sahip olduğunu bilemiyorum; günümüzde buna benzeyen bir manzara örneği yok. Ancak kıyıların yoğun bitki örtüsüyle kaplı olup iç kesimlerin kaplı olmadığını düşünmek zor.”
Kireçtaşlarının yaşını belirlemek zordur, bu nedenle yeşillenmenin tam olarak ne zaman gerçekleştiğini saptamak güçtür. Ancak Knauth, bunun en az 600 milyon yıl önce, hatta belki de 800 milyon yıl öncesine kadar uzanan bir tarihte gerçekleştiğini söylüyor.
Fosil seferi
Ancak herkes aynı fikirde değil. Birleşik Krallık’taki Sheffield Üniversitesi’nde erken bitki evrimi uzmanı olan Charles Wellman, “Bu dönemde gerçek kara bitkilerinin bulunduğundan ciddi biçimde şüphe duyuyorum çünkü fosil kaydı yok” diyor. Wellman’a göre fosilleşmiş kara bitkileri Orta Ordovisiyen’den (Ordovisyen Dönemi’nin orta serisini (çağını) oluşturur ve yaklaşık 470 ila 458 milyon yıl öncesini kapsar) itibaren yaygın olarak görülüyor ancak bu bitkiler en azından Silüriyen’e, yani 444 ila 416 milyon yıl öncesine kadar küçük, seyrek ve ince topraklarda yetişen bitkilerdi.
Knauth şimdi, öne sürdüğü yeşillenme döneminde oluşmuş karasal tortullarda kara bitkilerinin fosillerini aramak üzere Batı Avustralya’nın Kimberley bölgesine bir keşif gezisi düzenlemeyi planlıyor. Başarılı olursa bunlar, şimdiye kadar bulunmuş çok hücreli kara bitkilerinin en eski fosilleri olacaktır.
Bir başka sorun da, çok geç Neoproterozoyik (yaklaşık 1 milyar ila 542 milyon yıl önce, Dünya tarihindeki en büyük iklimsel, tektonik ve biyolojik değişimlerden birinin yaşandığı zaman dilimidir) döneminde Dünya’nın o kadar kapsamlı bir buzul çağı yaşadığını ve tropik bölgelerde bile buzullar bulunduğunu öne süren Kartopu Dünya teorisidir. Eğer bu doğruysa bitkiler, karaları kolonileştirdikten kısa süre sonra yok olmuş olurlardı. Ancak Knauth, artık çok az kişinin teorinin “sert” biçimine inandığını ve buzullaşmaların bir zamanlar düşünüldüğünden daha az şiddetli olduğunu söylüyor. Bu “Sulu Kar Topu Dünya” modeli, buzla kaplanmamış geniş bölgelerin varlığına olanak tanıyor dolayısıyla kara bitkileri hayatta kalmış olabilir.
*Graham Lawton, yirmi yıldan uzun bir süre boyunca kadrolu yazar, dosya haber editörü, editör yardımcısı ve dergi editörü olarak görev yaptığı New Scientist dergisinde danışmanlık yapmaktadır.
Kaynak: https://www.newscientist.com/author/graham-lawton/
Tercüme: Ali Karakuş
