Jomo Kwame Sundaram
ABD’nin son dönemdeki girişimleri kuşkusuz doların küresel hâkimiyetini zayıflatma sürecini (ters dolarizasyonu) hızlandırdı, ancak bu durum çoğunlukla başkalarının ABD’ye kurduğu bir komplodan değil, ABD’nin kendi eylemlerinin kaçınılmaz sonuçlarından kaynaklandı.
Ters Dolarizasyonun dağınıklığı
Harvard ekonomisti Kenneth Rogoff yakın zamanda şöyle bir gözlemde bulundu; “Nixon’ın altın standardının son kalıntılarını da ortadan kaldırma şokundan bu yana küresel para sistemindeki en büyük dönüm noktasındayız.”
1944’teki Bretton Woods Konferansı’ndan sonra, altının ons fiyatı 35 dolar olarak belirlenmişti. Ancak Ağustos 1971’de ABD Başkanı Richard Nixon, altın-dolar paritesine son verdi.
O zamandan beri ters dolarizasyon yavaş yavaş devam etti; zaman zaman kısa süreli artışlar ve tersine dönüşler yaşandı. Örneğin, 2008-09 küresel finans krizinin ardından yurtdışına sermaye akışı arttı.
Ekonomik ilişkilerin giderek silah haline getirilmesi muhtemelen ters dolarizasyonu hızlandırdı. Rogoff; “Bu Trump’tan on yıl önce başlamıştı. Trump bir hızlandırıcı oldu” dedi.
Hükümetler, merkez bankaları ve BRICS ülkeleri ters dolarizasyona yöneliyor. ABD dolarının küresel rezerv para birimi rolünü savunanlar bile artık alternatifleri inkâr etmiyor.
Öte yandan, yabancı varlık yöneticileri, yatırım bankaları ve emeklilik fonları da dâhil olmak üzere özel yabancı yatırımcılar geride kalmak istemiyor.
Yatırım fonu yöneticileri, dolar cinsinden varlıklara olan maruziyetlerini azaltarak giderek daha fazla “riskten kaçınma” yoluna gidiyor.
Mar-a-Lago planı
Ekonomist Stephen Miran, diğer hükümetlerden, verildiği iddia edilen hizmetler karşılığında ABD’ye ödeme yapmalarını talep eden yeni bir Trump girişimi önerdi.
Trump’ın ilk olarak Ekonomik Danışmanlar Konseyi başkanlığına getirdiği Miran, sonrasında ABD Merkez Bankası (Federal Reserve) Yönetim Kurulu’na atandı.
Trump’ın 2 Nisan’da Kurtuluş Günü gümrük vergilerini açıklamasından birkaç gün sonra, Miran beş beklenti ortaya koydu. Bu beklentiler, diğer ülkelerin ABD’nin dünyaya sağladığı ‘kamusal hizmetler’ için ödeme yapmasını öngörüyor.
Miran, Kasım 2024’te yayımlanan Küresel Ticaret Sistemini Yeniden Yapılandırma Kılavuzu başlıklı çalışmasında, Trump’ın Florida’daki özel malikânesinin adını taşıyan Mar-A-Lago Anlaşması’nı önerdi.
Miran ayrıca Reagan yönetiminin Eylül 1985’te G5 müttefiklerine dayattığı Plaza Anlaşması’na da değindi. O zamanlar ABD; Japonya ve Almanya’yı, kendi para birimlerinin dolar karşısındaki değerini artırmaya zorlamıştı.
Yen’in değer kazanması, 1989’da yıkıcı sonuçlarla patlayan ve Japonya’nın savaş sonrası hızlı ekonomik büyümesini sona erdiren devasa bir Japon varlık balonunu körükledi.
Trump şimdi diğer büyük para birimlerinin değer kazanmasını istiyor. Şimdiden Avrupa’daki müttefiklerini bu konuda ikna etmeyi başardı.
Ancak Trump’ın Çin ve diğer BRICS ekonomilerini böyle bir adım atmaya ikna etmesi pek olası görünmüyor; zira bu ülkeler Plaza Anlaşması’nın Japonya’yı nasıl etkilediğinin farkındalar.
Yüzyıllık tahviller
Kendi para birimlerini istikrara kavuşturmak için ABD Hazine tahvilleri satın alan diğer ulusal para otoriteleri uzun süredir doların değer kazanmasına neden oluyordu.
Şimdi ise doların değer kaybetmesine yardımcı olmaları bekleniyor. Miran, ABD’nin mevcut ABD Hazine tahvili faiz oranlarının çok altında, çok düşük faiz oranlarıyla 100 yıllık tahviller ihraç etmesini önerdi.
Miran, yabancı merkez bankalarının rezerv para yöneticilerinin dolar cinsinden varlıklarını elden çıkarmasını istiyor. “Kalan rezerv varlıklarını” “vadeli olarak” kullanıp, kısa vadeli borçlarını uzun vadeli borçlanmalarla yeniden finanse etmelidirler.
Miran açıkça şunu belirtiyor: “ABD Hazine Bakanlığı, piyasadan vade süresini fiilen geri satın alabilir ve bu borçlanmayı yabancı resmi sektöre satılan yüzyıllık tahvillerle değiştirebilir.”
Dolayısıyla planı, ABD devlet borcunu (‘tahviller’) elinde bulunduran yabancı yatırımcıları kredilerinin vadesini uzatmaya zorlamayı amaçlıyor.
Yüzyıllık tahvillerin çok düşük faiz oranları, yabancı tahvil sahiplerinin dolar borçlanma ‘ayrıcalığı’ için ABD’ye fiilen daha fazla ödeme yapmalarını sağlayacak.
Miran’a göre, diğer para birimlerinin dolara karşı değer kazanması da Amerikan ekonomisini güçlendirecektir. ABD imalat sanayii, ihracatın daha rekabetçi hale gelmesiyle güçlenecektir.
Dolayısıyla, onun önerdiği Mar-A-Lago anlaşma planı, diğer ülkelerin dünyanın en büyük ve en zengin ekonomisini güçlendirmek için daha fazla ödeme yapmasını bekliyor.
Miran’ın Mar-A-Lago planı henüz resmi ABD politikasına dönüşmedi. Ancak, Trump’ın ilk döneminde atanan Jerome Powell’ın yerine Miran’ın bir sonraki Fed başkanı olarak atanması durumunda bu değişebilir.
BRICS ters dolarizasyonu mu?
Bununla birlikte, Miran’ın doları diğer büyük para birimlerine karşı zayıflatarak ABD ekonomisini güçlendirme planı, ters dolarizasyon sürecini de hızlandırdı.
Son yıllarda BRICS ülkeleri, dünya genelinde ters dolarizasyonu hızlandırmak için komplo kurmakla suçlandı, ancak bu kesinlikle ortak bir hedef değil.
Önemli ticaret fazlaları olmayan Brezilya ve Güney Afrika uzun süredir ters dolarizasyondan yana. Ancak Rusya’nın şikâyetleri ters dolarizasyonu desteklemekten çok NATO’nun son dönemde kendisine karşı finansal araçları silah olarak kullanmasıyla ilgili.
Ticaret fazlaları daha güçlü ve dolar varlıkları daha yüksek olan diğer BRICS üyeleri arasında ise benzer bir istek hiç yok.
Son genişleme, BRICS’in resmi olarak ters dolarizasyon yönünde ortak bir tutum benimsemesini daha da olasılık dışı hale getiriyor.
Buna rağmen, Trump’ın liderliği, Amerikan halkının dünyanın geri kalanının kendilerine karşı komplo kurduğuna inanmasına dayanıyor.
*Jomo Kwame Sundaram Khazanah Araştırma Enstitüsü Araştırma Danışmanı, Malezya Bilim Akademisi Üyesi ve Malaya Üniversitesi’nde Emekli Profesörüdür.
Kaynak: https://www.ipsnews.net/2025/11/world-must-pay-to-make-america-great-again/
