Pavan Kulkarni
IMF’nin Kemer Sıkma Politikaları Nijerya’yı İran Savaşı Şokuna Karşı Nasıl Savunmasız Bıraktı
Giderek kötüleşen yaşam maliyeti krizi ortamında, Nijerya’da Mart ayında benzin fiyatlarında %65’lik bir artış yaşandı; bu, kıtanın en büyük petrol üreticisi olmasına rağmen Afrika’da kaydedilen en yüksek artış oldu.
Geçen ayın başlarında Devlet Başkanı Bola Tinubu’nun bir danışmanı; “Son dönemde Nijerya’da yakıt fiyatlarındaki artışın temel nedeni”, ABD-İsrail’in İran’a karşı yürüttüğü savaşın neden olduğu küresel petrol arzı kesintileri değildir, demişti.
Danışmanın ifadesine göre, daha doğrudan olan etken, Tinubu hükümeti tarafından IMF’nin öngördüğü neoliberal yeniden yapılanmanın bir parçası olarak izlenen yakıt sübvansiyonlarının kaldırılması ve serbestleşmedir.
Yakıt sübvansiyonlarının ve döviz kontrollerinin kaldırılmasının sonuçları
Seçim kampanyası sırasında seçilirse yakıt fiyatlarını düşürme sözü veren Tinubu, 29 Mayıs 2023’teki yemin töreni konuşmasında “Yakıt sübvansiyonu kaldırılmıştır” dedi. Kasım 2024’e gelindiğinde, benzin fiyatı neredeyse %500 artmış, dizel fiyatı ise %70’ten daha fazla yükselmişti; Tinubu göreve geldiğinde litre başına 844 Naira’nın biraz üzerinde olan fiyat, 1.446,83 Naira’nın üzerine çıktı.
Bu durum, ulusal elektrik şebekesine bağlı olmayan ve benzinli veya dizel jeneratörlere bağımlı olan nüfusun %40’ından fazlası için elektrik maliyetlerinde katlanarak artış anlamına geliyordu.
Artan enerji maliyetleri, gıda fiyatları da dâhil olmak üzere fiyatları yükseltti; sorgum tohumunun fiyatı üç katına çıkarken, mısır ve fasulye gibi diğer temel gıda ürünlerinin fiyatı Tinubu’nun başkanlığının ilk yılı içinde dört katına çıktı. Nijerya Merkez Bankası’nın üç aylık yayınında yayımlanan ekonomist Eric Otoakhia’nın çalışmasına göre, bu gıda enflasyonunun ana nedeni yakıt sübvansiyonlarının kaldırılmasıydı.
Bu krizi daha da ağırlaştıran bir diğer gelişme ise, Tinubu’nun Haziran 2023 ortasında göreve gelir gelmez döviz piyasasını serbestleştirip para birimini dalgalanmaya bırakmasının ardından Nijerya parasının değer kaybetmesiydi; bu da IMF’nin uzun süredir talep ettiği bir başka adımdı.
O dönemde yaklaşık 1 ABD doları 465 Naira’ya eşitti. Kasım 2024’e gelindiğinde, BM Dünya Gıda Programı “Nijerya’da daha önce hiç bu kadar çok insan gıdasız kalmamıştı” uyarısında bulunurken Naira dolar karşısında neredeyse 1.670 seviyesine düşerek değerinin yaklaşık %70’ini kaybetmişti.
2024 yılının Nisan ayında askeri polis, gıda kamyonlarını ve depolarını yağmalayan çaresiz halkı dağıtmak için konuşlandırıldı. Ağustos ayında ise Tinubu hükümeti artan açlığa karşı on gün süren protestoları kitlesel tutuklamalar, yargısız infazlar, gözaltında işkence ve vatana ihanet suçlamalarıyla bastırdı.
O yılın Aralık ayında Noel yardım etkinliklerinde dağıtılan gıdalara ulaşmaya çalışan kalabalıklar arasında çıkan üç ayrı izdihamda, 35’i çocuk ve 22’si kadın olmak üzere toplamda 67 kişi hayatını kaybetti.
Batı Afrika ülkesi o yıl dünyadaki en büyük akut gıda güvensizliği artışını kaydetti. Dünya Bankası, “2023 ortasından bu yana gerçekleştirilen önemli reformlar” sayesinde “makroekonomik istikrarın ilerlemesini” övse de, geçen Ekim ayında yayımladığı bir raporda 2025 sonuna kadar 139 milyon Nijeryalının yoksulluk içinde olacağını öngördü; bu, Tinubu’nun başkanlığı döneminde oranın yaklaşık %60’lık bir artış gösterdiği anlamına geliyor.
Nijeryalıların karşı karşıya olduğu bu vahim durum sürerken, ABD ve İsrail 28 Şubat 2026’da İran’a karşı kışkırtılmamış bir savaş başlattı. İran ise Körfez’de askeri üsler barındıran ABD müttefiklerine, Hürmüz Boğazı’ndan tankerlerle petrol akışını kısıtlayarak karşılık verdi. Bu durum küresel petrol arzında bir azalmaya yol açtı.
Afrika’nın en büyük petrol üreticisi en yüksek fiyat artışını yaşıyor
Afrika’nın en büyük ve küresel ölçekte de en büyük petrol üreticilerinden biri olan Nijerya, Worldometer’a göre 2024 seviyelerine göre 208 yıllık iç tüketimi karşılayacak kadar petrol rezervine sahip.
Ancak ürettiği ham petrolün çoğu çıkarılıp ihraç ediliyor, pompalarında tüketilen rafine yakıt ise tarihsel olarak rafinaj kapasitesinin yeterince gelişmemiş olması nedeniyle büyük ölçüde ithal ediliyor.
2024 başlarında Nijerya’da faaliyete geçen ve tekelleşme riski nedeniyle sendikaların uyarılarda bulunduğu Afrika’nın en büyük rafinerisinin devreye girmesi de ülkeyi küresel petrol şokundan koruyamadı.
Bunun başlıca nedeni, Reuters’a göre Nijerya’nın ham petrol üretiminin “petrol teminatlı krediler ve ihracat öncesi anlaşmalara bağlı” olmasıdır. Sonuç olarak, Dangote rafinerisi tam kapasiteyle çalışabilmesi için ihtiyaç duyduğu 13-15 ham petrol sevkiyatından sadece beşini yurt içinden temin edebilmiş, geri kalanını ise ithal etmek zorunda kalmıştır.
Bu durum Nijerya’nın temiz petrol ürünleri ihracatını Şubat’tan Mart’a iki kattan fazla artırarak Dangote’nin pazarını genişletmiş olsa da, Nijeryalıları petrol şokundan korumamıştır.
2023’te Tinubu’ya karşı muhalefetteki İşçi Partisi’nden aday olan Peter Obi; “Bunun nedeni basittir: petrol üreten ya da üretmeyen çoğu ülke, arz veya fiyat şoklarına karşı tampon oluşturmak için stratejik petrol rezervleri tutar” dedi.
Mart ayı başında paylaştığı bir sosyal medya mesajında; “Bu, küresel petrol piyasasında bir kesinti olduğunda, bu rezervlerin bir kısmını piyasaya sürerek arzı dengeleyebilecekleri anlamına gelir. Ancak Nijerya böyle bir tampona sahip değil, bu yüzden etki neredeyse anında hissediliyor” diye ekledi.
“Temel sorun planlama eksikliğidir. Planlama yapan ülkeler şoklara karşı tamponlar oluşturuyor, yapmayanlar ise savunmasız kalıyor. Eski bir söz hâlâ geçerlidir: Bir ülke plan yapmayı başaramazsa, başarısızlığı planlamış olur.”
Obi’nin bu değerlendirmesine karşılık olarak, Devlet Başkanı Tinubu’nun özel danışmanı Dada Olusegun, “Bazen sistemin nasıl işlediğini tam olarak anlamadan tartışmaya girmemek daha akıllıca olabilir” dedi.
“Ayrıca stratejik petrol rezervlerinin günlük pompa fiyatlarını kontrol etmek için kullanılan araçlar olduğunu söylemek de doğru değildir… Amerika Birleşik Devletleri ve Çin gibi çok büyük rezervlere sahip ülkeler bile, bu rezervleri öncelikle ciddi tedarik krizleri, savaşlar, ambargolar veya küresel tedarik zincirlerinde büyük aksamalar gibi durumlara karşı korumaktadır.”
Dada Olusegun sözlerini şöyle sürdürdü; “Nijerya’da yakıt fiyatlarındaki son artışın temel nedeni, ülkenin stratejik petrol rezervine sahip olmaması değildir. Daha doğrudan etken, Bola Ahmed Tinubu yönetiminin sübvansiyonları kaldırmasının ardından yakıt piyasasının büyük ölçüde serbestleştirilmiş olmasıdır.”
Pavan Kulkarni, Peoples Dispatch için çalışan ve ağırlıklı olarak Afrika kıtasında, ayrıca Hindistan’da işçi mücadeleleri ve ilerici toplumsal hareketleri takip eden bir gazetecidir.
Kaynak: https://savageminds.substack.com/p/africas-largest-oil-producer-highest
Tercüme: Ali Karakuş
