Prof. Hamid Naseem Rafiabadi
On dördüncü yüzyıl Müslüman âlimi ve tarihçisi İbn Haldun, çığır açıcı eseri Mukaddime’de insan medeniyetlerinin yükselişi, pekişmesi ve çöküşüne ilişkin en derinlikli teorilerden birini ortaya koydu. Analizinin merkezinde, bir insan topluluğunun birleşmesini, otorite kurmasını ve kalıcı bir medeniyet inşa etmesini mümkün kılan toplumsal dayanışma, karşılıklı sadakat, kolektif sorumluluk ve ahlaki bütünlük anlamındaki ʿasabiyyah—asabiyet—kavramı yer alır. İbn Haldun’a göre bir medeniyet yalnızca servete, ordulara, toprağa veya gelişmiş kurumlara sahip olduğu için güçlü hâle gelmez. Onun gerçek gücü, üyelerini birbirine bağlayan ilişkilerin niteliğinde ve otoritenin kendisi aracılığıyla kullanıldığı adalette yatar. Dayanışma, ortak bir amaç duygusu ve karşılıklı yükümlülükle sürdürüldüğünde toplum direnç kazanır; baskı, yolsuzluk ve bencillik adaletin yerini aldığında ise bu dayanışma çözülmeye başlar. İbn Haldun, hanedanlar yerleşik hâle geldiklerinde yöneticilerin ve seçkinlerin çoğu zaman lükse, aşırı harcamaya ve ayrıcalıkların yoğunlaşmasına alıştıklarını gözlemlemiştir. Devlet, zamanla kamusal refahın bir aracı olarak işlev görmekten çıkıp bir sömürü aracına dönüşebilir. Aşırı vergilendirme üretken sınıflara yük bindirir, ekonomik faaliyet caydırılır, tarımsal ve ticari çıkarlar sömürülür, siyasi ayrıcalıklar kalıtsal hâle gelir ve yargı sistemi güçlüleri korumak için manipüle edilebilir. Bu eğilimler yoğunlaştıkça yönetenlerle yönetilenler arasındaki ilişki bozulur. İnsanlar kurumlara olan güvenlerini yitirir, ekonomik teşvikler zayıflar, toplumsal güven azalır ve devletin yükselmesini mümkün kılan asabiyetin kendisi ortadan kalkmaya başlar. Dolayısıyla İbn Haldun’un tarihsel kavrayışı, ẓulmün—zulmün, yani baskı ve adaletsizliğin—medeniyet için yıkıcı olduğu şeklindeki derin ilkede özetlenebilir.
Bu Halduncu anlayış, yirminci yüzyılın seçkin İslam âlimi ve tarihçisi Mevlana Ebul Hasan Ali Hasani Nedvi’nin (Ali Miyan Nedvi) düşüncesinde dikkate değer bir yankı bulur. Nedvi’nin tarih okuması da maddi ilerlemenin tek başına medeniyetin bekasını garanti ettiği varsayımını reddetmiştir. Nedvi, medeniyetin ahlaki ve manevi boyutlarını ve sağlıklı bir toplumsal düzende adaletin vazgeçilmez yerini defalarca vurgulamıştır. İslam’ın insan medeniyetine katkısını ele alırken, İslam’ın hayata “iman ve ilim, kardeşlik, adalet ve özgüven vererek onu bereketlendirdiğini” yazar ve “adil, sağlıklı ve dengeli bir sistem”in geliştirilmesinden söz eder. Bu sözler özellikle önemlidir; çünkü adaleti, sağlıklı bir medeniyetin temellerinden biri olarak iman, ilim ve kardeşliğin yanına yerleştirirler. Aynı zamanda ilerlemeyi yalnızca teknoloji, sanayi kapasitesi, askerî güç, ekonomik büyüme ve bilimsel başarıyla özdeşleştirmeye yönelik modern eğilime de meydan okurlar. Bir ulus yapay zekâya, nükleer teknolojiye, gelişmiş havacılık ve uzay sistemlerine, gelişmiş finans piyasalarına ve muazzam bir askerî güce sahip olabilir; ancak bunların hiçbiri onun ahlaki veya medeniyetsel kalıcılığını garanti etmez.
Teknoloji adil bir toplumu güçlendirebilir; ancak adaletsiz bir toplumu gözetleme, sömürme, manipüle etme ve yok etme kapasitesi bakımından daha güçlü hâle de getirebilir. Dolayısıyla maddi güç bir güç çarpanıdır; ahlaki amacın yerini tutmaz. İslam’ın adalet anlayışı, adlin yalnızca siyasi bir erdem değil, aynı zamanda ilahi bir emir ve vahyin temel amaçlarından biri olduğunun kabulüyle başlar. Kur’an şöyle buyurur: “Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve akrabalara cömert davranmayı emreder; hayasızlığı, kötülüğü ve haddi aşmayı yasaklar.” (Kur’an 16:90). Böylece adalet, Allah’ın tesis ettiği ahlaki düzenin merkezine yerleştirilir. Kur’an daha da ileri giderek peygamberlerin bütün görevini adaletin tesisiyle ilişkilendirir: “Şüphesiz Biz peygamberlerimizi açık delillerle gönderdik ve insanların adaleti ayakta tutmaları için onlarla birlikte Kitab’ı ve Mizan’ı indirdik.” (Kur’an 57:25). Mizan’a, yani Terazi’ye yapılan atıf son derece anlamlıdır. Vahiy, insanlığa bireysel davranışların, ekonomik ilişkilerin, siyasi otoritenin ve toplumsal kurumların kendisiyle ölçülebileceği ahlaki bir ölçüt sunar. Adalet, her şeyin kendine uygun yere konması ve herkesin meşru hakkını alması demektir. Bu, gücün hesap verebilirlikle, servetin sorumlulukla, hukukun ahlakla ve özgürlüğün başkalarının haklarını gözetmekle sınırlandırılması demektir. Kur’an, kendilerine otorite emanet edilenlere şöyle emreder: “Şüphesiz Allah, emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğinizde adaletle hükmetmenizi emreder.” (Kur’an 4:58). Bu emir yalnızca hâkimlere değil, daha geniş ahlaki anlamıyla, sorumluluk ve otorite kullanan herkese yöneliktir. Dolayısıyla liderlik bir emanettir. Siyasi iktidar özel mülk değildir ve kamu kurumları yalnızca onları kontrol edenlerin yararına var olmaz.
Kur’an, inananlara adaleti, kendileri açısından bedeli olduğunda bile ayakta tutmalarını emrederek daha da yüksek bir ölçüt koyar: “Ey iman edenler! Kendinizin, anne babanızın veya yakın akrabalarınızın aleyhine bile olsa, Allah için şahitlik ederek adaleti kararlılıkla ayakta tutun.” (Kur’an 4:135). Bu ilke devrim niteliğindedir; çünkü adaleti kişisel çıkara, aile sadakatine, siyasi aidiyete veya topluluk kimliğine bağımlı kılmayı reddeder. Yalnızca kendisi mağdur olduğunda adalet talep eden kişi, İslam’ın adalet anlayışını henüz kavramamıştır. Adaletin gerçek sınavı, kişinin kendi çıkarlarına aykırı olduğunda onu ayakta tutmaya hazır olup olmadığıdır. Kur’an benzer şekilde şöyle emreder: “Bir topluluğa duyduğunuz kin sizi adaletten uzaklaştırmasın. Adil olun; bu, takvaya daha yakındır.” (Kur’an 5:8). Dolayısıyla İslam’da adalet evrenseldir. Karşıdaki kişi başka bir dine, etnik kökene, ulusa, siyasi partiye veya toplumsal sınıfa mensup olduğu için askıya alınamaz. Ahlaki bir medeniyetin gücü, tam da üzerinde güç sahibi olduğu kişilere nasıl davrandığıyla ortaya konur. Bunun çağdaş toplum açısından muazzam sonuçları vardır. Bir topluluk, üyeleri hayatlarını yöneten kurumların temelde adil olduğuna inandığında ayakta kalır. İnsanların onurlarının, mülklerinin, haklarının ve fırsatlarının yalnızca servete, aile bağlantılarına, siyasi nüfuza veya toplumsal statüye bağlı olmayacağına güven duymaları gerekir. Hukukun güçlülerin yanı sıra zayıfları da koruduğuna ve kendilerine otorite emanet edilenlerin de hesap verebilir tutulabileceğine inanmaları gerekir. Bu güven bir kez ortadan kalktığında toplumun temelleri zayıflamaya başlar. Vatandaşlar kurumlara güvenmeyi bırakır; çalışanlar ekonomik yapılara olan güvenlerini yitirir; gençler geleceklerine karşı güvensiz ve kuşkucu hâle gelir; yolsuzluk normalleşir; toplumsal gruplar ise birbirlerini ortak bir medeniyetin ortakları olmaktan ziyade giderek rakipler olarak görmeye başlar. İşte İbn Haldun’un asabiyet kavramı burada özellikle önem kazanır. İnsanların sistemin temelde adaletsiz olduğuna inandığı bir ortamda toplumsal dayanışma süresiz olarak ayakta kalamaz.
İnsanlar, bir topluluğun fedakârlıklarını gördüğüne ve meşru çıkarlarını koruduğuna inandıklarında o topluluk için gönüllü olarak fedakârlık yaparlar. Adalet güven yaratır; güven işbirliği yaratır; işbirliği dayanışma yaratır; dayanışma da topluma iç ve dış krizlere dayanma gücü verir. Buna karşılık adaletsizlik kızgınlık doğurur; kızgınlık güveni yok eder; yok olan güven dayanışmayı zayıflatır; zayıflayan dayanışma da sonunda siyasi ve toplumsal istikrarı sarsar. Dolayısıyla Kur’an’ın zulüm kavramı, medeniyetlerin çöküşünü anlamada merkezi önemdedir. Zulüm yalnızca fiziksel şiddet anlamına gelmez. Bir şeyi yanlış yere koymanın, hakları ihlal etmenin, otoriteyi kötüye kullanmanın, savunmasızları sömürmenin, meşru hakları vermemenin ve ahlaki sınırları aşmanın her biçimini kapsar. Kur’an insanlığı defalarca adaletsizliğe karşı uyarır. Allah şöyle buyurur: “Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler.” (Kur’an 10:44). Kur’an ayrıca insanları geçmiş medeniyetlerin kalıntılarını incelemeye ve onların akıbetinden ders almaya davet eder: “Yeryüzünde dolaşıp kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğunu görmediler mi? Onlar kendilerinden daha güçlüydüler; toprağı işlediler ve onu bunların imar ettiğinden daha fazla imar ettiler…” (Kur’an 30:9). Mesaj açıktır: Fiziksel güç bir medeniyeti dokunulmaz kılmaz.
Tarihin harabeleri, ahlaki sınırlamadan yoksun maddi gücün kalıcılığı garanti edemeyeceğine dair bir uyarı niteliğindedir. Hz. Muhammed (s.a.v.) de adalete olağanüstü önem vermiş ve zulme karşı uyarmıştır. Meşhur bir hadis-i kudsîde Allah şöyle buyurur: “Ey kullarım! Ben zulmü kendime haram kıldım ve onu sizin aranızda da haram kıldım; öyleyse birbirinize zulmetmeyin.” (Sahih-i Müslim). Hz. Peygamber (s.a.v.) ayrıca şöyle buyurmuştur: “Zulümden sakının; çünkü zulüm kıyamet gününde karanlıklar olacaktır.” (Sahih-i Müslim). Bu öğretiler, adaletsizliğin yalnızca siyasi bir hata veya ekonomik bir verimsizlik olmadığını; ağır bir ahlaki ve manevi suç olduğunu ortaya koyar. Adaletsizlik hem mağdura hem de ona izin veren toplumun ahlaki karakterine zarar verir. Adalet, toplumun ekonomik yapısı aracılığıyla da ifadesini bulmalıdır. Ekonomik kurumlar serveti, ayrıcalığı ve fırsatı sistematik biçimde dar bir azınlığın elinde yoğunlaştırırken adalet soyut bir hukuk ilkesi olarak kalamaz. İslam serveti, özel mülkiyeti, ticareti veya meşru kârı mahkûm etmez. Aksine, serveti sorumluluğa dayalı ahlaki bir çerçeve içine yerleştirir. Kur’an, servetin yalnızca zenginler arasında dolaştığı bir ekonomik düzene karşı uyarır: “…ta ki o, içinizden yalnızca zenginler arasında dolaşan bir şey olmasın.” (Kur’an 59:7). Bu ilke, servetin dolaşımının yalnızca özel bir mesele değil, toplumsal bir mesele olduğunu gösterir. Zekât, servetin yoksullar, muhtaçlar, borçlular ve yardıma muhtaç yolcular da dâhil olmak üzere yardım alma hakkına sahip insan kategorilerine aktarıldığı kurumsal bir mekanizma sağlar (Kur’an 9:60).
Kur’an ayrıca şöyle emreder: “Birbirinizin mallarını haksız yere yemeyin.” (Kur’an 4:29). Ribânın ve sömürücü nitelikteki diğer finansal davranış biçimlerinin yasaklanması, İslam’ın ekonomik adalete ilişkin bu daha geniş kaygısının bir parçasıdır. Amaç, finansal ilişkilerin sömürü mekanizmalarına dönüşmesini önlemek ve ekonomik faaliyetin sorumluluk, üretken emek ve meşru mübadeleyle bağlantılı kalmasını sağlamaktır. Servet aşırı ölçüde yoğunlaştığında sonuçları yalnızca ekonomik olmaz. Birincisi, insanlar çaba ve liyakatin yapısal ayrıcalığın üstesinden gelemeyeceğine inanmaya başladıkları için toplumsal güven aşınır. İkincisi, büyük eşitsizlikler dışlanmışlık ve aşağılanma duygusu yarattıkça sınıfsal kızgınlık artar. Üçüncüsü, yoğunlaşmış servet orantısız bir siyasi nüfuz satın alabildiğinde kurumlar ele geçirilmeye açık hâle gelir. Dördüncüsü, vatandaşlar parası veya bağlantıları olanların hukuku aşabileceğine inandıklarında yolsuzluk normalleşir. Son olarak gençler, eğitim, sıkı çalışma ve fırsat arasında çok az ilişki gördüklerinde umutlarını yitirirler. Nüfusunun büyük bir bölümü ekonomik sistemin bir başkasının yararına var olduğunu hissettiğinde bir toplum süresiz olarak istikrarlı kalamaz. Dolayısıyla adalet, ahlaki bir yükümlülük olduğu kadar ekonomik bir zorunluluk da hâline gelir. Aynı ilke siyasi otorite için de geçerlidir. Kur’an’ın emanet ve adalet konusundaki ısrarı, yöneticilerin ve kurumların hesap verebilir olması gerektiği anlamına gelir. Hesap verebilirlikten yoksun güç kötüye kullanılmaya meyleder; çünkü insan kibre, açgözlülüğe ve kişisel çıkara açıktır.
“Medeniyetler güç, servet ve ilim üzerinde yükselebilir; ancak yalnızca adalet, merhamet, ahlaki bütünlük ve yöneticilerin hesap verebilirliği temeline dayandıklarında varlıklarını sürdürürler.”
Kur’an, hükmün statü veya ayrıcalığa değil, adalete dayanması gerektiği ilkesini ortaya koyar. Hz. Peygamber (s.a.v.) de liderliğin taşıdığı muazzam sorumluluğu vurgulamıştır. Otorite, sahibinin Allah’ın huzurunda hesabını vereceği bir emanettir. Dolayısıyla bir devletin gerçek gücü yalnızca itaati sağlama kabiliyetinde değil, meşru güven kazanma kapasitesinde yatar. Bir hükümet muazzam bir bürokrasiye, gelişmiş silahlara ve güçlü güvenlik kurumlarına sahip olabilir; ancak halkı sistematik adaletsizliğe maruz kalıyorsa görünürdeki gücü içsel bir zayıflığı gizler. Bir devlet, vatandaşları hukukun adil, kurumların güvenilir ve gücün hesap verebilir olduğuna inandığında gerçekten güçlü hâle gelir. Adaletin rahmetten, yani merhametten ayrılamamasının nedeni de budur. İslami adalet, yalnızca cezalandırmayla ilgilenen soğuk bir hukukçuluk değildir. İnsan onurunu, savunmasızlığı ve toplumsal sorumluluğu tanıyan ahlaki bir düzenin içine yerleşmiştir. Kur’an, Hz. Muhammed’i (s.a.v.) “âlemlere rahmet” olarak nitelendirir (Kur’an 21:107).
Adalet hakları korurken merhamet koşulları dikkate alır; adalet sömürüyü önlerken merhamet toplumun zayıflık ve güçlük karşısında insani biçimde karşılık vermesini mümkün kılar. Dolayısıyla sağlıklı bir medeniyet her ikisine de ihtiyaç duyar. Bu anlayış, İbn Kayyim el-Cevziyye’nin Şeriat’ın amaçlarına ilişkin meşhur sözünde güzel bir şekilde yansımasını bulur. İbn Kayyim, Şeriat’ın hikmet ve insanların dünya ve ahiretteki maslahatları üzerine kurulduğunu; onun adalet, merhamet, maslahat ve hikmet olduğunu açıklar. Meşhur ifadesinde, özü itibarıyla, adaletten adaletsizliğe, merhametten onun zıddına, maslahattan zarara ve hikmetten anlamsızlığa dönüşen hiçbir şeyin, bir kimse onu yorum yoluyla gerekçelendirmeye çalışsa bile, gerçekten Şeriat’a ait olamayacağını belirtir. Bu ilke günümüz açısından olağanüstü bir önem taşır. Adalet, merhamet, insan refahı ve hikmet gibi daha yüksek amaçlar göz ardı edilirken İslam hukuku birbirinden kopuk hukuki biçimlere indirgenemez. Şeriat, doğru anlaşıldığında, insanların onur ve güvenlik içinde yaşayabilecekleri ahlaki ve toplumsal bir düzen kurmayı amaçlar. Ne var ki çağdaş dünya çoğu zaman teknolojik ilerlemeyi medeniyetsel güvenlikle karıştırır. Yapay zekâya, nükleer caydırıcılığa, ileri biyoteknolojiye, gelişmiş finans sistemlerine ve benzeri görülmemiş iletişim ağlarına sahip uluslar, kendilerini tarihin döngülerinden korunmuş sanabilirler. Oysa teknolojinin kendisi ahlaken tarafsızdır. Hastalıkları teşhis edebilen aynı teknoloji gözetimi de kolaylaştırabilir; fırsatları genişletebilen aynı finans ağları sömürüyü de kolaylaştırabilir; milyonlarca insanın hayatını kurtarabilecek aynı bilimsel bilgi, milyonları yok edebilecek silahların üretilmesinde de kullanılabilir. Dolayısıyla teknoloji, onu kullanan medeniyetin ahlaki karakterini büyütür. Teknoloji adalet, şefkat ve hesap verebilirlik çerçevesine yerleştirildiğinde insan onuruna hizmet edebilir. Açgözlülük, zulüm ve tahakküm çerçevesine yerleştirildiğinde ise adaletsizliği benzeri görülmemiş bir ölçekte büyütebilir.
Dolayısıyla medeniyetin temel sorusu yalnızca “İnsanlık ne yapabilir?” değil, “İnsanlık ne yapmalıdır?” sorusudur. Birincisi teknolojik kapasiteye ilişkin bir sorudur; ikincisi ise ahlaki bilgeliğe ilişkin bir sorudur. Tarih, kayda değer maddi başarılar elde etmiş ancak sonunda çökmüş güçlü medeniyetlerin sayısız örneğini sunar. Antik Mısır olağanüstü mimari ve idari kabiliyetler geliştirdi. Roma gelişmiş hukuki ve askerî kurumlar ile geniş altyapı sistemleri oluşturdu. Sasani İmparatorluğu önemli ölçüde idari ve askerî gelişmişliğe sahipti. Ancak hiçbir imparatorluk kendisini kalıcı kılamadı. Kur’an, tarihsel hafızanın ahlaki bilgeliğe dönüşmesi amaçlandığı için önceki kavimlerin kalıntılarına tekrar tekrar dikkat çeker. Medeniyetlerin harabeleri, insanlığa maddi başarının ahlaki çöküşe karşı bir sigorta poliçesi olmadığını hatırlatır. Bir toplumun kalıcılığını nihai olarak belirleyen, kurumlarının durumu ve insanları arasındaki ahlaki ilişkilerdir. Bu bakımdan İbn Haldun ile Mevlana Ali Miyan Nedvi’nin görüşleri Kur’ani dünya görüşünü tamamlar. İbn Haldun dayanışmanın güçlendiği veya yok olduğu toplumsal mekanizmayı açıklar; Nedvi bize bir medeniyetin sağlıklı kalması için gerekli ahlaki ve manevi özü hatırlatır; Kur’an ise adalet, denge, merhamet ve hesap verebilirliğin normatif temelini sunar. Bunlar birlikte, insan topluluklarının varlığını sürdürmesini anlamak için derinlikli bir çerçeve sunarlar.
Adalet, kişinin kendi topluluğunun ötesine de uzanmalıdır. Kur’an’ın, nefretin adaletsizliğe yol açmasına izin vermeme emri, günümüzün kutuplaşmış dünyasında acilen ihtiyaç duyulan evrensel bir ahlak ilkesi ortaya koyar. Dinî topluluklar, uluslar ve siyasi hareketler sıklıkla kendileri için adalet talep ederken başkalarına yönelik adaletsizliği meşrulaştırırlar. İslam bu çifte standardı reddeder. Adalet yalnızca kişinin dostlarına uygulanıyorsa gerçek adalet değildir. Yalnızca kişinin kendi ulusuna uygulanıyorsa gerçek adalet değildir. Kişinin siyasi çıkarları tehdit edildiğinde ortadan kalkıyorsa gerçek adalet değildir. Gerçek adalet, rahatsız edici olduğunda bile hakikati kabul etme ve bunu yapmak hiçbir dolaysız avantaj sağlamadığında bile başkalarının haklarını koruma cesaretini gerektirir. Bu ilke, çoğulcu bir dünyada varlığını sürdürmeye ve gelişmeye çalışan dinî topluluklar için özellikle önemlidir. Ahlaki saygınlık kazanmak isteyen bir topluluk, kendi kurumlarında, ekonomik ilişkilerinde, aile ilişkilerinde, ilmî faaliyetlerinde, liderliğinde ve diğer topluluklarla ilişkilerinde adaleti ortaya koymalıdır. Ahlaki güvenilirlik talep edilemez; davranışlarla kazanılmalıdır. Dolayısıyla bir medeniyetin nihai sınavı, gökdelenlerinin yüksekliği, ordularının büyüklüğü, teknolojisinin gelişmişliği veya finans piyasalarının hacmi değildir. Daha derin sorular şunlardır: Zayıflar korunuyor mu? Güçlüler hesap verebilir mi? Sıradan bir vatandaş güçlü bir kişiye karşı adalete erişebiliyor mu? Çalışanlara onurlu bir şekilde davranılıyor mu? Azınlıklar korunuyor mu? Yolsuzluk, kimin yaptığına bakılmaksızın kınanıyor mu? Servet toplumsal sorumluluk taşıyor mu? Gençlere gerçek fırsatlar sunuluyor mu? Kurumlar ayrıcalıklı çıkarlara değil, halka mı hizmet ediyor? Toplum, bunun bedeli olduğunda bile doğru ile yanlışı birbirinden ayırıyor mu? Bu sorular, bir medeniyetin ahlaki sağlığını maddi istatistiklerinden daha doğru biçimde ortaya koyar.
Dolayısıyla adalet, birçok erdemden yalnızca biri değildir. Güvenin, dayanışmanın, istikrarın ve sürdürülebilir refahın dayandığı medeniyetsel sermayedir. İbn Haldun’un analizi, zulmün medeniyetlerin yükselmesini mümkün kılan toplumsal bütünlüğü nasıl yok ettiğini gösterir. Mevlana Ebul Hasan Ali Nedvi’nin iman, ilim, kardeşlik, adalet ve dengeli bir sisteme yaptığı vurgu, medeniyetin maddi olduğu kadar ahlaki bakımdan da gelişmesi gerektiğini bize hatırlatır. Kur’an adaleti vahyin misyonunun merkezine yerleştirirken Sünnet, zulmün kıyamet gününde karanlıklara dönüşeceği konusunda uyarır. Çıkarılacak ders evrenseldir: Bir medeniyet korku, servet, zorlama ve teknolojik üstünlük sayesinde geçici olarak ayakta kalabilir; ancak adalet olmadan kalıcı istikrara ulaşamaz. Adalet güven yaratır; güven dayanışma yaratır; dayanışma istikrar yaratır; istikrar ise ilmin, ekonomik gelişmenin, kültürün ve teknolojinin gelişebileceği ortamı yaratır. Buna karşılık adaletsizlik kızgınlık doğurur; kızgınlık güveni yok eder; yok olan güven dayanışmayı zayıflatır; zayıflayan dayanışma da nihayetinde siyasi ve ekonomik gücün dayandığı kurumları sarsar.
Çağdaş dünya giderek büyüyen eşitsizlik, çevresel krizler, savaşlar, yerinden edilme, teknolojik sarsıntı ve derin siyasi kutuplaşmayla karşı karşıya kalırken Kur’an’ın, Hz. Peygamber’in (s.a.v.), İbn Haldun’un, İbn Kayyim’in ve Mevlana Ebul Hasan Ali Nedvi’nin görüşleri yeniden önem kazanmaktadır. İnsanlığın yalnızca daha fazla güce değil, gücün kullanımında bilgeliğe ihtiyacı vardır. Yalnızca daha fazla servete değil, servetin dağıtımında ve kullanımında adalete ihtiyacı vardır. Yalnızca daha güçlü hükümetlere değil, daha hesap verebilir hükümetlere ihtiyacı vardır. Yalnızca teknolojik yeniliğe değil, yeniliği insan refahına yöneltebilecek bir ahlaki çerçeveye ihtiyacı vardır. Medeniyetin varlığını sürdürmesi, nihayetinde Mizan’ın temsil ettiği dengenin yeniden tesis edilmesine bağlıdır: güç ile hesap verebilirlik, servet ile sorumluluk, haklar ile ödevler, özgürlük ile ahlaki sınırlama, teknolojik kapasite ile ahlaki bilgelik arasındaki denge. Dolayısıyla Kur’ani tasavvur yalnızca bireysel ahlaka yönelik bir program değildir; adil bir medeniyetin temelidir. “Şüphesiz Allah adaleti ve iyiliği emreder…” (Kur’an 16:90). Vahyin amacı da şu sözlerle ifade edilir: “…insanların adaleti ayakta tutmaları için.” (Kur’an 57:25). Bu ilkeler zaman ve mekânı aşar. İnsanlığa, gerçek medeniyetsel gücün yalnızca bir toplumun sahip olduklarıyla değil, o toplumda en az güce sahip olanlara nasıl davrandığıyla ölçüldüğünü hatırlatırlar. Bir medeniyet, kurumlarına adalet hükmettiğinde, toplumsal ilişkilerini merhamet şekillendirdiğinde, ekonomisine ahlaki bütünlük yön verdiğinde ve yöneticilerini hesap verebilirlik sınırladığında varlığını sürdürmeye layık hâle gelir. Bu temeller olmaksızın en güçlü medeniyet bile zamanla kendi çöküşünün bir anıtına dönüşebilir. Dolayısıyla Kur’an’ın, Sünnet’in, İbn Haldun’un ve Mevlana Ebul Hasan Ali Nedvi’nin kalıcı dersi açıktır: Medeniyetler güç, servet ve ilim sayesinde yükselebilir; ancak yalnızca adalet sayesinde varlıklarını sürdürürler.
*(Yazar, kıdemli bir akademisyen olup Keşmir Üniversitesi İslami İlimler Bölümü eski profesörü ve bölüm başkanıdır. Bu makalede ifade edilen görüş, kanaat ve sonuçlar yazara aittir ve “Kashmir Horizon”ın görüşleriyle aynı olmak zorunda değildir.) [email protected]
Kaynak: https://thekashmirhorizon.com/2026/09/16/justice-islams-shield-for-survival/
