Son yıllarda İngiltere’de imparatorluğun simgeleri üzerine, heykellerin yıkılması ya da müze eserlerinin iade edilmesi gibi konularda çok tartışma yapıldı.
Oysa İngiliz dış politikasını hâlâ imparatorluğu yöneten kurumların yönettiğinden pek söz etmiyoruz.
İş ve Ticaret Bakanının unvanı hâlâ “Ticaret Kurulu Başkanı”dır (President of the Board of Trade); bu, üçgen köle ticaretine karışmış bir kuruma gönderme yapar.
İmparatorluktan kalan en bariz kalıntı belki de İngiltere’nin olağan ölçüleri aşan askerî ayak izidir. Yurt dışında üssü olan ülkelerin çoğunun üsleri büyük ölçüde komşu topraklardadır; gerçek anlamda küresel bir orduya yalnızca İngiltere, ABD ve Fransa sahiptir.
Kırk iki ülkede en az 145 üssü olan İngiltere, büyük olasılıkla yeryüzündeki ikinci en büyük askerî varlığa sahip. Bu üslerin birçoğu eski ya da hâlâ süren sömürgelerde (yani İngiliz denizaşırı topraklarında) bulunuyor.
En önemlilerinin çoğu, onlarca yıldır ayakta tutmaya yardım ettiğimiz kraliyet ailelerinin yönettiği küçük otoriter monarşilerde; bu da doğrudan imparatorluktan kalma bir miras.
Bu üsler İngiliz devletinin önemli karakollarıdır. Buna rağmen nasıl kullanıldıkları neredeyse hiç demokratik denetime tabi değil. Hatta birçoğu resmen gizli ve gazetecilik sitesi Declassified varlıklarını ortaya çıkarana kadar da öyle kaldı. Daha fazlası da pekâlâ olabilir.
Nasıl kullanıldıklarına bakınca, imparatorluktan arta kalan bu geniş İngiliz devlet gücünün, İngiliz hâkimiyetine değil ABD hegemonyasına ve onunla gelen şirket denetimine dayalı küresel bir düzeni ayakta tutmak için, çoğu kez şiddet yoluyla kullanıldığını görmeye başlarız.
ABD gücünün yansıtılması
İngiliz denizaşırı topraklarındaki üsler, yani Cebelitarık, Ascension Adası, Kıbrıs’taki Akrotiri ve Dikelya ile Diego Garcia, ABD gücünün yansıtılmasında özellikle önemli roller üstleniyor.
Bu üslerin hepsi Pentagon’un küresel gözetleme sisteminin hayati düğüm noktalarıdır. Örneğin Küresel Konumlandırma Sisteminin (GPS) dört ana “yer anteni” var. Bunlardan ikisi ABD topraklarında, Florida’da ve Hawaii’de; ikisi İngiliz topraklarında, Ascension Adası’nda ve Diego Garcia’da bulunuyor ve böylece dünyayı çepeçevre kapsıyor.
Akrotiri ve Dikelya, Orta Doğu ve Kuzey Afrika’da İngiltere ile ABD’nin ortak gözetleme çabaları için önemli bir merkez; GCHQ ve NSA bu sayede bölge genelinde telefon görüşmelerini, kısa mesajları ve internet iletişimini dinleyebiliyor. ABD Hava Kuvvetlerinin ana istihbarat filosunun da burada bir üssü var. İsrail’in Gazze’deki soykırımı boyunca İngiltere bu üslerden Gazze üzerine gözetleme uçuşları gönderdi ve büyük olasılıkla İsrail için casusluk yaptı.
Benzer şekilde üslerin daha doğrudan askerî kullanımları da var. Soykırım sırasında Kıbrıslılar Akrotiri’den kalkan uçuşlarda ani bir artış olduğunu bildirdi, hükûmet de uçakların birçoğunun İsrail’e gittiğini kabul etti. Üslere gelen silah sevkiyatında da kayda değer bir artış oldu. ABD, neredeyse kesin olarak İngiliz egemen topraklarını kullanarak İsrail’i yeniden silahlandırıyordu.
Diego Garcia da ABD’nin Orta Doğu ve Güney Asya’ya yönelik saldırılarını yürüttüğü başlıca askerî üstür; örneğin 2003’te Bağdat’a yapılan ilk bombardıman akınları da dahil.
Hesap verebilirliğin ötesinde
ABD’nin dünyanın dört bir yanında yabancı topraklarda askerî üsleri var; ancak bunları kullanmak istediğinde çoğu ülkenin iç siyasetiyle pazarlık etmesi gerekiyor. Bu yüzden küresel kamuoyuna karşı bir ölçüde hesap vermek zorunda kalıyor.
İngiliz toprakları ise hesap verebilirliğin ötesinde bir alan sunuyor. Kıbrıslılar, ABD’nin görünüşe göre İngiltere’nin askerî üslerini İsrail’i yeniden silahlandırmak için kullanmasını protesto edebilir, ama buna izin veren rejimi oy yoluyla görevden alamaz.
Diğer denizaşırı topraklardan farklı olarak Kıbrıs’taki askerî üsler Dışişleri Bakanlığına değil Savunma Bakanlığına bağlıdır ve hiçbir demokratik yapıya sahip değildir. İngiliz hükümdarın Savunma Bakanlığının tavsiyesi üzerine resmen atadığı bir yönetici, fiilen her zaman oradaki İngiliz silahlı kuvvetlerinin başındaki kişidir ve Akrotiri ile Dikelya’yı yönetir.
İngiliz egemen topraklarında yaşayan 11 bin Kıbrıslı, Kıbrıs İngiliz sömürgesiyken getirilen eski hukuk sistemine tabidir ve fiilen askerî diktatörlük altında yaşamaktadır. Kıbrıs, İngiltere’den defalarca ayrılmasını istedi; İngiltere reddediyor.
İngiliz seçmen için bu, anayasal bir tuhaflığın içinde gözden uzak bir konu. Milletvekilleri ilgilendiğinde de hükûmet onları rahatça görmezden gelebiliyor: 2025’te hayal kırıklığına uğramış bir milletvekili bana, hükûmetin milletvekillerinin RAF uçaklarının İsrail’de ve Gazze’de gözetleme yapmak için kullanılmasına dair soru sormasına engel koyduğunu söyledi. Hükûmet bunu yapabiliyor, çünkü Abolish Westminster adlı kitabımda daha ayrıntılı ele aldığım gibi, parlamento yetkisiyle değil kraliyet ayrıcalığıyla hareket ediyor.
Gözetleme ve deniz ticareti
Bu toprakların, ABD’nin küresel gücünü yansıtmak ve dünyada kendi kaderini tayin hakkını, bazen de demokrasiyi baltalamak için kullandığı gözetleme süreçlerinde ve sinyal istihbaratında oynadığı rol özellikle önemli.
1950’lerde İngiliz istihbarat servisleri dünya çapında geniş bir dinleme istasyonları ağı kurdu; bu ağ, emperyalizm karşıtı liderlerin ve benzerlerinin telefon hatlarını dinliyordu. Sömürgeler özgürlüğünü kazanmaya başlayınca bu gözetleme altyapısının nasıl sürdürüleceği konusunda paniğe kapılındı. GCHQ sorunu, denizaşırı topraklar üzerindeki denetimini ve stratejik açıdan önemli yerlerde gayriresmî biçimde bağımlı rejimlerdeki dayanak noktalarını elinde tutarak çözdü.
Bugün internet gezegeni saran fiber optik kablolara dayandığından bu ağ eskisinden de önemli hâle geldi; İngiltere ile ABD’ye gezegenin büyük bir bölümünde, özellikle de eski sömürgelerde telefon ve internet iletişimini dinleme imkânı veriyor.
Benzer biçimde bu küçük tutunma noktaları, Singapur ve Bahreyn gibi, dünyanın en önemli deniz ticaret yollarının birçoğunda durak işlevi görüyor ve Kraliyet Donanmasına İngiltere’nin petrol sanayisini koruyabileceği üsler sunuyor. İngiltere’nin dünyanın borsada işlem gören dört büyük petrol şirketinden ikisine hâlâ ev sahipliği yapmasının nedenlerinden biri de bu.
Bu ağ da şöyle meşrulaştırılıyor: Bu topraklardan bazıları, özellikle de nüfusu daha beyaz olan Falkland Adaları ile Cebelitarık, İngilizlerin geçmişteki güçlerini hatırlayacakları ve bu yüzden gereğinden büyük bir ordu talep edecekleri birer biblo hâline getiriliyor.
Irak’a yönelik saldırının, yani bir İngiliz denizaşırı toprağından başlatılan ve ardından felakete dönüşen savaşın sözde gerekçesinin, başka bir İngiliz denizaşırı toprağına yönelik iddia edilen bir tehdidi de içerdiği sıkça unutulur. The Sun, Evening Standard ve yerleşik düzenin diğer sözcülerinin bağırdığı “kırk beş dakika iddiası” şuydu: onların söylediğine göre bir istihbarat dosyasına dayanarak, Saddam Hüseyin’in elinde, emir verildikten sonra kırk beş dakika içinde İngiliz hedeflerine karşı kullanılabilecek kitle imha silahları vardı.
Manşetlerden birçok kişinin anlamamış olabileceği şey, sonradan anlaşıldığı üzere uydurma olan bu silahların İngiliz hedeflerinin Londra olmadığıydı. En azından yalanın bazı versiyonlarına göre hedefler Akrotiri ve Dikelya’ydı.
Karanlıktaki seçmenler
İngiltere’nin bu gücü sürdürmek için ayakta tuttuğu diktatörlerin yönettiği insanlar üzerindeki etki çok büyük. İngiliz seçmenlerin ise olup bitende neredeyse hiç söz hakkı yok, çoğu kez olanı bilmiyorlar bile: İngiliz dış politika çarkı işini büyük oranda demokrasiye takılmadan sürdürüyor.
Umman ve Bahreyn, Singapur ve Brunei resmen İngiliz sömürgesi değil, ama rejimleri İngiliz devletince ayakta tutuluyor; üstelik bu, ne o ülkelerin halklarına ne de İngiltere halkına gerektiği gibi hesap verilecek biçimde yapılıyor.
Savunma Bakanlığı rakamları açıklamayı reddetse de bu ayak izini sürdürmenin maliyeti, İngiltere’nin dünyanın en yüksek beşinci toplam askerî harcamasına sahip olmasının nedenlerinden biri. Yalnızca Rusya, Çin, Hindistan ve ABD daha fazla harcıyor. ABD dışında, gayrisafi yurt içi hasılasının daha büyük bölümünü orduya harcayan demokrasiler neredeyse yalnızca sınırları içinde ya da sınırlarında savaş yürütenler. İngiltere, servetinin orduya giden payında Batı Avrupa’daki diğer tüm ülkelerden önde.
Bu harcama düzeyi kısmen, imparatorluk anılarının ulusal kimliğimiz üzerindeki etkisi yüzünden kabul görüyor: İngilizlerin en kalabalık kesimi “gücümüzün çok üstünde etki göstermemiz” gerektiğini düşünüyor. Kısmen de kendini sürdürüyor, çünkü kendi çıkarları için lobi yapan çıkar grupları yaratıyor.
Bir savunma bakanının bakanlık toplantısında, İngiltere’nin askerî harcamalarını gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 2,3’ünden yüzde 1,6’sına, yani Japonya’nın düzeyine indirmesini, egemen topraklar dışındaki askerî üslerin kapatılması dahil, önerdiğini düşünün.
Bu sakin mi karşılanırdı? Yoksa basına sızıntılar, adı açıklanmayan generallerden gelen kınamalar, ulusal güvenliğimizin tehlikede olduğu yönünde çığlıklar ve bakanların hızla geri adım atması mı görülürdü?
Yine de harcamanın asıl amacı, ABD’nin küresel egemenliğiyle yalnızca bir ölçüde İngiliz sayılabilecek bir avuç dev şirketin çıkarlarından oluşan karışımı korumak.
Bu yazı, Adam Ramsay’in bugün yayımlanan yeni kitabı Abolish Westminster’dan bir bölümdür. Adam aynı zamanda yeni açılan abolishwestminster.com sitesinin editörüdür.
*Adam Ramsay serbest gazeteci ve yazardır. Daha önce openDemocracy’de özel muhabirlik (ve çeşitli başka görevler) yaptı. Kendisini Substack’te takip edebilirsiniz.
Kaynak: https://www.declassifieduk.org/british-foreign-policy-is-frozen-in-the-ruins-of-empire/
