Bir anlaşma bir günde imzalanabilir. Ticaret bloğu kurmak ise bir kuşak sürer.
7 Ağustos 2026’da Suudi Arabistan, Pakistan ve Türkiye, taraflardan herhangi birine yönelik silahlı saldırıyı hepsine yönelik saldırı sayan Mekke Ortak Savunma Anlaşmasını imzaladı. Yorumcular anlaşmaya “Mekke Savunma İttifakı” adını taktı. Bu bir savunma anlaşması, ekonomik blok değil; aradaki fark önemli. Üç ekonominin toplam büyüklüğü kabaca 3 trilyon dolar. Buna karşın Pakistan’ın Türkiye ile yıllık ticareti yalnızca 1,3-1,5 milyar dolar, Suudi Arabistan ile ticareti ise 4-5 milyar dolar civarında. Bu ülkelerin stratejik hedefleriyle ticari gerçeklikleri arasındaki mesafe asıl hikâye. Müslüman dünya ortak etki konusunda ciddiyse bir sonraki adımın ekonomik olması gerekir.
Neden şimdi
Pakt, İran savaşı ve Husilerin süren saldırıları sırasında imzalandı ve Eylül 2025 tarihli Suudi Arabistan-Pakistan Stratejik Karşılıklı Savunma Anlaşmasının üzerine kuruluyor. Körfez hükûmetleri seçeneklerini yeniden değerlendiriyor. Makul yanıt, köklü ortaklıkları bırakmak değil, yerli kapasite eklemek ve stratejik ilişkileri çeşitlendirmek.
Üç ortak birbirini tamamlıyor. Suudi Arabistan sermaye, enerji ağırlığı ve coğrafya getiriyor. Pakistan askerî tecrübe ve Krallık’la uzun soluklu bir savunma ilişkisi getiriyor. Türkiye gelişmiş bir savunma sanayisi ve diplomatik erişim getiriyor.
Kurumsallaşma hızlı oldu. 31 Ağustos’ta İstanbul’da bir Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi toplandı; ortak bildiride Suudi Arabistan’da bir Sekretarya kurulacağı ve başına ilk üç yıl için bir Pakistanlı Genel Sekreter getirileceği duyuruldu. Üç ülke ayrıca savunma sanayisi iş birliği ve ortak teknoloji geliştirme taahhüdünde bulundu.
Sanayi politikası olarak savunma
En net ekonomik mantık savunma sektörünün kendisinde yatıyor. Suudi Arabistan’ın askerî harcaması dünyanın en yüksekleri arasında, kabaca 76-80 milyar dolar; ancak 2024 sonu itibarıyla bunun yalnızca yüzde 24,89’u yerlileştirilmişti, Vizyon 2030 hedefi ise yüzde 50’nin üzerinde. Türkiye ise bir ihracat gücü hâline geldi. Savunma ve havacılık ihracatı 2025’te bir yılda yüzde 48 artarak 10,05 milyar dolara ulaştı; bu rakam 2022’deki 4,4 milyar doların iki katından fazla. Türk firmaları Suudi sanayisiyle birlikte üretimi şimdiden yerlileştiriyor.
Bu bir şablon. Riyad yerli bir sanayi kurmak için ortaklara ihtiyaç duyuyor, Ankara kanıtlanmış sistemlere ve bir ihracat modeline sahip, İslamabad’ın ise yerleşik bir savunma üretim sektörü var ve teknoloji ile yatırıma ilgi duyuyor. Ortak üretim, paylaşılan tedarik zincirleri ve üçüncü pazarlara ihracat, bir güvenlik garantisini istihdama ve döviz gelirine dönüştürürdü.
Bir istisna değil, bir örüntü
Mekke yalnız değil. 21 Ekim’de Türkiye, Katar, Pakistan ve Endonezya, askerî üretim, eğitim ile araştırma ve geliştirme alanlarında iş birliği için Doha’da Bedir Mutabakat Muhtırasını imzaladı. Bu bir toplu savunma anlaşması değil, ama çok şey anlatıyor. Bir analistin Al Jazeera’ya söylediği gibi, Türkiye teknoloji ve sistem entegrasyonu, Pakistan ile Endonezya üretim kapasitesi ve büyük pazarlar, Katar ise mali derinlik sağlıyor. Endonezya’nın varlığı önemli: nüfusu en kalabalık Müslüman çoğunluklu ülke, bu iş birliğinin Körfez’le ya da Arap dünyasıyla sınırlı olmadığını gösteriyor.
Bu ağın büyük kısmı ikili biçimde zaten vardı. Türkiye, Katar’a insansız hava aracı ve zırhlı araç sağlıyor, Pakistan’la savaş gemisi inşa ediyor, Endonezya ile bir tank geliştirdi. Yeni olan, ayrı ayrı ikili anlaşmalardan çok taraflı çerçevelere geçiş. Türkiye Millî Savunma Bakanlığı bile Bedir’i “büyük ekonomik önem taşıyan” bir girişim olarak tanımladı.
Bizi utandırması gereken rakamlar
Suudi-Türk ticareti 8,5 milyar doları aştı; yakın vadeli hedef 10 milyar, daha uzun vadeli hedef 30 milyar dolar. Pakistan’ın her iki ülkeyle bağları ise çok daha zayıf. Suudi Arabistan’la ticaretinde enerji ithalatı ve dar bir ihracat yelpazesi ağır basıyor. Pakistan’a bir zamanlar 1,2 milyar dolar finansman sağlayan Suudi ertelenmiş ödemeli petrol imkânı da sona erdi.
Daha geniş Müslüman dünya da aynı hikâyeyi anlatıyor. İslam Ticareti Geliştirme Merkezinin verilerine dayanan ICIEC 2025 Yıllık Raporuna göre İİT içi ticaret 2024’te 1,004 trilyon dolara ulaştı. Bu, üyelerin dış ticaretinin yüzde 20,36’sıydı ve İİT’nin yüzde 25’lik hedefinin hâlâ altındaydı.
Pakistan iş dünyası fırsatı gördü. Pakistan İş Forumu, anlaşmanın tek başına ticareti artırmayacağı uyarısında bulundu ve sektör bazında hedefler içeren yapılandırılmış bir üçlü ekonomik yol haritası çağrısı yaptı. Bu doğru bir sezgi.
Bir yol haritası neleri içermeli
Ticaret ve lojistik: Belirlenmiş bir mal listesinde gümrük vergilerinin düşürülmesi, gümrük iş birliğinin hızlandırılması ve üç ekonomiyi birbirine bağlayan ulaşım koridorları.
Enerji ve gıda: Tarım ihracatçılarını gıda ithal eden ortaklarla eşleştirmek ve Körfez sermayesini Pakistan’ın enerji ve sanayisine yönlendirmek. Türkiye ile Suudi Arabistan şimdiden yaklaşık 2 milyar dolarlık bir yenilenebilir enerji anlaşması imzaladı; bu model Pakistan’ı da kapsayacak biçimde genişletilebilir.
Ödemeler: Yerel para birimiyle takas ve bölgesel bir ödeme mekanizması geliştirmek; ortak para biriminden söz etmeden çok önce, çünkü ortak para birimi, bölgenin on yıllarca uzağında olduğu bir parasal ve mali yakınsamayı gerektirir.
Savunma sanayii ortak girişimleri: Yalnızca yurt içi tedarike değil, üçüncü pazarlara ihracata odaklanan girişimler.
Avrupa Birliğinin kurulması kuşaklar aldı. Çıkarılacak ders taklit değil, sıralama: önce ticaret, sonra kurumlar, sonra daha derin entegrasyon.
Pakistan’ın üç yıllık fırsat penceresi
Sekretaryanın ilk üç yıllık dönemi Pakistan’da; bu, gündemi şekillendirmek için ender bir fırsat. Pakistan bu dönemi ekonomik yol haritasını önermek, uygulamaya dair yıllık bir kamuoyu raporu yayımlamak ve onay süreci hâlâ beklemede olan yerlerde anlaşmanın onaylanması için bastırmak üzere kullanmalı. Amaç, anlaşmayı yalnızca bir güvenlik taahhüdü değil, yatırım ve ihracat artışının kaynağı yapmak.
Bir blok değil, diplomatik bir ses
Müslüman çoğunluklu devletler, ister Filistin, ister insani acil durumlar, ister küresel kurumlarda temsil olsun, ortak kaygıları koordineli eyleme dönüştürmekte çoğu kez zorlanıyor.
Komite, özdeş dış politikalar talep etmeden kalıcı bir istişare kanalı hâline gelebilir. Kendisini İran, ABD ve Körfez arasında bir kanal olarak konumlandıran Pakistan, Müslüman devletler arasındaki anlaşmazlıklar için inandırıcı bir arabuluculuk mekanizması için bastırabilecek iyi bir konumda. Bu, dış arabuluculara bağımlılığı azaltırdı. Bu yapı, İslam İşbirliği Teşkilatını tamamlamalı, onunla rekabet etmemeli.
Riskler
Dürüst bir savunuculuk bunları adlandırmayı gerektirir. Analistler, imzanın ardından Türkiye ve Pakistan parlamentolarının anlaşmayı henüz onaylamadığına dikkat çekti. İmzacıların ortak sınırı yok ve tehdit algıları birbirinden ayrışıyor: Riyad Körfez ve Kızıldeniz’e, İslamabad Hindistan’a, Ankara Levant’a odaklanıyor.
Tepkiler karışık oldu. Hindistan anlaşmayı “yakından takip ettiğini” söyledi. İran’ın yanıtı bölünmüş durumda: dışişleri bakanı paktı memnuniyetle karşılarken üst düzey bir milletvekili küçümsedi. Pakistanlı bir politika notu, İslamabad’ın aşırı yayılma ve taahhütlerinin dış taraflarca yanlış okunması riskiyle karşı karşıya olduğu uyarısında bulunuyor. Türkiye bir NATO üyesi ve Türk ile Körfez çıkarları her zaman örtüşmedi. İç içe geçen çerçeveler (2025 tarihli Suudi-Pakistan anlaşması, Mekke, Bedir) mükerrerliğe ya da çelişen yükümlülüklere de yol açabilir.
Bu yüzden inandırıcılık üç taahhüde dayanıyor. Ortaklar egemenliğe ve uluslararası hukuka saygı göstermeli. Yalnızca net ölçütlere ve kurumsal hazırlığa dayanarak genişlemeli (Türkiye, genişlemenin önce gerekli mekanizmaların kurulmasına bağlı olduğunun işaretini verdi). Girişimin amacı olarak çatışmayı da reddetmeli.
Sınav
Stratejik özerklik, tecrit ya da köklü güçlere düşmanlık anlamına gelmez. Bağımsız karar verebilmek ve daha eşit koşullarda pazarlık edebilmek için yeterli ortak kapasite demektir.
Mekke Anlaşması üç soruyla sınanacak. Onaylanıp kurumsallaşacak mı? Üyeleri arasındaki ticaret ve yatırım gözle görülür biçimde artacak mı? Çatışmayı azaltacak mı, yoksa artıracak mı?
Savunma iş birliği bu yolculuğun başladığı yerdir. Bittiği yer olmamalı.
Kaynak: https://www.middleeastmonitor.com/20261112-beyond-makkah-defence-pacts-must-become-economic-networks/
