Oumar Ba
Liberal uluslararası düzen (LIO) bir yol ayrımında. Uluslararası İlişkiler (IR) çalışmalarında içinde bulunduğumuz an tartışılırken sıklıkla kriz diline başvuruluyor.[1] İkinci Dünya Savaşı’nın sonundan bu yana küresel yönetişimi biçimlendiren karmaşık uluslararası hukuk, kural, norm ve kurumlar bütünü bugün eşi görülmemiş bir dizi meydan okuma ve yeniden yapılanmayla karşı karşıya. Savaşçı ve saldırgan bir Rusya, hem sert hem yumuşak gücünü devreye sokan daha iddialı bir Çin, askerî saldırılarını genişleten, transatlantik ortaklığı zorlayan ve Uluslararası Ceza Mahkemesi’ni dağıtma sözü veren Trump yönetimi; bunların hepsi, geleceğin bu dünya düzenine neler getirebileceğine dair önemli sorular doğuruyor. Ne var ki bu tartışmalar, LIO’nun temellerine ve öncüllerine ilişkin temel bir yönü gözden kaçırıyor.
İnsanlığa karşı
RefLex bursu bana, Against Humanity: Race, Empire, and the Liberal International Order başlıklı kitap müsveddemi gözden geçirmem için zaman, mekân, kaynak ve entelektüel bir topluluk sağladı. Bir eleştiri olarak kurgulanan kitap, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından gelen dönemin, liberal enternasyonalizmi insanlığın inkârı ve liberal emperyal barışla uluslararası hukukun dayandığı katmanlı bir ırksal hiyerarşi aracılığıyla hayata geçiren bir dizi kurumsal ve normatif çerçeve sağladığını ileri sürüyor. Eleştirel IR’den, sömürge sonrası kuramdan ve Uluslararası Hukuka Üçüncü Dünya Yaklaşımları’ndan (TWAIL) beslenerek bu argümanları, hepsi savaş sonrası küresel düzenin temelinde yer alan üç ana küresel yönetişim rejimi üzerinden geliştiriyorum: insan hakları, (nükleer) güvenlik ve uluslararası hukukta saldırı suçu. Çalışmam öncelikle İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin (UDHR) hazırlanmasına ve kabulüne, Birleşmiş Milletler (BM) Vesayet Konseyi’nin nükleer güvenliği yönetmesine ve Tokyo Savaş Suçları Mahkemesi’nin saldırı suçunu yargılamasına odaklanıyor.
Savaş sonrası düzenin bu kurucu mekânlarının, ırksallaştırılmış insanlık hiyerarşilerine dair daha geniş bir hikâye anlattığını gösteriyorum. Örneğin UDHR’nin 1948’de Paris’te kabul edilmesi, Fransa’nın Madagaskar’daki “pasifikasyon” kampanyasıyla eş zamanlıydı; bu kampanya, o dönemde Fransız sömürge savaşlarının en vahşisiydi. Marshall Adaları’nın 1947’den 1980’lere kadar BM Vesayet Konseyi’nin gözetimi altında Amerika Birleşik Devletleri tarafından yönetilmesi de Pasifik’teki nükleer emperyalizmin yasalaştırıldığı – ve ona itiraz edildiği – bir mekândı; zira sömürgeci güçler, Amerika’nın nükleer üstünlüğü peşinde Marshall Adaları’nın bombalanmasının sürdürülmesine hukuki bir çerçeve sağlamaya çalışıyordu. Son olarak, 1946-1948 yılları arasında toplanan Tokyo Mahkemesi’nde barışa karşı suçların kovuşturulmasının ve çağdaş uluslararası hukukta hâlâ bir çekişme noktası olan, süregelen saldırı suçu meselesinin soykütüğünü çıkarıyorum.
Kitap, uluslararası siyaset çalışmalarına farklı bir açıdan yaklaşmak için araçlar sunuyor. Savaş sonrası uluslararası düzenin, başka türlü birbirinden ayrı tutulmuş kilit anlarını bir araya getirmeyi sağlayan farklı bakış açıları öneriyor. Kitap, savaş sonrası dönemde metinlerin, olayların ve mekânların birbiriyle nasıl etkileşime girdiğini eleştirel biçimde ve farklı perspektiflerden okumak için bir kontrpuantal analiz çerçevesi kullanıyor. LIO’nun inşasında insanlığa karşı suçların ve insanlığın olumsuzlanmasının sessizliklerini ve silinişlerini gün yüzüne çıkarıyor. Ayrıca LIO’nun kuruluşundaki kilit anların, olayların ve mekânların farklı bir soykütüğünü anlatarak şimdinin tarihine dair yeni bir açıklama sunuyor.
Liberal emperyal barış ve insanlığın inkârı
İkinci Dünya Savaşı sonrası düzenin kurulmasının, küresel siyasette kurallara dayalı bir yönetişimi başlattığı yaygın olarak kabul edilir; bu yönetişimin, aydınlanma, hümanizm ve hukukun üstünlüğü üzerine inşa edilmiş bir iki yüzyıllık liberalizmin doruk noktası olduğu söylenir.[2] Ne var ki LIO’da tanımlandığı ve ilan edildiği hâliyle insanlık, her şeyi kapsayan ya da evrensel değildi. Aydınlanma’ya kök salmış olan insanlık, öncelikle ırksal ve emperyal çizgiler doğrultusunda sınırlandırılmıştı. Sömürgecilik zemininde işleyen bu insanlık, özünde insanlığın inkârıydı. LIO’nun kurucu “öteki”si ırksallaştırılmış sömürge öznesidir;[3] bu özne uygarlaşmamış ve barbar sayılmıştır.[4]
Dolayısıyla düzen, insan hakları çerçevesinde, savaş hukukunca ya da insanlığa karşı suçlardan korunmayı hak etmeyen daha aşağı olanları ya da insan dışı olanları belirler.
Kitap, emperyalizmin LIO’nun kurucu unsuru olduğunu ve LIO’nun ilerletme, kalkınmacılık, modernleşme ve güvenliğe dair medeniyetçi ve ırksal mantıklar aracılığıyla işlemeye devam ettiğini gösteriyor. Liberal enternasyonalizmin yansıtıldığı sistemi daha iyi yakaladığını savunduğum liberal emperyal barış kavramını öneriyorum.[5] Dolayısıyla liberal emperyalizm, LIO’nun onay mührüdür.
Ampirik olarak kitap, liberal emperyal şiddeti, özellikle de pasifikasyonu, nükleer denemeleri ve saldırı suçunu liberal uluslararası projenin içine yeniden yerleştiriyor. Pasifikasyon, liberal emperyal barışı yeniden tesis etmeyi ve dayatmayı amaçlar. 1948’de UDHR’nin kodifikasyonu sürerken gerçekleşen Madagaskar pasifikasyonuna dair kontrpuantal bir okuma kullanıyorum. Yine savaş sonrası dönemde, medeniyet standardı kavramı üzerine kurulu BM vesayet yönetimi, ABD’nin nükleer denemelerinin Marshall Adalılarının insanlığını havaya uçurduğu bir zemin sağladı. Pasifik Adalılarının, aritmetik ve coğrafya olmak üzere iki ırksal mantık aracılığıyla harcanabilir ve gözden çıkarılabilir sayıldığını ileri sürüyorum. İkinci Dünya Savaşı’nın dehşetinin ardından Nürnberg ve Tokyo mahkemelerinde barışa karşı suçların kodifikasyonu, LIO’nun bir başka temel kavramının savaşı yasaklamaya değil, liberal emperyal barışa yönelik belirli bir tehdidi suç hâline getirmeye dayandığı mekanizmaları gösteriyor. (Liberal emperyal) barışa karşı suçlar, daha sonra saldırı suçu olarak yeniden tanımlandı.
Edward Said’in geliştirdiği[6] kontrpuantal analiz çerçevesi, metinlerin, olayların ve mekânların nasıl etkileşime girdiğini eleştirel biçimde ve farklı bakış açılarından okumayı mümkün kılar. Küresel yönetişim rejimlerinin çekişme ve inşa mekânlarını, insanlığı çevreleyen sınırları ve insanlığın hiyerarşilerini, ama aynı zamanda Küresel Güney aktörlerinin Batı hegemonyasına yönelik karşı söylemleri ve alternatifleri nasıl ortaya koyduğunu da öne çıkarır.[7] IR disiplininin LIO’nun ırksal ve emperyal mantıklarıyla iç içe geçmişliğine meydan okumak, farklı bir yöntemsel yaklaşım gerektirir. Bu yöntem – bir eleştiri – gözlemciyi gözlemlenenden ayırma gereği konusunda açıkça ve bunu kabul ederek daha az kaygılıdır.[8] Bunun yerine araştırmacının, belirli bir toplumsal-siyasal arka plandan ya da eğilimden gelen, kendine özgü bir entelektüel ve akademik yörüngeye sahip toplumsal bir varlık olarak konumsallığını kabul eder.[9] Bu yaklaşım, tarihsel yaklaşımlara ve soykütüksel itiraza da daha duyarlıdır.
Ne var ki kitabın sunduğu eleştiri, LIO’nun bir kavram olarak değerlendirilmesinden ibaret değildir. Amaç aynı zamanda onun temellerini anlamak, bu temellerin oluşum katmanlarını soymak ve liberal enternasyonalizmin anlamlarını ve öncüllerini kazıp çıkarmak ve onlara itiraz etmektir. Bunu yaparken, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından UDHR’nin kabulüne, nükleer denemelerin küresel yönetişimine ve saldırı kavramına dair hâkim anlatıların karşısında o dönemde mevcut olan olasılıkları ve alternatifleri de ele alıyorum. Bu yaklaşım, hegemonik ve tanıdık olanı soru konusu hâline getirir. Anlamları yerinden eder ve hegemonik hakikat sistemlerinin hangi süreçle vücut bulduğunu ve başka bilme biçimlerini gayrimeşru kıldığını yeniden düşünmemizi sağlar.[10] Nihayetinde bu eleştiri, liberal enternasyonalizme dair hâkim anlatıları sorunsallaştırma, sorgulama, bozma, sarsma ve doğallıktan arındırma çalışmasıdır. Bu, araştırma nesnesini – LIO’yu – (yeniden) incelemek ve onun ırksal ve emperyal dayanaklarını açığa çıkarmaktır.
Bu bakımdan kitap, “küresel ve siyasal olarak düşün[en]” bir IR çalışması biçimidir.[11] Etik olanı, epistemolojik olanı, entelektüel olanı ve siyasal olanı kaynaştırır. Tarihsel zamanı doğrusal olarak değil, çok boyutlu, çok yönlü ve çok mekânlı olarak yeniden kurar. Üst üste binen zamansallıklar ve kavramsal çerçeveler, LIO’nun kökenlerine ve hayata geçirilişine dair alışılagelmiş ve yerleşik hâle gelmiş anlatıları sarsar ve bozar.
Saldırı suçunun liberal emperyal mantıkları
RefLex topluluğunun tematik alanları ve yönelimleriyle uyumlu olarak kitap, savaş sonrası düzende insanlığın inkârının, Asya-Pasifik bölgesindeki daha geniş sömürgeci ve emperyal bağlama rağmen, Tokyo Mahkemesi’nde Japonya’nın saldırı suçuna ilişkin davranışının istisnalaştırılması yoluyla işlediğini gösteriyor. Tüm Japon sanıkların tüm suçlamalardan beraatini amaçlayan Hintli Yargıç Radhabinod Pal’ın anıtsal karşı oy yazısının derinlemesine bir analizini sunuyorum. Yargıç Pal’ın karşı oyu, emperyalizmin dünya düzenini ve İkinci Dünya Savaşı’nın galiplerinin şiddet ve uluslararası hukuk ihlalleri meselesini ele almaya çalıştığı sistemi hâlâ yönettiğini gösteriyor. Pal’ın eleştirisi, LIO’nun temellerinde uluslararası ilişkiler için normatif bir çerçeve geliştirilmesine doğru yaşanan muzaffer ilerleyişi zedeliyor. 1928 Kellogg-Briand Paktı’nı emperyal barış için bir pakt olarak yeniden kurgulayarak, Pal’ın çalışmasının (Tokyo Mahkemesi’nde ve daha sonra BM Uluslararası Hukuk Komisyonu’nda) liberal enternasyonalist anlatılardaki çatlakları öne çıkardığını ve sömürgeciliği ve emperyalizmi o dünya düzeninin temel taşları olarak işaret ettiğini gösteriyorum.
Daha yakın dönemde, Uluslararası Ceza Mahkemesi, Uluslararası Adalet Divanı ve Avrupa Konseyi’nin yeni kurulan Ukrayna’ya Karşı Saldırı Suçu Özel Mahkemesi önünde davalar sürerken, saldırı savaşları bir kez daha uluslararası gündemin odak noktası hâline geldi. Gazze ve Ukrayna’nın da uluslararası hukuka ve uluslararası ilişkilere, İkinci Dünya Savaşı’nın hemen sonrasındaki dönemi canlandıran hukuki tartışmaları hatırlatan biçimlerde nasıl seslendiğini gösteriyorum. Ve belki de Yargıç Pal’ın karşı oy kararının, altmış yılı aşkın bir süre sonra bile içinde bulunduğumuz anı anlamlandırmamıza hâlâ yardımcı olabilmesinin nedeni budur.
Kaynakça
[1] Örneğin bkz. John Ikenberry, Liberal Leviathan: The Origins, Crisis, and Transformation of the American World Order (Princeton University Press, 2011), DOI: 10.2307/j.ctt7rjt2; John Mearsheimer, Bound to Fail: The Rise and Fall of the Liberal International Order, International Security, 43 (2019), p. 7-50, DOI:10.1162/isec_a_00342; Jeffrey Anderson, John Ikenberry, and Thomas Risse, eds. The End of the West? Crisis and Change in the Atlantic Order (Cornell University Press, 2008) DOI: 10.7591/9781501701924; Amitav Acharya, The Once and Future of World Order (Basic Books, 2025).
[2] John Ikenberry, A World Safe for Democracy: Liberal Internationalism and the Crises of Global Order (Yale University Press, 2020) DOI: 10.2307/j.ctv15pjxns; John Ikenberry, Liberal Leviathan: The Origins, Crisis, and Transformation of the American World Order (Princeton University Press, 2011), DOI: 10.2307/j.ctt7rjt2.
[3] Jeanne Morefield, Covenants without Swords: Idealist Liberalism and the Spirit of Empire (Princeton University Press, 2005), DOI: 10.2307/j.ctt7t59j; Jeanne Morefield, Empires without Imperialism: Anglo-American Decline and the Politics of Deflection (Oxford University Press, 2014), DOI: 10.1093/acprof:oso/9780199387328.001.0001.
[4] Frédéric Mégret, From “Savages” to “Unlawful Combatants”: A Postcolonial Look at International Humanitarian Law’s “Other”, in: Anne Orford (ed.): International Law and Its Others (Cambridge University Press, 2006), DOI: 10.1017/CBO9780511494284.011.
[5] Bu liberal emperyal barış kavramı, şu çalışmada geliştirilen “emperyal barış” kavramına dayanmakla birlikte onu genişletir: Tarek Barkawi and Mark Laffey, The Imperial Peace: Democracy, Force and Globalization: Democracy, Force and Globalization, European Journal of International Relations, 5 (1999), p. 403-434, DOI: 10.1177/1354066199005004001.
[6] Edward W. Said, Culture and Imperialism (Vintage Books, 1993).
[7] Sylvia Winter, Unsettling the Coloniality of Being/Power/Truth/Freedom: Towards the Human, After Man, Its Overrepresentation-An Argument. The New Centennial Review, 3 (2013), p. 257-337, DOI: 10.1353/ncr.2004.0015; Adom Getachew, Worldmaking after Empire: The Rise and Fall of Self-Determination (Princeton University Press, 2019), DOI: 10.2307/j.ctv3znwvg.
[8] Patrick Thaddeus Jackson, The Conduct of Inquiry in International Relations: Philosophy of Science and Its Implications for the Study of the World of Politics (Routledge, 2nd ed., 2016), DOI: 10.4324/9781315731360 adlı eserinde buna “zihin-dünya monizmi” (mind-world monism) adını verir. Doğada gözlemlenebilir, yanlışlama yoluyla sınanabilir ve değerden ayırt edilebilir örüntülerin ve düzenliliklerin varlığını öncül alan natüralizmin aksine, yorumsamacı bir metodoloji bilgiyi öznelerarası kabul eder. Bkz. Jonathan Moses and Torbjøn Knutsen, Ways of Knowing: Competing Methodologies in Social and Political Research (Palgrave, 2007).
[9] Robert Cox’un ileri sürdüğü gibi, “Kuram her zaman birileri için ve bir amaç içindir.” Robert W. Cox, Social Forces, States and World Orders: Beyond International Relations Theory, Millennium: Journal of International Studies, 10 (1981), p. 126-155, DOI: 10.1177/03058298810100020501.
[10] Nivi Manchanda, Imagining Afghanistan: The History and Politics of Imperial Knowledge (Cambridge University Press, 2020), p. 10, DOI: 10.1080/00220388.2022.2051834.
[11] Shampa Biswas, Empire and Global Public Intellectuals: Reading Edward Said as an International Relations Theorist, Millennium: Journal of International Studies, 36 (2007): p. 117-133, DOI: 10.1177/03058298070360010801.
Source : https://verfassungsblog.de/race-empire-and-the-liberal-international-order/
