Garritt C. Van Dyk
Pirinç, dünyadaki en popüler gıdadır ve her gün 3,5 milyardan fazla insana besin sağlamaktadır.
Pirinç, gıdaya, günlük ritüellere, dile ve maneviyata derinlemesine işlemiştir. Onu hafife almak kolaydır.
Peki pirinç nereden geldi? Ve küresel gıda güvenliğinin temeli hâline gelmek için nasıl yayıldı?
Çin ve Hindistan’daki Erken Kökenler
Çin’in Yangtze Nehri’nin aşağı kesimlerinde, Oryza sativa pirinci 100.000 yıl önce yetişiyordu. İlk olarak 24.000 yıl önce insanlar tarafından toplandı ve 13.000 yıl önce kültive edilmeye başlandı.
Seçici üreme yoluyla bitkide meydana gelen değişiklikler, yaklaşık 11.000 yıl önce yabani çeşitten farklı evcilleştirilmiş bir bitkiyle sonuçlandı.
Çin dışında evcilleştirilmiş pirincin ilk biçimlerinin nasıl geliştiği konusunda tartışmalar vardır; ancak MÖ 6500 kadar erken bir tarihte Hindistan’ın Uttar Pradesh bölgesinde, Ganj Nehri boyunca paralel pirinç kültivasyonuna ilişkin kanıtlar bulunmaktadır.
Bir olasılık, en yaygın iki pirinç alt türünün—kısa taneli (japonica) ile uzun taneli (indica)—ayrı ayrı gelişmiş olmasıdır: ilki Çin’de, ikincisi ise Hindistan’da.
Bununla ilişkili bir teori ise indica’nın, yerel bir Hint pirinci ile MÖ 2500 civarında Hindistan’a tanıtılan japonica arasındaki bir melez olduğudur.
Afrika Pirinci: Diğer Köken Hikâyesi
Asya’daki çiftçiler tarafından pirinç evcilleştirildikten yaklaşık 2.000 yıl sonra, Afrika’da Oryza glaberrima adlı başka bir pirinç türü gelişti.
Afrika pirinci, Asya pirinç türlerine göre daha düşük verimlidir; ancak kuraklığa ve zararlılara karşı dayanıklıdır. Aşırı iklim koşullarına, parazitlere ve virüslere dayanıklıdır; ayrıca sulama veya yabani ot temizliği olmadan fakir topraklarda da başarılı bir şekilde yetişir.
Ancak hem tarihsel olarak hem de günümüzde Afrika pirinci, bitkiye tutunmak yerine hasat edilmeden önce tohumlarını dökmeye (“shattering” — tohum dökme) daha yatkındır.
Maksimum ürün verimini sağlamak amacıyla bu özellik, uzun bir süre boyunca Asya pirinçlerinden başarılı bir şekilde ayıklanmıştır.
Göçler, Savaşlar, Ticaret ve Kölelik
Tarih öncesi çiftçilerin göçü, pirinci Güneydoğu Asya’ya yaydı.
4.000 yıl öncesine ait arkeolojik kanıtlar, tarım tekniklerinin Güneydoğu Asya’ya—günümüzde Vietnam, Kamboçya, Myanmar ve Tayland’ın bulunduğu bölgeler dâhil—komşulardan öğrenilerek ya da deneme yoluyla değil, Güney Çin’den gelen uzak göçmenler tarafından getirildiğini göstermektedir.
Pirinç dünya geneline yayılırken aynı senaryonun Avrasya’nın çok sayıda bölgesinde de tekrarlandığı ihtimali vardır.
Orduların hareketi de pirinci dünyanın yeni bölgelerine taşıdı.
Büyük İskender’in Hindistan seferlerine eşlik eden doğa bilimcileri, MÖ 320 civarında pirinci yanlarında kendi ülkeleri olan Antik Yunan ve Makedonya’ya götürdüler.
Sekizinci yüzyılda Kuzey Afrika’dan (günümüz Fas ve Cezayir) gelen istilacı Mağripliler pirinci İber Yarımadası’na getirdi. Orta Doğu’daki savaşlardan dönen Haçlılar ise 11. yüzyılda Avrupa’ya küçük miktarlarda pirinç getirdiler.
İkinci yüzyıldan itibaren, İpek Yolu boyunca karadan yapılan ticaret ve Hint Okyanusu’ndan Akdeniz’e uzanan deniz ticareti, pirinci Orta Asya ile Avrupa’ya ulaştırdı. Pirincin taşınması ucuz değildi; bu nedenle ithal bir ürün olarak, temel bir gıda maddesinden ziyade egzotik baharatlar gibi bir lüks sayılırdı.
Sömürgeleşme ve transatlantik köle ticareti, 16. yüzyıldan itibaren pirinci Amerika kıtasına taşıdı. İspanyol sömürgeciler Asya pirincini Orta ve Güney Amerika’ya getirirken, transatlantik köle ticareti Afrika pirinç türlerini Kuzey Amerika’ya taşıdı.
Batı Afrika’nın Pirinç Kıyısı ülkelerinden köleleştirilmiş Afrikalılar, ürünün Kuzey Amerika ikliminde yetiştirilebilmesi için çapa kullanarak sulama ve toprağı işleme tekniklerini tanıttılar.
Yıkıcı bir şekilde, Afrikalıların bu uzmanlığı köle ticaretinin artmasına yol açtı; çünkü gelişen pirinç üretimi, sayıları giderek artan köleleştirilmiş Afrikalı nüfusun beslenmesini kolaylaştırdı.
Ritüel Olarak Pirinç
Pirincin birçok kültürdeki önemi, günlük yaşama, kültürel uygulamalara, geçiş törenlerine ve ritüellere işlemiştir.
Tayland’da pirincin merkezî konumu dile yansır: kin khao, “hadi yiyelim” anlamına gelir; kelime anlamıyla ise “pirinç ye” şeklinde çevrilir.
Kamboçya, Myanmar, Tayland ve Japonya’da her yıl düzenlenen kraliyet törenleri, Mayıs ayının ilk yarısında pirinç yetiştirme sezonunun başlangıcını işaret eder.
Her yıl Tayland Kralı ve Kraliçesi, başarılı hasatlar sağlamak amacıyla duaları ve adakları bir araya getiren Budist Kraliyet Yetiştirme Töreni’ne (Buddhist Royal Cultivation Ceremony) ve Brahman Kraliyet Sürme Töreni’ne (Brahmin Royal Ploughing Ceremony) başkanlık eder.
Japonya’da İmparatorun gerçekleştirdiği sembolik pirinç ekiminin ardından, Haziran ayında ayrıntılı bir Şinto ritüeli olan Mibu no Hana Taue düzenlenir. Bu ritüel, süslenmiş ineklerin, geleneksel şenlik kıyafetlerinin, şarkıların ve müziğin yer aldığı bir gösteriyle pirinç tanrısını kutlar.
Pirinç, doğumdan ölüme kadar Hindu ritüellerinin de merkezinde yer alır.
Bir bebeğin ilk katı gıdası, annaprashana geçiş törenini simgeleyen tatlı pirinçtir. Pirinç, düğünlerde bir sunu ve kutsamadır; ayrıca öteki dünyaya yolculuk için de bir sunu görevi görür.
Pirincin Geleceği
Geleneksel pirinç yetiştiriciliği yüksek miktarda su gerektirir. Pirinç yetiştiriciliğinden kaynaklanan metan emisyonları, pirinç yetiştiriciliğini küresel gıdayla ilişkili tarımsal emisyonlara en fazla katkıda bulunan üçüncü sektör hâline getirmektedir.
Artan talebi karşılamak için üretim düzeylerini korurken, pirinç yetiştiriciliğinin çevresel etkisini azaltmaya yönelik yeni teknikler geliştirilmektedir.
Araştırmacılar, bir kez daha pirincin dünyayı besleme biçimini değiştirecek bir sonraki melezi üretmek amacıyla eski pirinç DNA’sını araştırdığından, sırrın geçmişte yatıyor olması mümkündür.
*Garritt C. Van Dyk, Waikato Üniversitesi Tarih Bölümünde Kıdemli Öğretim Görevlisidir.
Kaynak: https://theconversation.com/one-grain-to-rule-them-all-the-history-of-rice-as-a-global-food-283060
