Selçuk Kütük
Ahiret hayatının varlığı İslam inancının en temel unsurlarından biridir ve Kur’an’da sürekli bir biçimde Allah’a iman ile birlikte ifade edilir. kutsal Kitaplar açısından bakılırsa Tevrat ve İncil’de ahiret inancına kısmen yer verildiği, buna karşılık Zerdüştlüğün temel kitabı olan Avesta’da bu inanca özel olarak değinildiği görülmektedir. Ahiret inancı olmayan Hinduizm, Budizm, Jainizm ve Sihizm gibi Hint kökenli dinlerde ise reenkarnasyon düşüncesine rastlanmaktadır.
Bu bağlamda, ölümden sonra dünya hayatında yapılanların hesabının verileceği yeni bir hayatın varlığı ve böyle bir inancın ne derece makul olduğu konusu ile ilgili bazı soruların akla gelmesi doğaldır. Başka bir ifade ile problem şu şekilde ortaya konulabilir: ahiret hayatı bir temele dayanmayan ve içeriği boş bir inanç mıdır, yoksa belirli argümanlarla desteklenebilen ve aklen mümkün statüsünde yer alan rasyonel bir inanç mıdır?
İslamiyet açısından bakılırsa sözü edilen problem iki farklı şekilde ele alınabilir:
Birincisi; Allah inancını basit ve sıradan bir taklit olmaktan çıkarıp tahkike dönüştürebilen kişi için ahiretin varlığı şüphe götürmeyen bir gerçektir. Bu noktada “dinin kendisine referans yapılarak döngüsel bir akıl yürütme yapılıyor, o yüzden geçersizdir” şeklinde bir itiraz ileri sürülebilir, ancak bu itiraz uygun değildir. Allah inancından ahiretin varlığına yapılan geçiş döngüsel değil, doğrusal ve sıralı biçimdedir. Sıralama şöyledir: tabiattan hareketle akıl yürütme —> Allah inancı —> bilgi kaynağı olarak Kur’an —> ahiret inancı. Görüleceği üzere burada biri diğerini zorunlu kılan ve zincir halkları gibi birbirine bağlı olan sıkı bir mantıksal süreklilik söz konusudur.
İkincisi; Doğrudan aklın kendisinden ve temel düşünce prensiplerinden hareket edilerek ahiret hayatının rasyonel bir yapıya sahip olduğunu gösteren argümanları ortaya koymak. Konuyu bu bağlamda ele alabilmek için öncelikle “rasyonellik” kavramının açıklığa kavuşturulması gerekiyor.
Rasyonellik nedir?
Bir argümanın rasyonel olması için aşağıdaki temel kriterleri karşılaması gerekir.
1- Mantıksal iç tutarlılık: Rasyonelliğin ilk şartı, ileri sürülen düşüncenin kendi içinde çelişki taşımaması, yani argümanın aynı anda hem A hem de A’nın tersini barındırmaması prensibidir. Benzer şekilde, akıl yürütme işleminin “geçerli” olması ve mantık kurallarının dışına taşmaması zorunludur.
İslam inancının asıl kaynaklarına bakıldığında ahiret inancı bağlamında herhangi bir iç tutarsızlığın söz konusu olmadığı rahatlıkla söylenebilir. Ayet ya da hadislerde çelişki oluşturan ifadelere rastlanmaz, tam tersine ahiret hayatı çok güçlü ifadelerle birbirini teyit edecek şekilde vurgulanır.
2- Sadelik ve açıklık: Ockham’ın usturası olarak bilinen bu özellik, bir argümanın en az varsayımda bulunularak en sade haliyle ifade edilmesi gerektiğini belirtir, yani ileri sürülen düşünce gereksiz bir takım karmaşıklıklar içeriyorsa bu durum rasyonelliği bozucu bir problem oluşturur.
Bu prensip açısından bakılırsa, ahiret inancının son derece açık olduğu ve gereksiz bir takım karmaşıklıklar içermediği ortadadır.
3- Doğrulabilirlik ve delillerin varlığı: Bu kriter rasyonelliğin bilimsel bilgi boyutunu içermektedir. Bilimsel rasyonellik, bir düşüncenin sadece akla uygun olmasını yeterli bulmaz ve o düşüncenin dış dünya ile (tabiat ve evren) bağının kurulmasını şart koşar. Burada “dış dünya ile bağlantı kurma” ile kastedilen şey deney, gözlem ve emprik verinin sağlanmasıdır. Bir argümanın rasyonel olması için ölçülebilir veriler ortaya koyması zorunludur ve deney/gözlem söz konusu olduğunda tekerrür etmesi, yani aynı şartlar altında her zaman aynı sonuçları vermesi gerekir.
Diğer yandan, bilimsel bir iddianın yapısal olarak hangi şartlar altında yanlışlanacağının açık olması gerekir. Örneğin, “dünyadan çok uzak bir yerde yeşil kanlı canlıların yaşadığı bir gezegen vardır” iddiası yanlışlanmaya kapalı olduğundan bilimsel değildir. Söz konusu iddianın gerçekliğini ortaya çıkarmak için yapılan araştırmalarda ne kadar uzaklara ulaşılsa da iddia sahibi kastettiği yerin daha uzakta olduğunu söyleyerek argümanının halen doğru olduğunu ileri sürecek ve böylece söz konusu iddianın yanlışlığı hiçbir şekilde gösterilemeyecektir.
Bu çerçeve dahilinde bir değerlendirme yapılırsa, İslam inancı bağlamında ahiretin varlığı düşüncesinin yukarıda belirtilen kriterlerden ilk ikisini sorunsuz olarak karşılarken emprik veri sağlama, deney ve gözlem şartlarını sağlamadığı söylenebilir. Ayrıca ölüm sonrası hayatın varlığı argümanı bilimsel rasyonelliğin “yanlışlanabilme” ilkesine de uymamaktadır, çünkü ahiret hayatının var olmadığı hiçbir emprik veri ile gösterilemez.
Bu durumda ahiret inancının rasyonellik şartlarından birini sağlamadı ve dolayısıyla irrasyonel olduğu söylenebilir mi? Hayır! O halde acele ederek kesin bir sonuca ulaşmadan önce üçüncü kritere biraz daha yakından bakarak bir değerlendirme yapılması uygun olacaktır.
Bilimsel bilgi ve rasyonellik kriterleri açısından ahiret inancı
Bir argümanın geçerliliği ve tutarlılığı ele alınırken o argümanın dayandığı bilgi türünün imkanları, çıkarım biçimleri ve delillerin yapısı dikkate alınmalıdır. Farklı kategorilerde yer alan tüm bilgi türlerinden standart olarak aynı şartları sağlamasını beklemek rasyonelliğin dışına çıkma sonucunu doğurur. Bilgi, yalnızca laboratuvarda üretilmez; felsefe, tarih, sosyoloji, edebiyat, sanat ve psikoloji gibi alanların bilgi üretme imkanları ile fizik ya da matematiğin yöntemlerinin uyuşmayacağı açıktır. Örneğin, yapısı gereği deney ve gözleme müsait olmayan tarih bilimi bu durumda irrasyonel ve bilim dışı bir alan olarak mı görülmelidir? Bilimsel anlamda emprik veri sunmaya açık olmayan bilgi türlerinden sözü edilen şartları sağlanmasını istemek felsefede “kategori hatası” olarak bilinen bir yanılgıya düşülmesine sebep olur. Herhangi bir bilgiden bahsedildiğinde çoğu zaman sadece “bilimsel bilginin” kastedildiğinin zannedilmesi ve farklı bilgi türlerinin gözardı edilmesi diğer bir hatalı yaklaşım şeklidir.
Bu açıdan bir değerlendirme yapıldığında, metafiziğin bir konusu olan ahiret hayatının varlığının ampirik bilimsel yöntemlerle doğrudan ispatlanabilecek bir konu olmadığının anlaşılması kritik bir öneme sahiptir. Bilimsel bilgi yalnızca ölçülebilir, gözlemlenebilir ve tekrarlanabilir fiziksel olguları incelerken metafizik alanında yer alan ahiret düşüncesi tabiat bilimlerinin doğrulama ve yanlışlama sahasının dışında kalır, yani bu yöntemlerle incelenmesi mümkün değildir. Ahiret kavramı tanımı gereği fiziksel zaman, mekan ve maddenin ötesinde olması açısından bilimsel yöntemlerde kullanılan herhangi bir araçla araştırılamaz. Dolayısıyla empirik yöntemlerle ahiret inancını test etmeye çalışmak bir mikroskopla ağırlık ölçmeye ya da cetvel kullanarak bir cismin rengini bulmaya çalışmak gibi çelişkili ve beyhude bir arayış olacaktır.
Ahiret düşüncesi gibi metafizik konular bilimsel metodolojinin değil; felsefe, mantık, teoloji ve bilgi felsefesinin inceleme sahasına girer. Bir argümanın ampirik yöntemlerle doğrulanamaması onun mantıksal veya rasyonel açıdan temelsiz olduğu anlamına gelmez. İşkence yapmanın kötü bir şey olduğu bilgisi ya da 2+2= 4 eşitliği ne laboratuvarda üretilmiştir ne de deney ve gözleme dayanır. Tanrı ve ahiret kavramları emprik nesneler değildir, mantıksal çıkarım ve felsefi akıl yürütmenin konusudurlar. Aslında hem doğa bilimlerinin hem de matematiğin emprik olarak ispatlanamayan fakat ancak apaçıklık ilkesine dayalı rasyonel kabuller üzerine kurulu olduğunun çok az kişi farkındadır. Matematik, ispatı yapılamayan ve doğruluğu açık olduğu düşünülen bir takım aksiyomlar üzerine kuruludur. Daha da ötesi matematik, tanımı yapılamayan nokta, küme vs gibi bazı kavramlar üzerine bina edilmiştir. Görüleceği üzere, matematik gibi bir alanda bile tanımlanamayan kavramlar ve doğruluğu baştan kabul edilen aksiyomlar mevcuttur. Burada önemli olan şey, aksiyomlardan türetilen teoremlerin birbiri ile çelişki içermemesidir. Benzer şekilde doğa bilimleri de zihnimizin dışında gerçek bir dünyanın var olduğunu, evrende değişmeyen bir düzenin varlığını, nesneler arasında sebep-sonuç ilişkisinin daima geçerli olduğunu, mantık kurallarının zihnimize daima doğruyu gösterdiğini ispatsız bir şekilde kabul eder.
Sözü edilen bu ilkelerin hiç biri empirik yöntemlerle ispatlanamaz, tam tersine bilimsel araştırma sürecinin başlayabilmesi için öncelikle yukarıda belirtilen prensiplerin kabul edilmesi gerekir. Eğer empirik ispatı olmayan her şey reddedilme yoluna gidilirse, üzerine bilimsel bilginin inşa edildiği zemin de tamamen çökecektir.
Empristlerin ve mantıksal pozitivistlerin “sadece empirik olarak doğrulanabilen önermeler anlamlıdır ve geçerlidir” iddiası felsefi olarak kendini çürütücü niteliktedir. Çünkü bu önermenin kendisi de empirik olarak bir laboratuvarda test edilebilir nitelikte değildir.