Bill McKibben, 1989 tarihli The End of Nature adlı kitabında, insan teknolojilerinin yol açtığı büyük ölçekli iklim değişikliği nedeniyle yeryüzünde artık hiçbir yerin doğal sayılamayacağını öne sürer. Paul J. Crutzen 2000 yılında Meksika’nın Cuernavaca kentindeki bir konferansta, Antroposen’de yaşadığımızı ilan etti. Bu, gezegenin tarihinde insanlığın küresel ekoloji üzerinde belirleyici bir etki olarak kendini kabul ettirdiği ve onun temel sistemlerine müdahale ettiği yeni bir evredir. Doğa gerçekten sona erdi mi? Ve erdiyse, yasını tutmaktan başka yapacak bir şeyimiz kalmadı mı? Bu bölümde, insanların doğaya iddia edildiği gibi nasıl son verdiğini yeniden kuruyorum (1. Kısım); ardından “doğanın sonu” savının olası iki farklı okumasını, yani ontolojik ve epistemolojik okumaları çözümlüyor ve ilkinin ya yanlış ya da temelsiz, ikincisinin ise belki doğru olduğunu gösteriyorum (2. Kısım). Son olarak, daha önce yapılan çözümlemenin, koruma eylemlerimizin (ontolojik) hedefine ve elimizdeki (epistemolojik) araçlara daha iyi odaklanmamıza nasıl yardımcı olabileceğini gösteriyorum (3. Kısım).
- İnsanların Doğaya Nasıl Son Verdiği Varsayılıyor
İnsan faaliyetlerinin iklim üzerinde etkisi olabileceği görüşü yeni değildir. Alman doğa bilimci ve kâşif Alexander von Humboldt (1769-1859), insan faaliyetleri ile iklim arasında bir bağ bulunduğunu kuramlaştıran muhtemelen ilk kişiydi ve insan faaliyetlerinin iklimi etkilediği üç yola dikkat çekti: ormansızlaşma, pervasız sulama ve sanayi merkezlerinin ürettiği “büyük buhar ve gaz kütleleri” (Wulf 2015, 326). Amerikalı bilim insanı Eunice Foote (1818-1888) ise, buna kıyasla, atmosferik gazların Dünya’nın sıcaklığını etkilediği hipotezini, yani bugün “sera etkisi” dediğimiz olguyu, deneysel olarak sınayan ilk kişiydi. Foote, 1856 tarihli “Circumstances affecting the heat of the sun’s rays” başlıklı makalesinde, karbondioksit (CO2) dahil atmosferik gazların türlerindeki ve miktarlarındaki değişimleri Dünya’nın sıcaklığıyla ilişkilendirdi ve şu sonuca vardı: “O gazdan [CO2] oluşan bir atmosfer, Dünya’mıza yüksek bir sıcaklık verirdi” (Foote 1856, 383).
Humboldt’un vurguladığı olguların, Foote’un sınadığı sera etkisiyle birlikte tırmanması kaçınılmazdı. Bunun başlıca nedenleri, bir yandan insan nüfusundaki muazzam artış, öte yandan enerji tüketimi ve buna bağlı antropojenik sera gazı emisyonlarıydı.
Nüfus artışından başlayalım: 1800 dolaylarında yeryüzünde yalnızca bir milyar insan vardı ve bu sayıya ulaşılması nice binlerce yıl almıştı. 1930’a gelindiğinde insan nüfusu iki katına çıkmıştı. Ardından, tek bir insan ömrü içinde, küresel nüfus 1945’teki 2,3 milyardan 2015’te 7,2 milyara, yani üç katına çıktı. Enerjiye gelince, on sekizinci yüzyılın sonlarında insanlık, enerji için insan ve hayvan gücüne, ısı için de odun ve biyokütleye dayanan organik bir enerji rejiminden, fosil temelli bir enerji rejimine geçti. John McNeill ve Peter Engelke’ye (2014, 9) göre kömür on dokuzuncu yüzyılın sonunda dünyanın başlıca yakıtı oldu, 1960’ların ortasında bu konumu petrol aldı. Aynı zamanda enerji kullanımı da arttı: 1870’e gelindiğinde insanlar her yıl, tüm fotosentezin yıllık küresel üretiminden daha fazla fosil yakıt enerjisi kullanıyordu; bugün ise yılda yaklaşık 32 milyar varil petrol kullanıyorlar: “modern tarihte enerji kullanımının hızla yükselen oranı, zamanımızı insanlığın geçmişindeki her şeyden akıl almaz ölçüde farklı kılıyor” (McNeill ve Engelke 2014, 10). Fosil yakıtları yakmak ve ormansızlaşma, insanların atmosfere karbon eklediği iki ana yoldur: Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi’nin (NOAA) Araştırma Haberleri sayfası 7 Haziran 2021’de, NOAA’nın Mauna Loa Atmosferik Referans Gözlemevi’nde ölçülen atmosferik karbondioksitin, sanayi öncesi 280 ppm’lik referans düzeyine kıyasla (McNeill ve Engelke 2014, 64) aylık ortalama 419 milyonda bir parçaya (ppm) ulaştığını duyurdu; bu, kesin ölçümlerin başlamasından bu yana kaydedilen en yüksek düzeydir.
İnsanın biyosfer üzerindeki artan etkisi başta kademeliydi; ama yirminci yüzyılın ortasından itibaren “Büyük Hızlanma” denen dönem başladı (McNeill ve Engelke 2014; Steffen vd. 2015). İnsan etkisi hızla tırmandı ve insan eylemleri, çok önemli biyojeokimyasal döngülere (organik maddenin öğesel bileşenlerinin biyosfer içinde dolaştırıldığı birbirine bağlı süreçler; örneğin karbon, kükürt, azot ve su döngüleri) belirgin biçimde müdahale etmeye, kendi kendini ayarlama kapasitelerini etkilemeye ve dolayısıyla küresel iklimi değiştirmeye başladı. Bu nedenle insanlar, bazılarına göre gezegeni yeniden biçimlendiren “büyük bir doğa gücüne” (Ellis 2018, 2) benzetilebilir; bu güç, buzul sonrası jeolojik çağ olan ve yaklaşık 11.000 yıl önce başlayan Holosen’i niteleyen görece istikrarlı koşullara son veriyor.
Yukarıda anlatılan olguların büyüklüğü ve yaygınlığı, bazı yazarları, doğanın insan eliyle sona erdiğini ilan etmeye götürdü. Özellikle Amerikalı çevreci ve gazeteci Bill McKibben, iklim değişikliği üzerine yazılmış erken dönem bir popüler kitap olan The End of Nature’da (1989) doğada, tüm gezegeni etkileyen antropojenik değişimleri, “doğanın sonundayız” diyecek ölçüde (McKibben 1989; gözden geçirilmiş baskı 2003, 7) kınadı. Ona göre fark yaratan şey şudur: ormansızlaşma ve kirlilik gibi insan faaliyetlerinin çevre üzerinde uzun zamandır bir etkisi olsa da bunlar yerel ölçekte gerçekleşiyordu (gerçekleştikleri yerleri değiştiriyor, gerçekleşmedikleri yerleri değiştirmiyorlardı); oysa iklim değişikliği, insanların yaşamadığı yerler dahil tüm gezegeni kapsayan küresel bir olgudur.
Geniş çaplı nükleer savaş dışında, küresel ısınma düşünülebilecek bu türden en büyük değişimi temsil ediyor: gezegenin sıcaklığını bizzat değiştirerek, bitki örtüsünü, hayvan yaşamını, yağışını ve buharlaşmasını, topraklarının ayrışmasını önüne geçilemez biçimde etkiliyoruz. Gezegenin her karışı farklı; hatta iklim fiziği gereği en uç değişimler, insandan en uzaktaki kuzey ve güney kutuplarında yaşanıyor (McKibben 1989; gözden geçirilmiş baskı 2003, xv).
Nobel ödüllü atmosfer kimyacısı Paul J. Crutzen, 2000 yılında Meksika’nın Cuernavaca kentindeki bir konferansta, çağımıza hâlâ Holosen diyen meslektaşlarına bıkkınlıkla ayağa kalkıp “Antroposen’deyiz!” diye haykırdı (Ellis 2018, 1). Aynı yıl “Global Change News Letter”da yayımlanan kısa bir notta (Crutzen ve Stoermer 2000) gösterildiği gibi, Holosen boyunca insan faaliyetleri “giderek önemli bir jeolojik, morfolojik güce” dönüştü. Bu insan faaliyetlerinin küresel etkisi, Antroposen’in geleneksel başlangıç tarihi olan on sekizinci yüzyılın son döneminde belirginleşmişti. Crutzen ve Stoermer’e göre büyük felaketler yaşanmadığı sürece insanlık, binlerce, belki milyonlarca yıl boyunca önemli bir jeolojik güç olarak kalmaya yazgılı görünüyor. (Ne var ki Antroposen’in jeologlarca henüz resmen tanınmadığını ve bu fikre karşı çeşitli eleştiriler getirildiğini not edelim; örneğin bkz. Santana 2019).
Antropojenik iklim değişikliğinin doğaya son verdiği savını ciddiye alırsak, siyaset bilimci Steven Vogel’ın Thinking like a Mall: Environmental Philosophy after the End of Nature (2015) adlı kitabında ileri sürdüğü gibi, doğanın sonunun yasını tutmaktan başka yapacak bir şeyimiz kalmazdı; çünkü doğa bir kez yok edildi mi geri getirilemez. Gerçekten de doğayı eski hâline getirmek için insan müdahalesi gerekirdi, ama tanım gereği insan ürünleri yapaylardır ve örneğin yeni dikilmiş bir orman da bir yapay nesne olurdu. Dolayısıyla ve paradoksal biçimde, doğayı eski hâline getirmek gezegendeki yapay nesnelerin sayısını artırmakla sonuçlanırdı (Katz 1992). Doğanın sonu, çoğunlukla doğayı korumaya ve bozulmamış ekosistemlerin işleyişini, onları yönetme yollarını değil, incelemeye odaklanan geleneksel çevrecilik anlayışına meydan okur (Editorial 2008). Ancak böyle bir meydan okuma yapıcı olabilir; doğayı ve türümüzün onun içindeki yerini yeniden düşünmemizi sağlayabilir, böylece koruma hedeflerimize ve epistemolojik araçlarımıza daha iyi odaklanmamıza yardım edip yeni olası eylem yollarını gün ışığına çıkarabilir.
- Doğanın İddia Edilen Sonunu Anlamanın İki Yolu
İnsanlar çağının gelişi doğanın sonu anlamına mı gelir? Doğa gerçekten bitti mi? Bu soruları yanıtlamanın ilk adımı, “doğa”nın ve dolayısıyla sonunun ne demek olduğunu açıklığa kavuşturmaktır. Doğanın sona erdiği savı hem ontolojik hem de epistemolojik biçimde anlaşılabilir. Ontoloji dünyayla, onun varlıkları ve süreçleriyle ilgiliyken, epistemoloji bilgimizle ve özellikle dünya, varlıkları ve süreçleri hakkındaki gerekçelendirilmiş inançlarımızla ilgilidir.
Doğanın sonunun ontolojik okuması, bir zamanlar “doğa” dediğimiz bir şeyin var olduğunu ve onun artık faaliyetlerimiz yüzünden, özellikle de antropojenik iklim değişikliği yüzünden var olmadığını ileri sürer. Peki o şey neydi? Çözümlememizi sözcüğün Batı’daki kullanımıyla sınırlarsak iki ana olasılık vardır. İlkine göre doğa, doğaüstünün karşıtı olandır. “Doğa”yı ilk tanımlayan Aristoteles’e (MÖ 384-322) göre (Owens 1968; Lammer 2016), terimin teknik, felsefi anlamı değişen şeylerle sınırlandırılmalıdır. Daha açık söylersek, “doğal” şeylerin değişimin ve durağanlığın içsel bir ilkesi vardır; yani bunlar, teoremler ve sayılar gibi soyut şeylerin ve hareketsiz hareket ettiricinin tersine, görünür ve elle tutulur evrenin canlı ve cansız tüm şeyleridir. Bu anlamda, yapay nesneler doğaüstü şeyler olmadıkları için doğal varlıkların ontolojik alanına ait görünürler (ancak, göreceğimiz gibi, değişim ilkesini kendi içlerinde taşımazlar). Benzer biçimde John Stuart Mill (1865-1868) da “doğa”yı teknik anlamında “tüm olguların toplamı ve onları üreten nedenler” olarak tanımladı (Mill 1874; 2009, 66); başka bir deyişle, doğaüstü olmayan dünyada bulunan olguların ve nedenlerinin toplamı.
“Doğa”nın bu bilimsel anlayışını benimsersek, Ellis’in insanların gezegeni yeniden biçimlendiren büyük bir doğa gücü hâline geldiği savı tam anlamıyla yerine oturur. Yaklaşık 2,4 milyar yıl önce, “Büyük Oksijenlenme Olayı” denen süreçte siyanobakteriler Dünya’nın atmosferini ağırlıklı olarak CO2’ye dayalı bir atmosferden oksijene dayalı bir atmosfere dönüştürmeye başladı; Dünya’yı yeniden biçimlendirdi, yeni atmosfere uyum sağlayamayan organizmaların soyunun tükenmesine yol açtı ve bugün bildiğimiz yaşamın evrimini mümkün kıldı. Aristotelesçi-Millci teknik “doğa” anlayışına göre, insanların Dünya’nın atmosferini değiştirmesi, tıpkı Büyük Oksijenlenme gibi, tamamen doğal bir olay olurdu. Bilimsel bakımdan bütünüyle tutarlı olmakla birlikte, bu anlayışın, en azından prima facie, pek manevra alanı bırakmadığı açıktır: insanlar ve faaliyetleri, doğaüstü olmayan diğer her varlık ve süreç kadar doğaldır; antropojenik iklim değişikliğinin doğaya son verdiği sav, düpedüz yanlıştır; ve doğanın kendi yolunda ilerlemesini istiyorsak, onu kendi hâline bırakmalıyız, o kadar. Aşağıda, bu “kendi hâline bırak” tutumunun “doğa”nın teknik anlamından zorunlu olarak çıkmadığını savunuyorum.
Ne var ki hem Aristoteles hem de Mill “doğa”nın ikinci bir anlamını tanır. Aristoteles doğal varlıkları, doğaüstü olmayan ama değişim ilkesini kendi içlerinde taşımayan varlıklardan, yani yapay nesnelerden ayırır. Örneğin bir at embriyosunun değişim ilkesi vardır (yani embriyonun yetişkin bir organizma olmasını sağlayan etkin ilke), bir heykelin ise yoktur: belirli bir madde parçası ancak onu yapan bir insan sayesinde heykel olur. Mill de doğal ve el yapımı varlıklar arasında bir ayrım getirir ve “doğa”nın teknik tanımının “Doğa’nın Sanat’ın karşıtı, doğalın yapayın karşıtı sayıldığı yaygın konuşma biçimi” ile çeliştiğini kabul eder:
Çünkü Doğa sözcüğünün az önce tanımlanan ve gerçek bilimsel anlam olan anlamında, Sanat da her şey kadar Doğa’dır; ve yapay olan her şey doğaldır … Sanat, Doğa’nın güçlerinin bir amaç için kullanılmasından başka bir şey değildir. İnsan eylemiyle üretilen olgular da, bizim açımızdan kendiliğinden olan olgular kadar, temel güçlerin ya da temel tözlerin ve bileşiklerinin özelliklerine bağlıdır. Bütün insan ırkının birleşik güçleri maddenin yeni bir özelliğini yaratamaz (Mill 1874; 2009, 67).
Dolayısıyla Mill’e göre, “doğa”nın bilimsel olmayan, teknik olmayan bir anlamı tanınmalıdır; bu anlam, doğal varlıklarla olguları, insan eylemi sayesinde gerçekleşen diğer varlık ve olgulara karşıt koyar. İnsanların kasıtlı ya da kasıtsız faaliyeti sayesinde gerçekleşen her şey yapay sayılırsa, iklim değişikliği nedeniyle hiç doğa kalmadığı doğrudur; çünkü yeryüzünde, insan kaynaklı küresel ısınmanın dokunmadığı hiçbir yer kalmamıştır.
Doğanın sona erdiği savının ontolojik okumasında söz konusu olan, insanların ontolojik statüsüdür: ya insanlar, faaliyetlerinin ürünleriyle birlikte doğal varlıklardır (doğanın ilk anlamındaki gibi) ya da doğadan ayrıdırlar (doğanın ikinci anlamındaki gibi). İnsanla doğa arasındaki iddia edilen ayrımın kökenleri yine Aristoteles’e kadar izlenebilir. Aristoteles’e göre insanlar bir tür çift statüden yararlanır (Owens 1968). Bir yandan, madde (beden) ile formdan (ruh) oluştukları için doğal varlıklar alanına aittirler. Ne var ki insan ruhunun bir parçası olan akıl ikilidir: yok olabilen edilgen akıldan ve ayrı olan, yok olmayan etkin akıldan oluşur. Tıpkı hareketsiz hareket ettirici gibi etkin akıl da değişmez. Etkin aklın varlığı, insanların yok olabilen, değişen şeyler alanına, yani doğal varlıklara ait olup olmadığını sorgulatır. Aristotelesçi ruh kuramının doğurduğu ciddi yorum güçlüklerine (Shields 2020) rağmen, insanların “salt” doğal varlıklara kıyasla kendine özgü bir statüye sahip olduğu fikri, ister bazı doğaüstü varlıklarla özel bir ilişki sayesinde (İbrani Tekvin’i gibi dinî anlatıları düşünün) ister zihinleri sayesinde (insanı diğer hayvanlardan ayıran Kartezyen res cogitans’ı düşünün), türümüzün kültürünün bir parçasıdır. Ancak Charles Darwin’in doğal seçilimle evrim kuramı temelinde, insanların kendine özgü ontolojik statüsü sorgulanabilir. Nitekim Darwinci kuram, insanların Dünya’daki varlığını zihinleriyle birlikte doğaüstü bir Yaratıcı’ya başvurmadan açıklamaya olanak verir. İkisi de, rastgele uyumsal mutasyonları koruyan ve uyumsal olmayanları eleyen milyonlarca yıllık doğal seçilimin ürünüdür. Evrimsel biyoloji açısından biz, siyanobakteriler gibi doğal varlıklarız; ortak bir kökten çıkan aynı ağacın yalnızca farklı dallarıyız.
İnsanların “salt” doğal varlıklara kıyasla kendine özgü bir statüsü olmadığı savına iki itiraz getirilebilir; ilkinin hedefi ıskaladığını, ikincisinin ise doğanın iddia edilen sonunun doğurduğu görünen nihilist sonuçtan çıkış yolunu bulmamıza yardımcı olabileceğini savunuyorum.
Birinci itiraz, insanların ve diğer organizmaların faaliyetleri arasındaki farkın biyolojik açıdan sağlam bir temelinin bulunabileceğidir. Amerikalı filozof Eric Katz’a göre insanlar doğal varlıklardır, ama faaliyetleri hem doğal hem doğal olmayan olabilir. Faaliyetleri “biyolojik ve evrimsel kapasitelerimizin ötesine” (Katz 1995, 95) geçtiğinde doğal olmaktan çıkar. Örneğin “doğal” doğum bir insan faaliyetidir, ama insanların biyolojik yapısının kapsamında kaldığı için “doğal” sayılabilir. Buna karşılık tıbbileştirilmiş doğum, doğal bir biyolojik süreci manipüle ettiği için doğal olmayan sayılmalıdır (Katz 1995, 95). Prima facie çekici olsa da insan faaliyetlerini doğal ve doğal olmayan diye ayırmanın bu yolunun iki sınırı vardır. Birincisi, sınır nereye çizilecek? Bir anne doğum yapmasına yardımcı olan bir pozisyonu öğrenirse doğumu doğal olmayan mı olur? Muhtemelen olumsuz yanıt veririz, ama anneye epidural uygulansaydı muhtemelen olumlu yanıt verirdik. Oysa hem yeni pozisyon hem epidural, insanların bir şey öğrenmesinin, tabir yerindeyse insan kültürünün, ürünüdür; öyleyse birincisini ikincisinden neden ayıralım? İşte ikinci sınır burada devreye giriyor: sınırı çizmenin her yolu, kültür ürünleri ile doğa ürünleri arasında bir ayrımı varsayıyor gibidir. Ama insan kültürü ve ürünleri neden insan biyolojisinin kapsamı içinde, insan evriminin sonucu olmasın ve dolayısıyla evrimsel kapasitemizin tam içinde yer almasın? Kunduzun baraj yapma yeteneği evrimleştiği gibi, bizimki de evrimleşti. Başka bir deyişle, evrimsel kapasitemizin içinde olmayan bir şeyi nasıl yapabiliriz? Doğaüstü varlıklar değilsek tek olası yanıt, yapamayacağımızdır. Elliott Sober’ın sözleriyle, “Doğanın parçasıysak, yaptığımız her şey doğanın parçasıdır” (Sober 1986, 180, vurgu özgün metinde).
İkinci itiraz, siyanobakterilerin aksine, özdüşünüm ve seçim yeteneği geliştirmiş olmamızdır. Siyanobakteriler gibi insanlar ve insan faaliyetleri de tamamen doğaldır, ama siyanobakteriler oksijen salmaktan başka çare bulamazken biz CO2 emisyonlarını sınırlamak için bir şey yapmaya karar verebiliriz. Doğaya son vermemeye karar verebiliriz. Tabii doğa henüz sona ermemişse. Ama gördüğümüz gibi “doğa”nın bilimsel anlayışında bu sav yanlıştır; Mill’in belirttiği “yaygın konuşma biçimi”nde ise temelsizdir.
Daha önce sözü edilen “kendi hâline bırak” tutumunun “doğa”nın ilk anlamından zorunlu olarak çıkmamasını sağlayan şey, bizim evrimleşmiş özdüşünüm ve seçim yeteneğimizdir. İnsanların ve faaliyetlerinin doğal varlıklar ve süreçler olması, insanların eylemlerinin gidişatını değiştiremeyeceği anlamına zorunlu olarak gelmez. Aksine, iklim değişikliğinin antropojenik olduğunu kabul etmek, fiilen kimin sorumlu olduğunu ve bu değişikliğe karşı koymak için eyleme geçecek araçlara kimin sahip olduğunu kabul etmek demektir. Bu fikre bölümün son kısmında döneceğiz; önce, doğanın sona erdiği savının diğer olası anlamının, yani epistemolojik anlamının, açıklığa kavuşturulması gerekiyor.
Doğanın antropojenik iklim değişikliği yüzünden sona erdiği savının epistemolojik okuması, doğa hakkındaki inançlarımızın artık doğanın dönüştüğü şeyi yansıtmadığı için sona ermiş olmasıdır.
“Doğa” dediğimde, dünya ve onun içindeki yerimiz hakkında belirli bir insan fikirleri kümesini kastediyorum. Ama bu fikirlerin ölümü, etrafımızdaki gerçekliğin, bilim insanlarının ölçüp sayabileceği somut değişimleriyle başlar. Bu değişimler giderek daha sık algılarımızla çatışacak ve sonunda doğanın ebedî ve ayrı olduğu duygumuz yıkanıp gidecek, ne yaptığımızı çok açık göreceğiz (McKibben 1989; gözden geçirilmiş baskı 2003, 7).
McKibben’ın söz ettiği “insan fikirleri kümesi” nedir? Ona göre (1989; gözden geçirilmiş baskı 2003, 61) “bizim görüşümüz”, doğanın insanlardan ayrı ve bağımsız olduğudur: “Doğanın bağımsızlığı onun anlamıdır; o olmazsa geriye bizden başka bir şey kalmaz.” Başka bir deyişle görüşümüz, doğanın vahşi doğa olduğudur; yani “el değmemiş yerler, insanın büyük ölçüde değiştirmediği yerler” (McKibben 1989; gözden geçirilmiş baskı 2003, 56, vurgu özgün metinde). Antropojenik iklim değişikliğinin son verdiği doğa görüşü budur.
Vahşi doğa, 1964 tarihli ABD Wilderness Act’inde (1964) şöyle tanımlanmıştır:
Vahşi doğa, manzaraya insanın ve insan yapımı işlerinin egemen olduğu alanların tersine, işbu yasayla, yeryüzünün ve onun yaşam topluluğunun insan boyunduruğuna girmediği, insanın kendisinin ise orada kalmayan bir ziyaretçi olduğu bir alan olarak tanınmaktadır.
Yasaya göre bir alanın vahşi doğa tanımına girebilmesi için şu ölçütleri karşılaması gerekir: fark edilmeyen bir insan izi taşımak; “yalnızlık ya da ilkel ve kısıtsız bir tür rekreasyon için üstün fırsatlar” sunmak; en az 5.000 akre arazi olmak; ve “bilimsel, eğitsel, manzaraya ilişkin ya da tarihsel değer taşıyan ekolojik, jeolojik ya da başka özellikler” içermek (Wilderness Act 1964).
Vahşi doğa fikrine karşı birkaç ciddi eleştiri getirilmiştir (Callicott ve Nelson 2008; Merchant 2003). Burada bunlardan birini, yani vahşi doğa fikrinin bir mit olduğunu (Sarkar 2005) kısaca sunacağım.
Bilim felsefecisi Sahotra Sarkar (2005, 28) mit derken “normatif çıkarımlar taşıyan, bazı kısımlarının yanlış ya da en azından akla yakın olmadığı bilinen, ama buna rağmen onunla bazı önemli yönleri paylaşan diğer, gerçeğe daha uygun öyküleri çözümlemede yararlı olan genel bir öykü”yü kastediyor. Vahşi doğa durumunda anlatının gerçeğe uymayan yanı, Wilderness Act’in vahşi doğa olarak belirlediği yerlerde ya da bugün vahşi doğa olarak algıladığımız yerlerde insanların hiç yaşamadığı, yani bu yerlerin el değmemiş olduğu savında yatar. Bu savlar genellikle yanlıştır. Tek bir tipik örnek vermek gerekirse, Avrupa sömürgeciliği başladığında Kuzey ve Orta Amerika’da toprakla uzun bir etkileşim tarihi olan on milyonlarca insan yaşıyordu. Sonra, başlıca Avrupa kaynaklı hastalıklar yüzünden yerli nüfusun yüzde 90’ına kadarı öldü: “Denebilir ki Kuzey Amerika kıtasının saf bir vahşi doğa olarak görülmesi ancak bu kitlesel nüfus kaybı sayesinde mümkün oldu: toprak, sırf insanlar öldüğü için insansız görünüyordu” (Vogel 2015, 5). Sömürgeciler için Kuzey Amerika’nın “vahşi doğa durumu” olumsuz bir durumdu; yok edilip yerini derli toplu çiftlikler ve kentler alacaktı. Onun insan sakinleri olan vahşiler de evcilleştirilip uygarlaştırılmalıydı (Standing Bear 1933). Yosemite 1864’te, ardından Yellowstone 1872’de millî park ilan edildiğinde yerli halklar buralardan dışlandı ve toprakları “zamanın başlangıcından beri insanların yaşamadığı yerler” (Sarkar 2005, 40) ilan edildi. Bugün vahşi doğa genellikle, yeni sakinlerin ihtiyaç ve arzularını yansıtan olumlu bir çağrışım taşıyor; Wilderness Act’te (1964) anılan “yalnızlık ya da ilkel ve kısıtsız bir tür rekreasyon” ihtiyacı gibi.
Çevre filozofları J. Baird Callicott ve Michael P. Nelson (2008), vahşi doğa tartışması üzerine kitaplarının girişinde, vahşi doğa fikrinin nasıl “Batı’nın bir konuşması” olmakla, yani “Amerikanlaşmış Batı uygarlığı” ya da Avrupa-Amerikan uygarlığına ait olmakla suçlandığını açıklıyor; bu doğrudur. Ancak insanların doğaya ilişkin inançlarından söz ederken daha ileri bir farkın da dikkate alınması gerektiğini eklemek isterim. Aslında düşüncelerimizi bugünkü Batı dünyasıyla sınırlasak bile Avrupa’nın doğa görüşü Amerika’nınkinden hayli farklı olabilir; özellikle de Avrupa’da doğa, Amerika’dakinden çok daha uzun süredir insan eliyle dönüştürülmüş olduğu için. Örneğin Avrupa’daki koruma politikalarına bakarsak, Avrupa’da vahşi doğanın ancak 1990’larda ilgi görmeye başladığını ve Avrupa bağlamında “vahşi doğa”nın ne anlama geldiğine dair ortak bir anlayış ve yorum konusunda Avrupa Vahşi Doğa Derneği’nin internet sitesine göre bir anlaşmaya ancak 2012’de varıldığını görebiliriz. (Avrupa dillerinde “doğa”nın anlamına ilişkin bir gözden geçirme için bkz. Ducarme ve Couvet 2020).
İklim değişikliğinin sona erdirdiği doğa görüşü epistemolojik olarak iyi temellendirilmiş bir inanç değil de bir mitse, iklim değişikliğinin vahşi doğa fikrine/mitine son verdiğini söylemek yalnızca temelsiz bir inancın sonu anlamına gelirdi. Bu olguyu kabul etmek, epistemolojik “doğanın sonu”nu, hem doğanın kendisi hakkında daha iyi, önyargısız bir bilgiye hem de insanla doğanın geri kalanı arasındaki ilişkinin daha iyi anlaşılmasına doğru ilerlemek için bir teşvike dönüştürebilir.
Şimdiye dek yapılan çözümlemenin sonuçlarını özetleyelim. Çıkış sorumuz, antropojenik iklim değişikliğinin, iddia edildiği gibi doğaya son verip vermediğiydi. Bu savı anlamanın iki yolunu ayırdık: ontolojik ve epistemolojik. Ontolojik okumaya göre sav ya yanlıştır ya da temelsizdir. Epistemolojik okumaya göre ise doğrudur ve belki yararlıdır. Bu iyi bir haber. Ontolojik açıdan doğa sona ermedi; dolayısıyla onun sonunun yasını tutmaktan fazlasını yapabiliriz. Epistemolojik açıdan, doğa hakkındaki inançlarımızdan bazılarının yanlış olduğu kanıtlandı; dolayısıyla onları daha iyileriyle değiştirebilir ve diğer doğal varlıklarla ilişkimizi yeniden düşünebilecek durumdayız.
- Doğa Sona Ermedi, Eylem Gerekiyor
Doğanın sona ermemiş olması, hâlâ eyleme geçmek için zamanımız olduğu anlamına gelir. Daha önce yapılan ontolojik ve epistemolojik çözümleme, şimdi koruma eylemlerimizin hedefine ve elimizdeki araçlara daha iyi odaklanmamıza yardımcı olabilir.
Yukarıda yapılan ontolojik çözümlemeden, çevresel kaygılarımızın, daha özel olarak da iklim politikalarının odağının kendi başına doğa olmadığı sonucu çıkar. O hâlde nedir? “Doğa”nın teknik-bilimsel anlamına, yani doğaüstü olmayan dünya olarak doğaya dönelim. Herkes çevresel kaygılarımızın doğanın bütününü kapsamadığı konusunda hemfikir olabilir (örneğin Dünya’yla aynı anda doğanın bir parçası olan diğer gezegenlerin durumu için endişelenmiyoruz), yalnızca bir parçasını, yani biyosferi kapsadığı konusunda: Dünya’nın, atmosferde birkaç kilometre yükseklikten okyanusların derin deniz bacalarına kadar uzanan ve 3,5-3,8 milyar yıl önce ortaya çıkan “yaşam kuşağı”nı.
Biyosfer kavramının modern anlamdaki kurucusuna, Rus bilim insanı Vladimir İvanoviç Vernadski’ye (1863-1945) göre biyosfer yaşamla birlikte ortaya çıktı: yaşam, Dünya’nın yer şekillerini, iklimini ve atmosferini değiştirebilen (ve değiştirmiş olan) jeolojik bir güçtür. Dünya’yı kayalık, sığ okyanuslu ve zehirli gazlardan oluşan bir atmosferi olan bir yerden, bugün bildiğimiz ve içinde yaşadığımız gezegene dönüştürmüştür. “Onun inorganik ‘cansız’ ve onda yaşayan canlı kısımları arasında, canlı maddenin neden olduğu atomik hareketle ifade edilen, sürekli bir madde ve enerji alışverişi vardır” (Vernadski, alıntılayan Svirezhev ve Svirejeva-Hopkins 2008, 468). Dahası, çevresel kaygılarımız kendi başına biyosferi kapsamıyor: örneğin biyosferin, yaz buzunun kara alanının yaklaşık yüzde 25’ini kalıcı olarak kapladığı, dünyanın büyük bölümünün kurak ve yaşanmaz olduğu ve atmosferin tozla yüklü olduğu yaklaşık 20.000 yıl önceki hâline dönmesini istemezdik. Daha çok, biyosferin belirli bir durumuyla ilgileniyoruz; bu durum, tabir yerindeyse, bildiğimiz dünyayla kabaca özdeşleştirilebilir, yani Holosen’deki biyosfer durumuyla. Bu, son buz çağı bittiğinde başlayan, sıcaklığın 6°C arttığı, deniz seviyelerinin 120 metre yükseldiği ve atmosferdeki CO2’nin üçte bir oranında arttığı (Maslin 2014, 3-4) görece sıcak ve rahat bir durumdur. Önemsediğimiz şey bu; bize ve bildiğimiz, sevdiğimiz organizmalara iyi bir yaşam sağlayan koşullar bunlar.
Daha önce yapılan ontolojik çözümleme, çevresel kaygılarımızın doğaya değil, biyosferin belirli bir durumuna yöneldiğini kabul etmemizi sağlar. Biyosferin bu durumu değişiyor. 1990’da Hükûmetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nin (IPCC) ilk raporu, antropojenik iklim değişikliğinin yakında belirginleşeceği sonucuna vardı, ama bunun zaten yaşanmakta olduğunu doğrulayamadı. Bugün ise son IPCC raporunda yazdığı gibi (IPCC 2021, SSS Bölümü, 6):
[kanıtlar], iklimin sanayi öncesi çağdan beri gerçekten değiştiğini ve bu değişimin başlıca nedeninin insan faaliyetleri olduğunu ezici biçimde gösteriyor… iklim değişikliğinin başlıca insan kaynaklı nedenleri fosil yakıt yanması, ormansızlaşma ve tarım sonucu salınan sera gazlarıdır.
İnsanı iklim değişikliğinin itici gücü olarak kabul etmek, bu değişimle başa çıkmak ve mümkünse onu denetim altına alıp sınırlamak için ilk, zorunlu adımdır. “Doğa” teknik anlamında anlaşılırsa insanların ve faaliyetlerinin doğanın bir parçası olduğunu açıkladık. Biyosfer, tüm biyotik ve abiyotik bileşenlerinin toplamı ve etkileşimiyse, insanları doğanın geri kalanından ayrı görmek, biyosferin eksik bir görünümünü yansıtma riskini taşır. Ancak iki uyarı yapmak gerekir.
Birincisi, insanların doğal varlıklar olduğu savından, insan faaliyetlerinin diğer doğal varlıklara ve süreçlere, ayrıca insanların kendilerine zarar veremeyeceği sonucu çıkmaz. Bunu göstermek için yararlı bir kuram, Niş İnşası Kuramı’dır (NCT). Organizmalar, metabolizmaları, faaliyetleri ve seçimleri yoluyla yerel çevrelerini değiştirir, kendi nişlerini “inşa eder”: yuva ve oyuk yapımını, ama aynı zamanda bitkilerin toprağı ve daha genel olarak yerel iklimi değiştirmesini düşünün. Bunu yaparken doğal seçilimin kaynaklarını değiştirirler ve evrimde bir tür geri bildirim doğururlar (Odling-Smee vd. 1996). Normalde niş inşası, doğal seçilimin kendi üzerindeki baskılarına karşı koyduğu için inşa edene yararlıdır; ancak başka türler için, örneğin niş inşa eden istilacı bir tür olduğunda, zararlı olabilir. Hatta kimi zaman inşa edenin kendi uygunluğunu bile azaltabilir; örneğin nişlerini kurarken “organizmalar habitatlarını değerli kaynaklardan yoksun bırakarak ya da döküntü biriktirerek kısmen yok da ederler” (Laland vd. 2000). Bu son durum, “olumsuz niş inşa süreci” denen şeydir. İnsanların faaliyetleri, diğer her organizmanınki gibi, niş inşası kuramının merceğinden okunabilir: faaliyetleri kendi uygunluklarını iyileştirmeyi amaçlar (uyumsal niş inşası), ama yan etki olarak diğer organizmaların ve hatta kendi uygunluklarını azaltabilir. Ne var ki belirtildiği gibi, diğer organizmaların tersine, insanlar, ilke olarak, niş inşası faaliyetlerini olası olumsuz etkilerini sınırlamak üzere denetleyebilir.
İnsanların biyosferin kurucu bir parçası sayılması gerektiğinden, niş inşası kuramı, insanların çevreyle etkileşimlerini daha iyi anlamaya doğru ilerlemek için yararlı bir araç olduğunu ortaya koyabilir. Örneğin yakın tarihli bir çalışma, antropojenik iklim değişikliğinin, günümüz ve gelecek kuşakları risk altına sokan “anıtsal bir niş inşa süreci” olarak anlaşılabileceğini öne sürdü (Meneganzin vd. 2020). Ancak NCT’nin olası çevresel uygulamalarına çevre çalışmalarında (Ellis 2016) ve koruma biyolojisinde (Boogert vd. 2006) bir miktar ilgi gösterilmiş olsa da NCT’nin çevre ve iklim politikalarına sistematik biçimde dahil edilmesi, bildiğim kadarıyla hâlâ eksik.
İkinci uyarı şudur: insanların ve faaliyetlerinin doğanın bir parçası olduğunu kabul etmek biyosferi bir bütün olarak ele almamıza olanak verse de bu, John Stuart Mill’in daha önce kabul ettiği gibi, doğal varlıklar ile yapay nesneler arasında bir ayrımın çizilemeyeceği anlamına gelmez.
Başka bir yerde (Casetta 2020) doğal/yapay ayrımının, uygun biçimde yeniden çerçevelenirse operasyonel olarak korunabileceğini ileri sürdüm. Sarkar’ı izleyerek,
İnsanlar doğanın bir parçası olarak kavramsallaştırılsa bile, insanlarla doğanın geri kalanı arasında tutarlı bir ayrım yapabiliriz. En azından operasyonel bir ayrım vardır; yani pratik bağlamlarda doğrudan yapabileceğimiz bir ayrım. Antropojenik özellikleri (büyük ölçüde insan eyleminin ortaya çıkardıkları) antropojenik olmayanlardan ayırt edebiliriz (Sarkar 2012, 19, vurgu özgün metinde).
Operasyonel olarak, doğal ve yapay varlıklar ve süreçler arasındaki kategorik ve sabit ayrım, doğallığın (ve yapaylığın) derece meselesi olduğunu ve zamana göre göreli olduğunu kabul eden daha dinamik bir biçimde yeniden çerçevelenebilir. O zaman bir yerin ya da ekosistemin doğallığını değerlendirmek ve izlemek için farklı (ve bağlama duyarlı) ölçütler kullanılabilir; örneğin insanlar çıkarılsaydı beklenen değişimin derecesi, sürdürülen denetimin derecesi ve insan faaliyetlerinin sona ermesinin ardından gelen değişimin kapsamı ve ani oluşu (Angermeier 2000). Yalnızca tek bir somut örnek vermek gerekirse, bu görüşten, yeni dikilmiş bir ormanın (insanlarca dikildiği için sözde yapay bir nesnenin) kalıcılığı insan desteğine bağlı olmaktan çıktığında zamanla doğal bir ormana dönüşebileceği sonucu çıkar. Böyle bir çerçevede vahşi doğa kavramı da yeniden düşünülebilir ve anlatısı gerçekçi olmayan öğelerden arındırılabilir.
Belirtildiği gibi, insanı iklim değişikliğinin itici gücü olarak kabul etmek, bu değişimle başa çıkmak ve mümkünse denetim altına alıp sınırlamak için ilk, zorunlu adımdır; insanların doğanın parçası olduğunu kabul etmek de biyosferi, tüm bileşenlerini ve süreçlerini hesaba katarak bir bütün olarak ele almamıza olanak verir. Böyle bir bakış açısından, bir yandan NCT antropojenik iklim değişikliği için yararlı bir betimleyici ve öngörücü araç olduğunu kanıtlayabilir; öte yandan doğal/yapay ayrımını daha dinamik biçimde yeniden çerçevelemek, “doğanın sonu”nun hem ekolojiye hem çevreciliğe yönelttiği güçlüklerle yüzleşmeye yardımcı olabilir.
İkinci adım, biyosferin nasıl işlediğini ve gelecekte nasıl işlemesinin beklendiğini bilmekten, yani biyotik ve abiyotik bileşenleri arasındaki ilişkileri tanıyıp incelemekten ve güvenilir iklim modelleri geliştirmekten oluşur. İkinci adımla birlikte epistemoloji alanına giriyoruz. Ontolojik odak vahşi doğadan biyosfere kaydığında, en az iki soru sorulabilir: biyosferin fiilî durumu hakkında hangi gerekçelendirilmiş inançlara sahibiz? Ve biyosferi bir bütün olarak incelemenin en iyi bilimsel yaklaşımı hangisidir?
İlk soruya gelince, Ağustos 2021 ile Nisan 2022 arasında yayımlanan son IPCC raporu, veri toplamak ve bütünleştirmek için çeşitli yeni araçların devreye sokulduğunu ileri sürer. Tek bir örnek vermek gerekirse, IPCC 1990’da başladığında iklim değişikliğinin derin okyanus üzerindeki sonuçları hakkında çok az şey biliniyordu; bugün ise okyanusların atmosferdeki sera gazlarının tuttuğu fazla enerjinin çoğunu emdiği ve derin okyanusun bile ısındığı biliniyor. Hangi insan faaliyetlerinin iklim üzerinde en çok etkisi olduğu (yani fosil yakıtlarla, ormansızlaşmayla, tarımla salınan sera gazları ve kömür yakılmasından kaynaklanan aerosoller) biliniyor ve bunların etkisine ilişkin daha çok ve daha iyi gözlem var. Değişim örüntülerini öngörmeye olanak veren daha gelişkin iklim modelleri oluşturuldu. Örneğin eski kuşak modeller (iklim modellemesi 1950’lerde başladı) ağırlıkla atmosfere odaklanıp okyanusları ve kara yüzeylerini yalnızca marjinal olarak hesaba katarken, bugünkü modeller diğer birçok değişkeni (okyanuslar, buz, kar ve bitki örtüsü gibi) ayrıntılı biçimde içeriyor. Modeller böylece biyosferin farklı varlıkları ve süreçleri arasındaki karmaşık etkileşimleri, örneğin bulutlarla hava kirleticileri arasındaki etkileşimi simüle edebiliyor. IPCC’nin (SSS Bölümü, 20) belirttiği gibi, “İklim modellerinin son kuşağındaki gelişmeler, fiziksel, kimyasal ve biyolojik süreçlerin yeni ve daha iyi temsilini ve daha yüksek çözünürlüğü de içererek Dünya sisteminin pek çok yönünün simülasyonunu iyileştirmiştir.”
İkinci soru, insanları ve faaliyetlerini biyosferin kurucu bir parçası saymaktan doğar. Biyosferin işleyişini incelemek, fizikten kimyaya, iklim biliminden Yer Sistemi Bilimi’ne, ekolojiden evrimsel biyolojiye ve daha nicelerine uzanan birçok bilimin iş birliğini gerektirir. Dahası, insanlar gerçekten biyosferin ayrılmaz bir parçası olarak, diğer doğal varlıklarla aynı biçimde ele alınıyorsa beşeri bilimler de işin içine girer. Bunun ışığında, doğa bilimlerini ve toplum bilimlerini kapsayan transdisipliner bir yaklaşımın (Klein 2004) gerektiğini öne sürüyorum. İki tür transdisiplinerlik ayırt edilebilir. “Derin” transdisiplinerlik, ele alınan bilgi türüne hiçbir kısıt getirmeden bütünsel bir bilgi sistemi kurmayı amaçlar: şamanik uygulamalar bilimsel bilgiyle birlikte ele alınabilir (Max-Neef 2005). Ne var ki derin transdisiplinerlik epistemolojik açıdan riskli bir girişimdir, çünkü ortaya çıkan disiplinin epistemik statüsü ciddi biçimde sorgulanabilir olurdu (Marques da Silva ve Casetta 2015). “Sığ” transdisiplinerlik ise epistemolojik açıdan daha ihtiyatlı bir yaklaşımdır; araştırmanın odağının, bizim durumumuzda antropojenik iklim değişikliği gibi, farklı disiplinlerden, mesleklerden ve toplum kesimlerinden bir aktörler karışımının iş birliğini gerektiren belirli bir küresel sorun olduğu “sektörler ötesi sorun çözmeyi” gerektirir.
Sonuçlar
McKibben “doğanın sonu”na karşı sesini yükselttiğinde asıl amacı kamuoyunu sarsmak, iklim değişikliğinin sonuçlarını ve antropojenik niteliğini teşhir etmekti. Yıl 1989’du, IPCC daha yeni kurulmuştu ve iklim şüpheciliği yaygındı. 2003’te bile önde gelen Cumhuriyetçi danışman Frank Luntz Bush yönetimine “küresel ısınma”dan söz etmeyi bırakıp “iklim değişikliği” demesini önerdi; çünkü ikinci ifade daha az korkutucu sayılıyordu ve “değişiklik” insan eylemini ima etmekten kaçınıyordu (Heink ve Jax 2014). Notta ayrıca siyasetçilerin sera gazlarının tehlikeleri konusunda bilimsel bir uzlaşı olmadığı görüşünü benimsemeleri öneriliyordu (Burkeman 2003). O zamandan beri birkaç şey değişti. Her türlü siyasal iletişim gündemine rağmen “iklim değişikliği”nin “küresel ısınma”dan daha az korkutucu olmadığı ortaya çıktı ve insan eylemine işaret eden kanıtlar, son IPCC değerlendirme raporunun belgelediği gibi, artık sorgulanamaz.
McKibben’ın hamlesi muhtemelen Alman filozof Hans Jonas’ın (1903-1993) “korku sezgiseli” dediği şeye bağlanabilir (Jonas 1984, x). Ona göre korku, en azından prima facie, olumsuz bir duygu gibi görünse de “hayal gücüne dayalı-öngörücü” bir sezgisel olarak anlaşılırsa, aksine, yol gösterici işlevi görebilir. Başka bir deyişle, korktuğumuz olumsuz senaryolardan kaçınmak için eyleme geçmeye ya da mevcut eylem gidişatımızı yeniden değerlendirmeye sevk edilebiliriz. Bir korku sezgiselinin bir ölçüde etkililiği olabilirse de Steven Vogel’ın eleştirdiği türden, yani eyleme geçmek yerine yas tutmaya yol açan, tersi bir sonuç da doğurabilir. Örneğin vahşi doğa olarak anlaşılan doğanın sonundan korkmak, ağırlıklı olarak kentlerden (nüfusun yüzde 55’ine ev sahipliği yapan) oluşan gündelik çevremizin yönetiminin öneminin hafife alınmasına yol açabilir; oysa kentler küresel ısınmanın zaten yerel odak noktalarıdır (genellikle çevrelerinden daha sıcaktırlar). Daha genel olarak, insanları doğanın geri kalanından ayrı görmek, hem biyosferin şu andaki işleyişine ilişkin eksik ve kısmi bir görüşe hem de insanın bu işleyişteki rolünün yanlış temsiline yol açabilir.
Kaynak: https://www.e-ir.org/p/has-climate-change-ended-nature
