Japonya’nın Ayak Uyduramamasına Övgü

Japonya'ya rekabet edebilmek için daha çok Silikon Vadisi'ne benzemesi gerektiği söylendi, ama bunu reddetmesi, teknolojinin asıl ne işe yaradığına karar verme konusunda onu daha iyi bir yere koymuş olabilir.
Kasım 21, 2026
image_print

TOKYO: İçimdeki bataklık çiğneyen Fenian’ı İngiliz Büyükelçiliğine yapılan bir ziyaret kadar hiçbir şey tetiklemez. Yeni Georgian üslubundaki zarif cephesiyle bu bina, on yıl önceki son ziyaretimde Tokyo’da hayat bulmuş, kaybolmuş bir Cotswold malikânesi gibi görünüyordu.

Peki beni bu kadar huzursuz eden neydi? Belki görkemli ortam? Ya da olağanüstü asil görünen merhum kraliçenin yaldızlı çerçevelerdeki portreleri? Güzel sanat eserleriyle maun mobilyalar arasında dolaşırken bakışları beni odanın her yerinde izliyordu, tıpkı çocukluğumda gördüğüm o ürpertici Isa’nın Kutsal Yüreği portreleri gibi. Ben ki kraliçenin yıllık Noel mesajlarının bir hayalet kadar hoş karşılandığı İrlandalı bir cumhuriyetçi evinde büyümüş bir delikanlıyım.

Kulüp havasına daha yatkın biri için büyükelçiliğin İngiliz taşra konağı tavrı olsa olsa medenice görünürdü; neşeli İngiltere’nin kuşaklar boyunca döşemeleri bir yapay zekâ çobanının yardımı olmadan düzenleme becerisini edindiğinin bir göstergesi.

Dekor, yüzyıllara yayılan İngiliz özgüveninin ve rahatlığının bir yansımasıydı; biçimin elverdiği en ustaca yolla (sönmekte olan) egemen gücün özünü süzüyordu. Güzel sanat eserleri, damaska kumaşlar ve hoş aydınlatma, Britanya’nın teknolojik gücünün çoktan başka yerlere göç ettiğine dair hiçbir ipucu vermiyordu. Böyle bir hegemonyanın artık Amerikan platformlarında ve Asya tedarik zincirlerinde olduğuna dair de. Ama bu tür mekânların dehası şurada yatar: Yok olmayanın hayalî bir sürekliliğine inanmaya başlayabilirsiniz.

Sizi bir hayali paylaşmaya ikna ediyor. Hayal şu: Bu eski düzenler savaşa, sömürgeciliğin sona ermesine, Tamagotchi’lere ve cep telefonuna dayandıysa, belki en yeni dijital sarsıntılardan da sağ çıkabilir. İşte burası, bizi giderek daha çok ele geçiren teknolojik süper güçlerden bir sığınaktı, hatta bir ölçüde özerklikti. Zevkin, mahremiyetin ve insan ölçeğinin küçük egemenlik alanlarının bol bol bulunduğunun kanıtı.

Elbette her çağdaş devlet gibi İngilizler de bir modernlik gösterisi yapmak zorunda. Büyükelçiliğin dışında İngiltere’nin artık bir “Tek Boynuzlu At Krallığı” olduğunu ilan eden uzun afişler asılıydı. Ama durduğum yerden bakınca, bu çok İngiliz kurumun meşe gibi sağlam kalbi buna itiraz ediyordu. Hepsini daha önce görmüşlerdi. Yine de Silikon Vadisi’nin bazı görkemli yanılsamalarını, ihtiyaten, kendi işlerine katıyorlardı. İçeride, mitolojinin daha eski ve daha güçlü tek boynuzlu atları, kraliyet armasında kaslı bir biçimde duruyordu. Yalnızca nadirliği değil, saflığı ve aşırı vahşiliği de temsil ediyorlardı; bana tanıdığım bazı İngiliz özel okul çocuklarını hatırlattılar.

Ama büyükelçilik iç mekânının asıl cazibesi bu: güncellenmeyi reddetmesi. Ekonomik gerçeklere ve onları şekillendiren karanlık, değişmez güçlere rağmen. Burası, atalarımızın ahlaki ve kurumsal alışkanlıklarına yönelik bir duruştu.

Batma Hissi

Büyük Teknoloji oligarkları önlerindeki her şeyi dönüştürmekle tehdit edebilir, ama yaşanmış bu aristokratik ihtişamın zamansız dayanıklılığı ayakta kalacak, diye hissetmeye başlamıştım. Şimdi ben, başkasının kulüp koltuğuna gömülerek, işin farkına varmaya başlıyordum.

Kripto korsanlarının, risk sermayesi öncülüğündeki sömürücü şirketçiliğin dişi iblislerinin ve bilgi emeğinin çöküşünün saldırısı altında, iktidarın temellerinin ayaklarımızın altında tehditkâr biçimde kaydığını derinden hissediyoruz. Buna karşı duran şey, büyükelçiliğin daha eski, zamanın sınadığı değerleri ve onların rahatlatıcı tanıdıklığı. Hevesten hevese koşan Steve Jobs gibi insanlar muhtemelen buradan nefret ederdi. Kaliforniyalılar için ölüm neyse, onun için de mobilya öyleydi: isteğe bağlı.

Büyükelçilik çevresinin ötesinde Japonya da Pasifik’in karşı yakasından kendine doğru sürünen Darwinci altüst oluşa karşı kendini sağlamlaştırıyordu. Bu on yıl önceydi. Şimdi evrim kapıya dayandı ve Pax Silica adlı bir evlilik öncesi sözleşmeyle zorla bir evlilik öneriyor.

Yemin basit: Bizim tekno dünya görüşümüze katılın ya da onun yüzünden önemsiz hâle gelin.

Ya da büyükelçiliğin cesurca denediğini yapabilirsiniz: kimseye borçlu olmadığımız, egemen gücün dokunulmaz olduğu ve onu devirmeye çalışan her güce üstün geleceği yönünde hüsnükuruntuya kapılabilirsiniz. Bakın! Pirinç aplikler var! Damaska perde saçakları!

Sonunda avunmama izin verdim ve büyükelçinin “kucak” koltuklarından birini, iri bir koltuğu, içine gömülüp düşünmek için seçtim. Üstelik artık huzursuzluk kalıntılarına rağmen kaçmak için çok geçti. O sırada Londra Belediye Başkanı olan Boris Johnson, ülkenin basını ve teknoloji dünyasının önde gelenleri eşliğinde, göze batan bir tuzağı olmayan bir konuyu, Londra’nın atılgan yerli nakitsiz teknolojisini anlatmak üzere sahneye çıkacağı vaat edilmişti.

Daha iyisini bilebileceğime dair bir kuruntuya kapılmıştım. Kendisi de eski bir gazeteci olan Johnson güzel haber malzemesi vermeyi bilirdi ve içimden, beni hayal kırıklığına uğratmayacağına dair insafsızca bir düşünce geçti.

Nitekim Johnson bir gün önce, sahte bir ragbi maçında bir okul çocuğunu yere sermişti. Sakar, kaba kuvvetçi bir yabancının daha ince Japon duyarlılıklarını çiğneyip geçmesine ilişkin benzetmeler basından dökülüverdi. Neden olmasın? Coğrafi Batı olarak bu konuda sicilimiz epeyce kabarık.

Japonya’dan gelen kibar redler, kodlanmış azarlar ve ölüm tehditleri, Johnny Foreigner’ın İngiliz ölçüsüyle 12 numara lastik çizmesini şoji kapılarından içeri geçirmesini engellemeye çalışsa da yüzyıllar boyunca çoğu kez boşa çıktı. İşareti anlamakta hiçbir zaman pek iyi olmadık.

1853’te nihayet Japonya’nın içe kapanmacı, kibar “Lütfen Rahatsız Etmeyin” tabelasını bir kenara fırlatıp tehditle giriş hakkı talep etmek ABD Deniz Kuvvetleri Komodoru Matthew C. Perry’ye düştü. “Diplomatik” armağanlar listesinde, Japonlar bir gün gerek duyarsa diye bir beyaz bayrak da vardı.

Kapıyı kibarca tıklatırken yanında koçbaşı taşıyan bu Amerikalı neredeyse dokunaklı biçimde İngiliz. Bugünün siyasi gerçeklerini yansıtarak söylersek, “elinde kart olmayan” taraf için teslimiyet, gece gündüzü izler gibi kaçınılmaz olarak gelir.

İyi Adamı Yere Seremezsiniz

Şimdi karşımızda, Japonya’ya ticaret heyetiyle gelmiş, zıplayan bir siyasetçi vardı; onun için bu tür sakarlıklar yalnızca ısınma turuydu. Japonya’nın aşılmaz, itibar koruyucu görgü duvarı bir sonraki gafını garanti ediyordu.

Johnson ayaktaydı ve City’nin delikanlılarının son Fintech zaferini, yani “ışık yılı önde” büyülü nakitsiz ödeme teknolojisini görkemle tanıtıyordu. Söz konusu muhteşem İNGİLİZ teknolojisi temassız IC (entegre devre) kartlarıydı; metroda yolculuk ücretini ödemeyi çocuk oyuncağına çevirmişti.

Retorik bir soru olarak “Bununla kim övünebilir ki?” diye durup sorarken, adeta müdahaleyi davet etmişti. Ben de… hakikatin havarisi olarak, kendimi tutmadım. Basın koltuklarından, Japon yolcuların isteseler büyük ölçüde zaten oraya vardıklarını belirttim. Japonya bu nakitsiz teknolojiye yıllardır sahipti ve başkaları bozuk para ararken söz konusu teknolojiyi neredeyse tek başına ortaya çıkarmıştı. Birkaç yıl önce ben bile insanlığın nakitsizliğe ilk çekingen adımlarını denemek için Japonya’yı baştan sona dolaşmıştım, sonuçlar karışıktı, itiraf etmeliyim.

Besbelli bu haber ne İngiliz başkentine ne de belediye başkanının uşaklarının kulağına ulaşmıştı, çünkü Johnson birden tamamen çökmüş göründü ve gömlek manşetlerine doğru kekeledi: “Gerçekten mi, bu doğru mu!?” Koyu renk saçlı başlardan oluşan bir deniz onaylarcasına sallandı.

“Az önce bu etkinliğin bütün varlık nedenini baltaladım mı? Peki benim burada bulunmamın varlık nedeni ne?” diye sordu, yardımcılarına bakarak. “Bana neden söylenmedi?”

İhtimalleri toparlarken birkaç hızlı çıkarıma vardım. Birincisi, yakın çalışanları ile büyükelçilik ödevlerini yapmakta açıkça başarısız olmuştu. İkincisi, ev sahiplerinin çoğu kendi ülkelerinin bu konudaki dijital becerisine dair gerçeklerden aynı derecede yoksundu.

Üçüncüsü ve en önemlisi, çıplak bir imparator, açığa çıkarılmayı ne kadar hak ederse etsin, Japonya’da yine de İmparator’dur; yalnızca toplumsal ölümü göze alarak aşağılayıcı gerçekle yüzleştirilebilir.

Bu, Japonya’nın kusursuz görgüsünü hangi korkunç uçlara kadar götürmeye hazır olduğunu gösteren bir ders niteliğindeydi. Newcastle’a kömür satmak akılsızlık olabilir, ama görünen o ki Japonya’da doğru olan, Newcastle’ın böylesine muhteşem bir İngiliz cömertliği karşısında kömür ocaklarının varlığını kibarca inkâr etmesidir.

Yine de bu gaf affedilebilir, çünkü Japonların kendileri de kendi teknolojilerinden büyük ölçüde habersizdi; uzun zamandır nakitten başka hiçbir şeye güvenmeyi reddediyorlardı. Bu tipik ulusal inatçılık yüzünden Japonya’da onlarca yıl önce kusursuzlaştırılan temassız teknoloji, hangi Japon Boris Johnson’lar zorlarsa zorlasın, başta hiçbir yere varmadı. Ancak teknoloji 2000’lerde Avrupa’da ve başka yerlerde tutunduktan sonra yerel çapta geniş bir takipçi kitlesi buldu.

İlerleme Her Kötülüğün Kökü

Benim için bu, ilerlemenin başarısızlığının ve onun zorbalığına koşulsuz boyun eğmeye karşı haklı isteksizliğimizin sessiz bir simgesi oldu. Toplumların her yeni teknolojiye uyum sağlamasını isteyen yeni bir zorbalık bu. Ama Japonya’nın kanıtladığı gibi, buna mecbur değiliz. Japon yeniliğinin, fintech elçilerinin gözünden bile bu kadar tamamen saklı kalması, Japonya’nın teknoloji araştırmalarının dehasına yakışır bir küresel etki yaratmakta nasıl sürekli başarısız olduğunun da belirtisi.

Japonya’da sıkça olduğu gibi eksik olan şey, ham araştırmayı uluslararası düzeyde paraya çevrilebilir bir varlığa dönüştürmek için gereken saldırgan kültürel mekanizma.

Ülkede her şeyden önce adını çatılardan haykırma kültürel güdüsü yok. Bunu yapmaları tavsiye edildiğinde başlar sabırla onaylarcasına sallanır ve sonunda bu iş için en cılız bütçenin bile yeteceğine karar verilir. Tokyo Üniversitesindeki en prestijli girişim fabrikasında bile yalnızca yarı zamanlı bir halkla ilişkiler görevlisi var. İngilizce konuşmuyor.

Sonuç olarak küresel görünürlüğün nasıl yaratıldığı konusunda çok az kavrayış var.

İletişimi, uluslararası iş geliştirmeyi ve hikâye anlatımını çevresel idari işlevler saymak burada gerçek bir çelişki olduğunu düşündürüyor. Üniversitelere küresel ölçekte rekabet edebilen şirketler kurmaları emrediliyor, ama kurumsal olarak bu işe elverişli olmadıkları gerçeğine kör görünüyorlar. Japonya’da bu tür davranışları defalarca gözlemledikten sonra iletişim açığının ne kadar gerçek olduğu apaçık ortada.

Bu tutumlar, hikâye anlatıcılarının, eğlendiricilerin ve benzerlerinin Japonya’nın feodal kast sisteminde kelimenin tam anlamıyla “hinin”, yani insan olmayanlar diye sınıflandırıldığı günlere atavistik bir dönüş olabilir mi?

Pazarlamanın ve halkla ilişkilerin, tüm hikâyeler gibi, bir tür… yalan olduğuna dair, yersiz sayılmayacak bir kuşku. Üstelik manipülatif cinsten. Bu içine kapalı üniversite girişim merkezlerinde hikâyeyi sorduğumda aldığım temel yanıt şuydu: “Hem zaten, teknik özellikleriniz varken basit bir ‘hikâyenin’ ne faydası var ki!?”

Japonya girişim alanında tam da burada mı yanılıyordu? diye merak ettim.

Ağır Aksak Gitmekten Vazgeçmemek

Birkaç yıl sonra yanıtımı duyduğumu sanıyorum. Bir girişim toplantısında Tokyo teknoloji dünyasının içinden biri şöyle açıkladı: “Mesele teknoloji değil, uygulama.”

Devamında, Japonya’nın sık sık başarısız olduğu yerin işlerin yavaş yürümesi olduğunu söyledi. Haklıydı. Japon ticareti ağır aksak gitmeyi sever ve Japonlar kökleşmiş ağır aksak gidenlerdir. Kararlar aylar, hatta yıllar alır; konu evirilir çevrilir, değerlendir, değerlendir, değerlendir, sonra “nemawashi” (hazırlıklar) uğruna yavaş yavaş “güven inşa edilir”.

Japonya’nın nakitsiz ödemeleri yavaş benimsemesi bu eğilimi mükemmel biçimde örnekliyordu. Zavallı Japon mucitlerin ve yatırımcıların gözünden kaçan şey, okyanusun öbür yakasındaki Teknoloji Tiranlarının tekeline alamadığı güçlü yeni bir dijital aracın anahtarlarının yalnızca kendilerinde olduğu, bu aracın yasa koyucularının ve başlatıcılarının da kendileri olduğuydu.

Her açıyı kollayan Londralılar bunu daha iyi anladı. Bu tür bir fintech, Londra’nın Amerikan teknoloji hâkimiyeti dalgasını durdurma yolundaki şimdiye kadarki belki de tek başarısı olduğundan homurdanacak çok şey vardı. Tümüyle İngiliz bir başarı hikâyesi olmasa da, daha iri Fin-Tech Kardeşler dirsek atıp onları taşra malikânelerine geri gönderene kadar İngiltere’nin tutunabildiği neredeyse tek Büyük Teknoloji zaferiydi.

Görünüşe bakılırsa Japonya ve İngiltere, egemenliğin böyle sızıp gitmesini durdurmakta çaresiz görünüyor. Japonya’nın teknoloji konusundaki şaşırtıcı ayak sürümesi, yenilik gayretinin gözden kaçan bir yönünü, çeşitli nedenlerle gözden kaçırılmış ve yan yola itilmiş parlak yeniliklerin uzun tarihini gösteriyor. Aynı zamanda Japonya’nın kurumsal karakter sorununu ve şarabı suya çevirmedeki akıl almaz yeteneğini de çok iyi örnekliyor.

Fırsat Kapıyı Çalıyor

30 yıl önce beni ilk ticari elektrikli otomobillerinden birine bindiren Toyota’ydı. Aynı yıl bir sürücüsüz araca da. İnsansı robotlara dair bir “çılgın bilim insanı rüyası” sayesinde, bir Japon bilgisayar bilimci 15 yıl önce bana ülkesinin yapay zekâ makine öğrenmesinde dünyaya öncülük ettiğini söylemişti. Şimdi ülke, Rip Van Winkle masalının Japon versiyonundaki Taro Urashima gibi, bütün bu alanlarda uyuyakaldığını fark ederek uyanıyor.

Daha az ihtiyatlı komşuları, meşhur olduğu üzere, Japonya’nın sessizce öncülük ettiği teknolojiyi alıp koştu ve ülkeyi tamamen kendi eseri bir teknolojik uçurumun yanlış yakasında bıraktı. Bu arada Amerikan devleri hızla yükseldi, herkesin öğle yemeğini yedi, akşam yemeği parasını cebe indirdi ve şimdi başkalarının ahmakça yapabileceği gelecekteki nefes alma planları üzerinde opsiyon pazarlığı yapıyor gibi görünüyor.

Amazon’dan, Apple’dan, Meta’dan ve benzerlerinden teknolojinin “Muhteşem Yedili”si diye yakınmamızın, Yedi Samuray demememizin nedeni bu. Çağdaş Japonya dehasını değerlendirmekte ya da anlatmakta çoğu zaman başarısız oluyor.

Çin de Japonya’yı ve hepimizi yatak odası kapısında bırakıyor. Öncülüğünü Japonya’dan ve başka yerlerden en iyi fikirleri “damıtarak” elde etmiş olabilir, ama Çin şimdi bu uygulamaları hayata geçirdiği hızla bizi geride bırakıyor.

Bilgili herhangi bir Japon’a “Nasıl yani?” diye sorarsanız, “Galápagos” kuramını anacaktır. Şu meşhur adalardaki bitkiler ve yaratıklar gibi, Japonya’nın teknoloji standartları ve iş uygulamaları da denizaşırı istek ve arzularla bağdaşmayan benzersiz bir karakter geliştirdi.

Ülkenin sayısız girişimi bile yalnızca Japonya’da görülen tuhaf ve harika kavramlar ortaya çıkarıyor; bunlar yurt içinde hayran topluyor, ama pazarlama bilgisi ve diğer girişimcilik niteliklerinden yoksun oldukları için yurt dışına açılmaya kalkıştıklarında ölüm yürüyüşüne mahkûm oluyor. Çünkü küresel olarak büyümek için Japonya’nın dil becerileri yok, ürünlerini gereğinden fazla mühendislikle donatıyor ve yurt dışında neyin tutacağını anlamıyor. Japon araştırmacıların, “Annals of Improbable Research” bilim mizahı dergisinin her yıl verdiği hiciv ödülü Ig Nobel’in en çok alıcısına sahip olması da tesadüf değil.

Yeni Bir Yenilik Türü

Japonya’nın dünyanın gerçekten istediği şeyleri ürettiği 80’lerde ve 90’larda, “merak uyandırıcı ya da tuhaf aletler” diye bilinen işe yaramaz buluşlar için Chindōgu adlı bir çılgınlık bile vardı.

Bu Galápagos usulü içe dönüklük, bazı benzersiz yenilikleri beslemekle birlikte Japonya’yı küresel teknoloji manzarasında yalnızlaştırdı, ya da düşünce böyle. Bu da yüzeysel biçimde yüksek teknolojili bir Japonya yarattı, demişti bana bir keresinde eski Apple direktörü Hideki Onda.

Onda’ya göre kök neden Japonya’nın son derece ihtiyatlı ve muhafazakâr iş ve siyaset sınıflarıydı. Bu da Japonya’nın Galápagos çizgisinde evrilmesine imkân tanıdı, çünkü girişim kapitalizminin acımasız doğası ve radikal teknokratik altüst oluş, Japonya’nın daha yavaş, daha tartılı iş yapma biçimine hiç uymuyordu.

İktisatçılar Japonya’nın rekabetçi “hayvani ruhlarının” yeniden ateşlenmesi için dırdır ederken ülke, alışılmış hayvani ihtiyatıyla karşılık verdi.

Bunu en iyi örnekleyen olay olarak Onda, 1996’da Apple’ın Japonya’yı öğretim teknolojisini okullara getirmeye zorladığı bir zamanı anımsadı. Eğitim bakanının yanıtı kibar bir “Kekko desu”, yani hayır oldu.

Apple’ın o zamanki CEO’su Michael Spindler, Onda’ya ne zaman tekrar deneyebileceklerini sordu. “Bakanlığın asansör kapısının üstündeki 60’lardan kalma kat göstergesi dijitale geçtiğinde,” dedi Onda ona.

O sıralar çoğu kişi bunu kesinkes Luddite bir tepki saydı. Ama 30 yıllık dijitalleşmeyi hızla ileri sararsak, bakanın çılgınlığında bir metot olduğunu görüyoruz. Dijitalleşme ve dijital ekonomi telaşının kendi kurbanlarını yarattığını geç de olsa fark ettik.

Çok hayranlık duyduğumuz Amerikan sermaye verimliliği ve piyasa altüst oluşu modelleri artık yıkıcı olabilir diye görülüyor. Örneğin ağa bağlı ekran tabanlı öğrenmenin sihirli bir değnek olmadığını öğreniyoruz. Bütün kültürler de girişim modellerine uymuyor; Japonya’yla aynı çizgideki, toplumsal uyumu öne koyan İsveçlilere sorun yeter.

Araç Mesajın Kendisidir

İsveç, öğrenci okuryazarlığında düşüş kaydettikten sonra dijital öğrenmeye yönelişini şimdi tersine çevirdi. Okullarda cep telefonları yasaklandı ve ders kitabı sektörü okulların kâğıda dönüşüne seviniyor.

Yine de dijitalleşmenin yavaş olduğu ve yapay zekânın iş yerinde büyük ölçüde bir merak konusu olarak kaldığı Japonya’ya, misyonerlik yapan Büyük Teknoloji’nin saldırısı yoğunlaşıyor.

Dijitalleşme yönünde hâlâ karşılanmamış bir istek var, bu doğru. Çoğunlukla bazı iş çevrelerinden ve bazı siyasetçilerden yayılıyor. Örneğin Japonya’nın yapay zekâ düzenlemeleri ABD’dekiler kadar gevşek yapıldı ve birçok kişi bunu Amerikan şirketlerinin gelmesi için bir teşvik olarak görüyor.

Teknoloji gazetecisi Japon bir arkadaşıma bu yeni “Kara Gemiler” anı hakkında ne düşündüğünü sordum; Titanik boyutlarında, sancılı bir kültür çatışması beklediğini söyledi. “Çünkü Amerikan teknoloji şirketleri inşa ettikleri şeylerin toplumsal sonuçları konusunda çoğu zaman olağanüstü sorumsuzdur.”

Bana bir başka keskin gözlem daha yaptı: “Sonuçta Silikon Vadisi öncelikle insan refahını azamiye çıkaracak biçimde optimize edilmemiş. Getiriyi azamiye çıkaracak biçimde optimize edilmiş.”

Japonya. Görünüşte kapitalist, oldukça farklı bir bakışa sahip. Vurgu kârda değil, toplumsal uyumda. Bu karşıtlık yalnızca kültürel değil. 2006’da yapılan bir Japon hükümeti araştırmasında, yanıt veren Japon şirketlerinin yüzde 70’e yakını çalışanların önemli paydaşlar olduğunu söylemiş, yüzde 90’ı uzun vadeli istihdamı sürdürmeyi planlamıştı.

Şimdi, birkaç on yıl ya da belki birkaç yüzyıl sonra geriye baktığımızda, mevcut teknoloji devrimimizin çok fazla “teknolojik kirlilik” ürettiği sonucuna varabileceğimizden kuşkulanıyor; yani Silikon Vadisi’nin yenilikçi eğilimine rağmen sonunda çok sayıda insana hatırı sayılır acı çektiren yenilikler. Bu, yapay zekâ gelişiminin yok oluşumuza yol açacağına dair iyi bilgilendirilmiş kaygılar ışığında özellikle ürkütücü.

Vardığı sonuç, Japonya’nın filizlenmekte olan “teknolojik egemenlik” çağrısını yansıtıyor. Ona göre teknolojiyi toplumsal sorumlulukla çok daha ciddi biçimde buluşturacak kullanım yolları önermek artık Amerika’nın değil, Avrupa’da, Japonya’da ve başka yerlerde olduğu gibi uzun tarihe ve derin kültürel geleneklere sahip ülkelerin sorumluluğu.

Bazı Avrupalıların ve Japonların şimdi ABD teknolojisine bağımlılıklarını azaltmak için çalıştığı doğru. Ama elinde kart olmadığında, belli bir kısık sesin hatırlatmaktan hoşlandığı gibi, ısrarcı rakiplerinizin size uzattığı beyaz bayrak sonuçta bir can simidi gibi görünebilir.

Tekno Darwinizm Doğuyor

Bu tür sapkınların zaferine kadar, tekno Darwinizmin kaçınılmaz karanlık mantığı şimdilik gölgesini Japonya’nın iktidar koridorlarının epey içine düşürüyor. Tümden önemsizleşmeye karşı bir korunma yöntemi olarak Şeytan’la sofraya oturmak diyebilirsiniz buna. Yalnızca uzun yemek çubukları getirin ve menüde olmamayı umun.

Ulusal gerilemeye ve değeri düşen yene başkanlık eden hükümete, Peter Thiel’in Tokyo’daki yakın tarihli ziyareti bir tür alamet, hatta belki bir fırsat gibi görünmüş olmalı. Kuşkusuz Japonya Başbakanı Sanae Takaichi, olası kükürt kokusuna rağmen Thiel’i ve ticaret heyetini yeterince güler yüzle karşıladı. Tekillik müminlerinin karanlık yanından bir tür misyoner olmasının yanı sıra bu ziyaret, okyanusun öbür yakasından gelen teknoloji elçilerinin uzun listesindeki en yeni halkaydı. ABD risk sermayesi de hızla geliyor. En iri firmalardan birinin patronu Marc Andreessen bu yaz ilk yurt dışı ofisini Japonya’da açtı. Japonya’nın artık Silikon Vadisi modelini kendisini içine düştüğü hatırı sayılır çukurdan çıkarabilecek model olarak gördüğü sır değil.

Pasifik’in iki yakasındaki girişimlere yardım eden bir kuruluşun kurucusu Brandon Hill bana Tokyo’nun daha fazla girişime ve daha fazla “başarılı çıkışa” can attığını söyledi. Umut, bu hevesli girişimcilerin 19. yüzyıldaki Meiji dönemi modernleşmesi ya da Japonya’nın İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki çarpıcı yeniden sanayileşmesi gibi hızlı bir yeniden icat dönemi başlatması. Bu seferkini, diye hayal ediyoruz, mumdan kanatları daha dayanıklı yerli Silikon Vadisi özentileri sürükleyecek.

Ama Hill, Japonya’nın yalnızca daha fazla girişim yaratmanın ötesini düşünmesi gerektiğinde ısrar ediyor ve dikkatle dinleyen Japonya’ya sihirli formülü aktarmaya hevesle şunu söylüyor: “Daha fazla küresel ölçekte rekabetçi şirket yaratmalı.”

Ölüm Yürüyüşü, Ne Ölüm Yürüyüşü?

Ama bunlar yine ölüm yürüyüşü emirleri. Çünkü Japonya’nın mevcut kaygı havası ile hayatta kalma becerisi, İngilizce ve anlatı sezgisi eksikliği düşünülürse, küresel piyasa bedelini alacaktır. Bir zamanlar dışa dönük, teknolojiyi ulusal bekanın merkezine koymaya istekli, kökleşmiş tamirciler ulusuyken, 80’lerin ekonomik patlamasının 1991’de çökmesi kayıp on yıllara ve ekonomik durgunluğa yol açtı. Çöküş ayrıca risk almaktan korkmayı ve güvenli işlere, güvenli yatırımlara ve güvenli muhafazakâr hükümetlere çekilmeyi doğurdu.

O travma sayesinde çağdaş Japonya şimdi çok daha içe dönük ve riskten kaçınan bir yer. Balonun çöküşü ve ardından gelen mali kriz, uzun bir kurumsal gerilemeye yol açtı. Japonya Merkez Bankası 2024’teki bir araştırmada, birçok firmanın krizden ve sonraki şoklardan sonra yatırımı kıstığını ve nakit rezervi biriktirdiğini saptadı. Bu geçmiş iş dünyasının ihtiyatını açıklamaya yardımcı oluyor, ama Japonya’nın daha geniş içe dönüşünü tek başına açıklayamaz.

Japonya’nın kayıp on yıllarında oluşan ahlaki ve kurumsal alışkanlıkların birkaç Teknoloji Vadisi gurusunun ısrarıyla buharlaşması pek olası değil. Burada birçok kişi, belki de haklı olarak, yeni dünyanın korsan kapitalistlerinin liberteryen, atak tarzının tereyağlı suşi kadar ender kalmasıyla gurur duyuyor.

Buna rağmen merkezî hükümetin bazı kesimleri, örneğin iddialı Ekonomi Bakanlığı, ulusun girişimci ruhların böylesine mucizevi bir dirilişi uğruna son gömleğini bile ortaya koymasında ısrar ediyor. Bu, çok korkulan yabancı iş uygulamalarının kusurlu da olsa ithal edilmesi ve yabancı yatırımın Şeytan’ına ve bütün oyunlarına yer açılması anlamına gelse bile.

Şimdiki düşünce şu: Ülkenin gelişebilmesi için Japonya’nın satrapları Şeytan’ın en yeni taptaze küçük şeytanları olacaksa, öyle olsun. Buna göre Japonya’nın bakanlıkları bir Şam yolu dönüşümü geçirmeli, evrensel dijitalleşmeye boyun eğmeli, programa uymalı ve faksı girişimin görkemli, parlak yalanı için bırakmalı. “Bebeği uyandırmamaya” yemin eden bir ulus için sert bir ilaç.

Devrim Metaya Dönüştürülmeyecek

Daha önce belirtildiği gibi devrim iş dünyasıyla sınırlı kalmayacak. Üniversiteler de zorla programa katıldı ve girişim devşirmek için yağmalanacak. Şimdi “kuluçka merkezleri”, “ekosistemler” ve “tek boynuzlu atlar” gibi büyülü kelime salatalarını, yeni ithal edilmiş ve umulur ki kârlı kargo kültünün büyü sözlerini keyifle kullanıyorlar.

“Yığın” (Stack) uğruna, yani göklere çıkarılan dijital ürünün gizli sosu uğruna, Eski Kafalı öğrenim yuvası ve çocuk bakıcılığı rollerini bırakıp “hiper ölçeklenmeyi” öğrenmeleri gerekiyor. Böylece bilim ve teknolojinin ekonomik büyüme ve ulusal güvenlik sağladığı “yeni teknoloji güdümlü bir ulusun” motorları olacaklar. Model, Kaliforniya’nın öncü laboratuvar çalışmasıyla girişimciliği kârlı biçimde kaynaştıran, ihracat için sadeleştirilmiş modeli.

Şimdiye kadar asıl işlevi, Japonya’nın ünlü giriş sınavlarının yakın zamanda fazlasıyla yorduğu öğrenciler için yorucu olmayan bir sığınak olan bir kurum için bu büyük bir istek.

Ama kalp istediğini ister. O hâlde gençler iş gücüne katılmadan önce onlara uygulanan oyun bahçesi ve bitirme okulu modeli gitmeli. Zaten bu, onları iş otomasyonunun kolay hedefi hâline getiren bir sistem.

En iyi üniversitelerdeki araştırma ise tamamen başka bir konu. Dünya standartlarında ve yenilikçi ama bilgi birikiminin dünyevi Batı Yakası usulü paraya çevrilmesinden uzak olduklarından ticaret için pek olası bir araç değiller. Ama Tokyo’nun daha modaya uyan, teknolojiyi daha iyi bilen bürokratlarına göre akademik araştırmacılara para ve girişim planları armağan etmek Japonya’nın ekonomik dertlerine karşı kusursuz bir çare gibi görünüyor olmalı.

Ülkenin ekonomik acil durumu yeterince gerçek. Bir zamanlar dünyada ikinci sırada olan Japonya’nın nominal GSYH’si 2010’da üçüncü, 2023’te dördüncü sıraya düştü. Ülkenin küresel nominal GSYH’deki payı 1995’te yaklaşık yüzde 18 iken 2025’te yaklaşık yüzde 3,8’e sert biçimde geriledi. Daha da endişe verici olanı, kişi başına nominal GSYH’si de dünyada ikinci sıradan bugün 38. sıraya düştü.

Reel ücretler 30 yıldır durgun; yen yaklaşık 40 yıldır görülmemiş bir düşük seviyeye indi.

Malzeme Var, Tarif Yok

Ama umut için nedenler var. Sonuçta ülkenin onu yüce bir tekno devlet yapacak bütün malzemesi var. Seçkin bilim insanları, sihirli bir para musluğu (parasal genişlemeye ve sıfıra yakın faizlere teşekkürler) ve dünya standartlarında imalat yeteneği.

Ama teknoloji yazarı arkadaşımın işaret ettiği gibi, politikalar dünyamızı şaşırtıcı derecede yararlı araştırma uygulamalarıyla etkilemek yerine yalnızca muazzam bir medeniyetler çatışmasını ortaya çıkarıyor. Bu, kemiğine kadar yavaş ve hiyerarşik Japon üniversitelerinin (hızlı ve istikrarsız olması gereken) girişim fabrikası kuluçka merkezleri olarak yeniden kullanıma kötü uyum sağladığı bir başka kurumsal uyumsuzluk. Sürtüşme neredeyse elle tutulur.

Onlarca yıl kendi içine kapalı hâllerine bırakıldıktan sonra, ki buna garip biçimde yurt dışında yayın yapma isteksizliği de dahil, üniversite bağlantılı kurucular şimdi küresel kısmını işine geldiği gibi atlayarak “küresel girişimler” için hibe almak üzere sıraya giriyor. “Baştan küresel ol” sloganından daha boş bir slogan olmamıştır, çünkü bu kurucuların çoğu İngilizce konuşmuyor.

Ama “küresel ol!” beyanı olmadan fonlama almaya hak kazanmaları pek mümkün olmazdı. Bu, Japonya’nın sınırları aşma yönündeki son girişimini, göklere çıkarılan diğer tüm uluslararasılaşma planları gibi, bir aldatmacaya çeviriyor.

Japonya İngilizce yeterlilik sınavlarının en alt sıralarında oyalandığı ve satış sunumu ya da kendini tanıtma gibi uluslararası pazarlama uygulamalarını geç benimsediği için yeniliği geniş kamuoyunun gözünden çoğunlukla saklı kalıyor.

Ani bir yön değişikliği olmadan, Japonya’nın inanılmaz havasız, riskten kaçınan ve köhne kurumlarından ulusal kendine yeterliliği, ekonomik güvenliği ve en yeni teknoloji yeniliğini çıkarmak bir mucize olacak. Yapay zekâ, yarı iletkenler ve savunma teknolojisi gibi kritik alanlarda öncülük şansı, ülkenin hayal kırıklığına uğramış göçmen yenilikçilerinin sonuncusuyla birlikte gemiyle gitti bile.

Zombiler Giriyor

Ama çekici kurgular katı gerçeklerin önüne geçme alışkanlığına sahip. Bu yüzden üniversiteler, devletin istediği gibi küresel pazara hazır girişimler üretmeye pek elverişli olmamalarına rağmen girişim üretmek için hatırı sayılır miktarda devlet parası alıyor. Bu üniversitelerin çoğu, Japonya’nın zombi işletme stokuna, yani sağlıklı küresel piyasa performansı sayesinde değil, ucuz kredi ve devlet yardımları sayesinde hayatta kalanlara odaklanıyor.

Akademinin kutsanmış ve şımartılmış çevresinin dışındaki Japon girişimleri de daha iyi durumda değil. Silikon Vadisi’nin gösterişinden yoksun olan Japonya’nın kurumsal kültürü, Amerika’nın bireyci, tişörtlü patronlarının tam karşıtı. Japonya’nın kurumsal kültürü, uyumcu, gemiyi sallama diyen bir vasatlığı öne çıkarıyor, uzman yerine genelci çalıştırıyor ve yıkıcı fikirler yerine riskten kaçınmayı yeğliyor; yeniliği paraya çevirmek bir mücadele olarak kalacak. The Economist, Tokyo’nun “önce girişimler” büyüme planının acınacak derecede yanlış yönlendirilmiş göründüğünü öne sürüyor.

Ülkede yeni ışık, enerji ve ilerleme getirebilecek Prometheusvari cüretten yoksunluk yok. Ama Japonya’nın öfkeli bir Zeus rolünü üstlenme, asi yenilikçileri en yakın kayaya zincirleme alışkanlığı var. Japonya’nın, kurumsal sistemden haksızlığa uğradığını düşünen hoşnutsuz yenilikçilerden oluşan uzun bir listesi var. Beyaz LED’i icat eden adam Shuji Nakamura bile başlangıçta yalnızca 20 bin yen (o dönem yaklaşık 200 dolar) tutarında bir şirket primiyle ödüllendirilmişti.

Günah Keçisi

Bu kıyılara çiğ, bireyci, ABD usulü tekno kapitalizmi getirip hüsrana uğrayan, bununla ünlenmiş bir adam varsa, o da “Horiemon” lakaplı Takefumi Horie. İnsanlığa ateş getiren bir Titan değil, daha çok hırslı bir internet sağlayıcısı, ama yine de öğretici olan, yıkıcı maskaralıkları yüzünden yirmi yıl kadar önce 21 ay hapis yatan bu teknoloji girişimcisine yapılan muameleydi.

Horie’nin tarzı onu ABD ile Japon iş dünyası arasındaki bir kültür çatışmasının merkezine koydu. İnternet şirketi Livedoor 2005’te Nippon Broadcasting’e düşmanca bir teklif verdiğinde Japon şirketlerinin kâbusu oldu. Mesai dışı alım satımdaki bir yasal boşluğu kullanarak radyo yayıncısının yüzde 29,6’sını tek seferde satın aldı ve payını yaklaşık üçte bire çıkardı. Bu, güçlü Fuji TV’nin kontrolünü ele geçirme girişimiydi. Hamle, hükümeti Menkul Kıymetler ve Borsa Yasası’nı devralma kurallarını mesai dışı alım satıma da yayacak biçimde değiştirmeye yöneltti. Teklif başarısız oldu.

Yetkililer Horie’yi bir yıl sonra ayrı bir konuda tutukladı. Şirketi Livedoor’un yatırımcıları yanıltmak için mali sonuçları tahrif ettiği suçlamasıyla karşı karşıya kaldı. Şirket yaklaşık 5 milyar yen vergi öncesi kâr bildirmişti, ama savcılar aslında yaklaşık 300 milyon yen zarar ettiğini söyledi. Horie menkul kıymet yasalarını ihlalden mahkûm edildi ve 2,5 yıl hapse çarptırılarak yaklaşık 21 ay yattı.

Bu muamele Japonya’nın girişim topluluğunu şoke etti ve uzlaşıya dayanmayan, Anglosakson, ahlaken belirsiz, kültürel normları silmeye kararlı bir kapitalizmin ABD’de hoş görülebileceğini, ama Japonya’da cezalandırılacağını gösterdi. O sırada en uzun boylu gelincik olmayı hedefleyen Japon teknoloji girişimleri köklerini çabucak çekti. Girişim devrimi ve dijitalleşme telaşı iptal edildi.

Japonya’nın bürokratik, yukarıdan aşağıya planlaması karşısında Japonya’nın seçkin üniversiteleri, sabırlı sermayesi ve güçlü imalat sicili pek az şey ifade ediyor. Hızlı hareket eden, yazılım güdümlü küresel teknoloji eğilimleri düpedüz yoluna devam ediyor; Japonya’nın yetişemeyeceği kadar hızlı.

Oysa Japonya aslında Amerika’nın teknolojiye duyduğu tutkuyu paylaşıyor. Özellikle yapay zekâ alanında Japonya’nın makine zekâsıyla ilişkisi görece uzun ve verimli. Bilgisayar bilimci Noriko Arai, 15 yıl önce ofisinde beni oturtup insansı robotlara dair bir “çılgın bilim insanı” rüyasının Japonya’yı onlarca yıl önce yapay zekâ yarışında nasıl öne geçirdiğini anlattı.

1980’lerde Batılı araştırmacılar sinir ağlarına hâlâ şüpheyle bakarken Japon bilim insanları yapay nöronların ve makine öğrenmesinin derinlerine dalıyordu. Yapay zekâ araştırmacısı Yutaka Matsuo bana, “Japonya’nın o zamanlar önde olduğunu söyleriz,” dedi. “Ama belki bu şimdi pek bir şey ifade etmiyor.”

Japonya geride kaldı; Silikon Vadisi usulü bir dijital dirilişi canlandırmak için gerekli sayılan Aziz Vitus dansına yetişemedi. Ama belki de yanlış şeyi ölçüyorduk. Evet, kurumları çoğu zaman değişemeyecek kadar muhafazakâr, ama teknolojinin bize verdiği zararı gözden geçirirken, ağır aksak gidenler ağır aksak gitmekte haklı mıydı?

Başarısızlık karşısında korkusuzluk, hızlı yineleme, küresel özgüven, hiyerarşiye tahammülsüzlük kesinlikle ülkenin ev tarzı değil. Ama bu yüzden Japonya sonunda bir kurşundan sıyrıldı mı? Teknoloji gazeteci arkadaşım ve onun gibi başkaları giderek böyle hissediyor.

Yabancı yapay zekâ riskinin fazla hızlı yaygınlaştırılmasına dair korkular, toplumsal uyumun aşınmasına dair korkular, gig ekonomisinin Japonya’nın değerli tam istihdamının yerini alacağına dair korkular var. Yerlileri alt eden teknoloji şirketlerinden daha fazla stratejik özerklik talebi de var.

Kara Gemiler Yine Geldi

Ama konuşulan yalnızca, Japonya hızlı altüst oluşun Amerikan modelini benimserse başka bir Kara Gemiler “darbesi” ya da “dijital sömürgecilik” değil. Kültür çatışmasının sürtüşmesinin belki bir yarar olduğuna dair artan bir kavrayış var. Japonya’nın ağır aksak yolları ve aşırı kapitalizmle bağdaşmayan kurumları, bir tür sağlam teknolojik egemenlik kurma şansı sunuyor. Japonya’nın, şimdi Batı’ya bulaşan teknolojik determinizmden kaçmasına olanak tanıyor.

Bir teknolojinin ortaya çıkması, toplumların birden ona uyum sağlamaya zorlandığı anlamına gelmez. Hangi teknolojilerin, ne kadar hızlı, hangi kurallar altında ve kimin yararına benimseneceğine toplumlar karar vermeli. UNESCO 2021’de insan denetimi çağrısı yaptı ve toplumlara yapay zekâ sistemlerini kabul etme ya da reddetme dayanağı verilmesini talep etti. Bu çağrıya şimdi dünya çapında kurumlar ve hükümetler geç de olsa karşılık veriyor; yapay zekâ gelişmelerine dair insanların kaygılarını yansıtıyor.

Tesadüfen, büyükelçilikte dinlediğim Johnson’ın zamansız Fintech konuşması, her sorunun bir teknolojik çözümü olduğu ve daha fazla teknolojinin mutlaka ilerleme anlamına geldiği varsayımına ışık tutuyor. Japonya’nın kaçınmaya hevesli olması gereken bir teknolojik determinizm ve teknolojik ilericilik efsanesi.

“Yıkıcı teknolojinin basitçe kaçınılmaz olduğunu ve teknolojik cini şişeye geri koyamayacağımızı kabul etmeliyiz,” diye ekledi Johnson temassız ödeme sunumuna. “Diş macunu bir kere tüpten çıktı mı, arkadaşlar, iş bitti.”

Atalet Her Zaman Kötü Haber Değil

Japonların daha yetkin olmak için daha Kaliforniyalı olması mı gerekiyor, yoksa bu eski kurumlar ve Japonya’nın ataleti, biraz nefes alma alanı yaratmak için kendi hâllerine mi bırakılmalı? Bill Gates yakın zamanda “yapay zekâ çağına girişi kolaylaştıracak bir plan yok” dedi. Belki de Japonya’nın tam o girişteki sürtüşme deneyimi bize bir şey söylüyor. Silikon Vadisi değerlerini taklit etmeye yönelik yarım yamalak girişimlerine rağmen, ülkenin derin ataleti onu küreselleşmenin ve teknolojik altüst oluşun bazı kötü etkilerinden koruyor gibi görünüyor.

Onlarca yıldır Japon şirketleri, iş yaratmaya ve şirketleri korumaya yardım eden bir “toplumsal sorumluluk” zihniyetinin parçası olarak çalışanlarını hissedarların ve sermayenin doymak bilmez taleplerinden korumaya çalıştı.

Ulusun kurumları ne kadar eskimiş ve yavaş olursa olsun, onların limbik ihtiyatı geçim kaynaklarını korudu. Çünkü sık söylendiği gibi Japonya kocaman bir iş yaratma düzeneği. Amerikan tarzı yalın kapitalizmin getirilmesi, aşırı istihdam yaratmayı amaçlayan iş gücü politikalarını tehdit ederdi ve evimin önündeki yol çalışmalarında bir trafik lambasının yeteceği yerde trafiği yönlendiren adamların hepsi işsiz kalırdı. Bu da Japonya’yı teknolojik determinizmle şimdiki hesaplaşmamızda olası, ama olası olmayan bir son savunma hattı yapıyor.

Başka her yerde eski kurallar çöküyor ve bazıları tek boynuzlu at gümüşüyle yüklenmiş hâlde çıkışa yöneliyor. Batı Yakası milyarderlerinin hatta kaçış kapıları ya da sığınaklar aradığı bildiriliyor. Geç kalmış Japonya onların saklanma yerleri listesinde olabilir mi?

Bu eski fıkrada Tokyo’yu Viyana ile değiştirin, ne demek istediğimi anlarsınız. “Dünya bir gün sona erecek olursa Viyana’ya taşının, çünkü orada her şey 20 yıl sonra olur,” diye gider bugün bile semavi şehir hakkında kullanılan espri.

Japonya, güncellenmeyi reddetmesi bakımından Viyana’dan farklı değil. Ve bunu yapamaması, Tokyo’daki kendinden utanmayan, hiç değişmemiş İngiliz Büyükelçiliği gibi, hiç de bir dezavantaj olmayabilir. Tam tersine bize neye değer verdiğimizi ve nedenini hatırlatabilir.

*Gazeteci ve yayıncı Michael Fitzpatrick, gazeteciliğin bütün büyük avlarının peşinden koşarken zorunlu olandan fazla ülkede yaşadı.

Kaynak: https://www.noemamag.com/in-praise-of-japans-failure-to-keep-up/

SOSYAL MEDYA