Denisa Kostovicova -Jessie Barton Hronešová
Sırbistan’ın Öğrenci Listesi, 2026 Sırbistan seçiminde çarpıcı bir zafer kazanarak Aleksandar Vučić’in iktidar üzerindeki hâkimiyetine son verdi. Denisa Kostovicova ve Jessie Barton Hronešová, lidersiz bir öğrenci hareketinin köklü bir rejimi görevden uzaklaştırmayı nasıl başardığını açıklıyor ve hareketin şimdi hükümette karşılaşacağı zorlukları değerlendiriyor.
Pobeda! Pobeda! Zafer! Zafer! Sırbistan’ın kentlerinin ve kasabalarının sokaklarını dolduran coşkulu kalabalıklar, 14 yıllık otokratik güçlü adam Aleksandar Vučić’in, 25 Ekim 2026’daki gergin seçim gününün akşamında seçim yenilgisini kabul etmesinden dakikalar sonra böyle haykırdı.
Tarihî oylamanın galibi, iki yıllık, lidersiz ve daha önce hiçbir siyasi deneyimi olmayan bir öğrenci hareketinin desteklediği “Öğrenci Listesi – Öğrenciler Kazanıyor” oldu. Zaferi yaklaşık %70’lik yüksek katılım getirdi; öğrenciler oyların %53’ünü alırken Vučić ve Sırbistan İlerici Partisi (SNS) yalnızca %39’a ulaştı (henüz onaylanmamış resmî rakamlara göre).
Oy pusulasında 16 liste daha olsa da referandumu andıran bu oylamada asıl mücadele Vučić ile öğrenciler arasındaydı. Vatandaşların ve sivil toplum aktivistlerinin sandık merkezlerini izlemek için gösterdiği eşi görülmemiş gönüllü çaba, oylama ve sayım sırasında hile ihtimalini azalttı. 500.000’i aşan geniş oy farkı rejime yenilgiyi kabul etmekten başka seçenek bırakmadı. Bu, pek çok kişinin umduğu ama yalnızca en iyimserlerin ulaşılabilir saydığı bir sonuçtu.
Sırbistan’da umut korkuya karşı
Yıldırma konusunda deneyimli ve muhaliflerine karşı şiddet kullanmaktan geri durmayan SNS rejimi, öğrenci hareketi 2024’te sahneye bir anda çıktığından beri kendini pek az dizginledi. Bu, özellikle altı hafta süren seçim öncesi kampanya sırasında belirgindi; kampanya öğrencilere verilen desteği yalnızca genişletti.
“Sonunda değişim için bir umut var gibi geliyor”, Öğrenci Listesi’nin barışçıl bir miting düzenlediği oylama arifesinde başkentteki destekçilerin ortak duygusuydu. Öğrencilerin çevresindeki olumlu “hava” ve onların hukukun üstünlüğüyle yönetilen bir Sırbistan vizyonu bulaşıcıydı: kimileri için “neredeyse oylamanın kendisinden önce kazanılmış bir zafer gibi”. Başkentin dışında insanlar yalnızca değişim umuyordu: “Bu bir yaşam değil, bu hayatta kalmak”, dedi Sırbistan’ın orta kesimindeki bir vatandaş, seçimden bir gün önce.
Seçim günü, oy kullanma usulsüzlüklerine dair yüzlerce rapor yağdı: oy gizliliğinin ihlal edilmesi, kimliksiz oy kullanılması ve başka yöntemlerin ardından sandık merkezlerinin yakınından şiddet haberleri geldi. Yüksek katılımın öğrencilerin lehine olacağı anlaşılınca gerilim yükseldi. Bir ivme yaratmak için Öğrenci Listesi vatandaşları erkenden ve korkmadan oy vermeye çağırdı. Sabahın erken saatlerinden itibaren uzun kuyruklar oluştu; bu, artık pasif ve yıldırılmış kalmayacak bir halkın kanıtıydı.
Bu arada diaspora, karşılaştığı engelleri aşarak yurt dışında üzerine düşeni yaptı: yetkililer, kayıtlı seçmen sayısı, sandık merkezi açılması için gereken sayının çok üzerinde olan kentlerde sandık merkezi açmayı reddetti ve yurt dışındaki oylamanın Sırbistan saatine uymasında ısrar etti. New York’taki Sırplar, gece saat 1’de pijamalarla ve uyku maskeleriyle sandık merkezine akın ederek meydan okumalarını gösterdi. Başka yerlerde araç paylaşımı düzenledi ya da oylarını kullanmak için binlerce mil yol katetti.
Eşsiz bir siyasi hareket
2026 Sırbistan seçimine giden olağanüstü yolun ve seçimin sonucunun önemi abartılamaz. Öğrenci Listesi eşsiz bir siyasi hareket. Novi Sad’daki tren istasyonunun yeni yenilenmiş saçağı Kasım 2024’te çöküp aralarında çocukların da bulunduğu 16 kişiyi öldürdükten sonra öğrenciler hesap verebilirlik, şeffaflık ve hukukun üstünlüğü talep ederek oturma eylemleri, ablukalar, yürüyüşler ve hatta Strazburg’a bisikletle yolculuk düzenledi. Çöküşün büyük ölçüde, kökeni yolsuzluğa dayanan inşaat kusurlarından kaynaklandığı belirtiliyor.
Hükümet boş yatıştırma jestleriyle karşılık verdi; bunlar sonradan, öğrencilere ve maaşları ödenmeyen üniversite çalışanlarına, ayrıca desteğini dile getiren gazetecilere, sanatçılara, sporculara ve başkalarına yönelik baskıya ve şantaja dönüştü.
Hareket pes etmek yerine daha da güçlendi. Mesajı, rejimin medyayı elinde tutması yüzünden uzun süre karanlıkta bırakılmış küçük kasabalardan ve köylerden geçen simgeleşmiş yürüyüşlerle ülkenin en uzak köşelerine ulaştı.
Destek, etnik, kuşaksal, ideolojik ve sınıfsal farkları aşarak büyüdü. Sancak’tan Boşnakların ve Sırpların kucaklaşması, yol kenarlarında öğrencileri selamlayan, öğrencilerle müzik ve dans paylaşan emeklilerin görüntüleri; nefrete, korkuya ve yolsuzluğa karşı duran birliğin, sevginin ve nezaketin simgeleri hâline geldi.
Mayıs 2025’te rejimin geri adım atmayacağı anlaşılınca öğrenciler erken seçim istedi. Parlamento seçimleri nihayet 9 Eylül 2026’da ilan edildi ve öğrenciler hazırdı.
“Öğrenci Listesi – Öğrenciler Kazanıyor”, bilinçli olarak lidersiz olan bu hareketin en belirgin örneğiydi; hareket, tek tek fakülteler çevresinde örgütlenen ve her öğrencinin görüşünün eşit ağırlık taşıdığı “plenumlar” adlı demokratik müzakere aracına dayanıyordu.
Hareketin taktiğini ve stratejisini biçimlendiren aynı yatay demokrasi, adayları da ortaya çıkardı. Plenumlar, uzmanlıkları ve bağımsız kimlikleri esas alınarak titizlikle incelenmiş 250 adaylık bir liste hazırladı; adaylar akademisyenler, meslek uzmanları, sanatçılar ve sporculardı ve daha önce siyasetle uğraşmamıştı. Bu, rejimin akraba kayırmacılığı ve parti sadakati kültürüyle keskin bir tezat oluşturuyordu.
Grafiti savaşları ve kutuplaşma
Seçimin “ya şimdi ya hiç” niteliğindeki riskleri, Sırbistan genelindeki grafiti savaşlarında çok iyi yansıdı: rejimin mesajlarının üstü öğrenciler tarafından, öğrencilerin mesajlarının üstü de rejim tarafından çizildi.
Rejim destekçileri öğrencilerin seçim sloganlarını itibarsızlaştırmaya çalıştı ve onları “hain”, “terörist” ve Hırvatistan’ın Sırpları da hedef alan İkinci Dünya Savaşı dönemi faşist rejimine atıfla “Ustaşa” diye damgaladı. Bu suçlamalar, öğrencileri vatansever olmayan yabancı paralı askerler olarak gayrimeşrulaştırmayı amaçlıyordu; milliyetçiliği Sırbistan’ın koruyucusu konumunu güçlendirmek için kullanan Vučić’in aksine.
Ulusal bağlılıklarını kanıtlamaları için sürekli sıkıştırılan öğrenciler tuzağa düşmedi. Yolsuzluk mesajına bağlı kalırken adayları yalnızca Sırbistan anayasasına (Kosova’yı Sırbistan’ın parçası olarak tanımlıyor) saygı duyduklarını belirtti ve Bosna-Hersek’teki Sırp entitesi Sırp Cumhuriyeti’ndeki “Sırp kardeşlerine” destek sözü verdi; daha fazla ayrıntıya girmedi.
Belgrad merkezli bir analistin kaydettiği gibi, “geçmişin hayaletlerine” de kaçamak yaklaştı; 1990’lardaki savaş suçlarının hesabının verilmesine ilişkin tartışmalardan büyük ölçüde uzak durdu. Ancak rejim, dost Rusya’ya ihanet edeceklerini söyleyerek onları kışkırtınca, Sırbistan’ın politikasını Ukrayna savaşı konusunda AB ile aynı çizgiye getirecek Rusya yaptırımlarını uygulamayı reddettiklerini açıkladı.
Kimilerince eleştirilen, hatta bağlama daha az hâkim gözlemcilerce SNS rejimi kadar milliyetçi olduğu gerekçesiyle bir kenara atılan bu yaklaşım, öğrencilerin ilerici soldan radikal sağa, ayrıca savaş gazilerinden insani yardım çalışanlarına kadar geniş bir kesimden destek alarak rejimin yenilgiye uğratılmasına öncelik vermesine imkân tanıdı. Daha “acı” politikaların ise ancak Sırbistan kendi içinde bu suçlu rejimden arındırıldıktan sonra ele alınabileceğini savundu.
Öğrenci Listesi Sırbistan’ı nasıl yönetecek?
Öğrenci Listesi, Sırbistan’da önünde zorluklarla dolu bir iş yığınıyla iktidara geliyor. Yolsuzluğa, gayriresmî güce ve suç ağlarına saplanmış bir sistemi reforma tabi tutmanın yıpratıcı görevinin yanı sıra, durmuş AB entegrasyonu, bölgesel istikrarsızlık ve Rusya’nın Sırbistan’daki artan nüfuzuyla karşı karşıya.
Neredeyse on beş yıldır SNS’nin Sırp çıkarlarını korumak diye sunduğu, haddini aşan politikayla karşı karşıya kalan Sırbistan vatandaşlarının ve Sırbistan’ın komşularının şimdi değişime dair büyük umutları var. Ancak seçim başarısını getiren stratejilerin ta kendisi sorunlu olabilir.
Öğrenci Listesi’nin lidersiz hareketi, iktidarın özelleştirilmesinden bıkmış insanları çekmekte etkili oldu. Ama bu, siyasi gündemlerinin parlamentodaki yüzü olacak liderin ve ekibin hem kapasitesine hem de popülaritesine dair sorular doğuruyor. Şu anda tehlikede olanlar düşünüldüğünde Sırbistan’ın dış politikası da son derece önemli olacak.
Macaristan örneğine bakılırsa kısa bir fırsat penceresi açıldı: medyanın, yargının ve güvenlik servislerinin reformu hızla ele alınmalı. Zimmete para geçirmenin ve yolsuzluğun soruşturulması vatandaşlar için en önemli öncelik olacak.
Programlarına bakılırsa Öğrenci Listesi bu zorlukların farkında. Bu alışılmadık siyasi hareketin onların üstesinden gelip uyandırdığı umudun gereğini yerine getirip getiremeyeceğini ancak zaman gösterecek. Ama şimdilik bu, hem Sırbistan hem de Avrupa için iyi haber.
Not: Bu makale yazarların görüşlerini yansıtır; LSE European Politics’in ya da Londra İktisat Okulu’nun (LSE) görüşünü değil.
Kaynak: https://blogs.lse.ac.uk/europpblog/2026/10/27/serbia-student-list-election-vucic/ (CC BY 4.0)
