Jad Houary
Temmuz 2026’da Jalud’da iki Filistinli hane, yakınlarında bir yerleşimci karakolu (outpost) belirmesinin ardından evlerini terk etti; yerleşimciler komşu bir evi ele geçirdi, su ve elektrik altyapısı zarar gördü, temel hizmetlere erişim kısıtlandı ve gıda ile ilaç ulaştırmaya yönelik insani girişimlerin engellendiği bildirildi. Yedi sakini kimse kamyona bindirmedi; eşyalarının çoğunu geride bırakarak yürüyüp gittiler. Dördüncü Cenevre Sözleşmesi’nin 49. maddesi yalnızca fiziksel sürgünü değil, daha fazlasını yasaklar: şiddet ya da dayatılan yaşam koşulları korunan kişilere ayrılmaktan başka gerçek bir seçenek bırakmadığında nakil zorla yapılmış sayılabilir. Daha zor olan soru, yerleşimcilerin yol açtığı yerinden edilmenin ne zaman İsrail’in kendisinin sorumlu olduğu bir nakle dönüştüğüdür. Bu yazı, birikimli zorlamanın hareketi zorla yapılmış hâle getirebileceğini savunuyor; ayrıca, usulüne uygun biçimde kanıtlanmış bir durumda koruma yükümlülüğünün yerine getirilmemesi de dahil olmak üzere, bir İsrail ihlalinin ayrılışı doğurma etkisi yarattığı hâllerde İsrail’in dolaylı bir nakilden sorumlu olabileceğini ileri sürüyor. Bu nedensellik bağı olmadan İsrail ayrı ihlallerden yine sorumlu olabilir, ancak nakilden sorumlu olmayabilir.
Seçeneksiz Ayrılış
Jalud tek örnek değil. OCHA, 31 Temmuz tarihli raporunda 2026’da 250’den fazla Filistin topluluğunu etkileyen 1.380’den fazla yerleşimciyle ilgili olay belgelemiş; yerleşimci saldırılarını ve buna bağlı erişim kısıtlamalarını 2.300’den fazla Filistinlinin yerinden edilmesiyle ilişkilendirmiştir. BM Soruşturma Komisyonu, 7 Ekim 2023 ile 10 Mart 2026 arasında 59 çoban topluluğunun, esas olarak yerleşimci şiddeti nedeniyle, yerlerinden sürüldüğünü tespit etmiştir (par. 12). Bunlar münferit davalarda verilmiş hükümler değil, BM bulgularıdır; ancak “gönüllü ayrılış” dilinin gizleyebileceği bir örüntüyü gösterirler.
İsrailli yetkililer farklı bir anlatı sunuyor. Başbakan Binyamin Netanyahu, failleri yerleşimcileri genel olarak temsil etmeyen küçük bir asi gençlik grubu olarak tanımladı; Komisyon da bazı şiddet uygulayan yerleşimcilere karşı çıkarılan uzaklaştırma emirlerini ve bazı karakolların yıkılmasını kayda geçiriyor (par. 23, 27). İsrail’in Daimî Temsilciliği, İnsan Hakları Konseyi’nin İsrail’e yaklaşımını ayrımcı olarak kınadı ve BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’nin (BMİYK) İsrail’e dair raporlarını siyasi saiklerle hazırlanmış sayarak reddetti. Bu itirazlar ve uygulama tedbirleri konuyla ilgilidir, ancak korumanın yeterli olup olmadığı ya da devletin davranışının zorlamayı pekiştirip pekiştirmediği sorusuna yanıt vermez.
Hukuki ölçüt, ayrılışın mekaniğinin ötesine bakar. Uluslararası Adalet Divanı (UAD), 2024 tarihli danışma görüşünde, 49(1). maddenin işgal altındaki toprak içindeki yerinden edilmeyi de kapsadığına ve korunan kişilerin “ayrılmaktan başka çaresi kalmadığı” hâllerde fiziksel güce gerek olmadığına hükmetmiştir (par. 144–145). Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin (ICTY) Stakić temyiz kararı da şiddet korkusunun, baskının, psikolojik ezilmenin, yetki istismarının ve zorlayıcı bir ortamdan yararlanmanın gerçek seçeneği ortadan kaldırabileceğini açıklar (par. 279–282).
Bu değerlendirme birikimli yapılır. Hasar görmüş tek bir boru ya da kapatılmış tek bir yol bir aileyi yerinden çıkarmayabilir. Ancak tekrarlanan saldırılar, evin yanında silahlı bir karakol, arazilere erişimin kaybı, güvenilmez su, engellenmiş tıbbi bakım ve etkili bir korumanın gelmeyeceğine dair makul beklenti birlikte bunu yapabilir. Soru, kalmanın fiziksel olarak tasavvur edilebilir olup olmadığı değil, kalmak için gerçek bir seçeneğin bulunup bulunmadığıdır.
Bir aile kendi bavullarını toplayabilir, kendi kapısını kilitleyebilir ve kendi arabasıyla uzaklaşabilir. Bunların hiçbiri rızayı kanıtlamaz. Ayrılışı “gönüllü” diye adlandırmak, 49. maddenin korumasının, zorlamanın en etkili olduğu anda ortadan kalkmasına yol açma tehlikesi taşır.
Ayrılış Ne Zaman Nakle Dönüşür
49(1). madde, korunan kişilerin bireysel ve toplu zorla nakillerini ve sınır dışı edilmelerini yasaklar. Nakil, işgal altındaki toprak içindeki yerinden etmeyi de kapsar; sınır dışı etme ise genellikle ilgili bir ülke sınırının aşılmasını ifade eder. “Zorla yerinden edilme” insani gerçekliği tanımlayabilir, ancak “zorla nakil” hukuki bir nitelendirmedir ve iradeye aykırı bir hareketi ve ilgili tarafça gerçekleştirilen yasak bir nakli gerektirir.
Uluslararası Kızılhaç Komitesi’nin (ICRC) 2025 tarihli Şerhi, doğrudan nakil ile dolaylı nakli birbirinden ayırır. Bir taraf nakli emrediyor, örgütlüyor ya da gerçekleştiriyorsa nakil doğrudandır. Taraf hareketi açıkça emretmiyor ya da yürütmüyor, ancak insanların ayrılmasına yol açacak bir “etkiyle” uluslararası insancıl hukuku ya da insan hakları hukukunu ihlal ediyorsa nakil dolaylıdır (par. 3171). Ağır yaşam koşulları gerçek seçeneği ortadan kaldırabilir; dönüşü kasten engelleyen ya da güçleştiren eylemler de zorla nakil sonucunu doğurabilir (par. 3172–3173). Şerh yorumlayıcı bir rehberdir, yargı kararı değildir.
Bu nedenle yerleşimci şiddetinin bir aileyi taşınmaya zorladığını kanıtlamak zorlamayı ortaya koyar, ancak henüz bir devlet nakli ortaya koymaz. İsrail’in dolaylı nakli için bir İsrail ihlalinin ayrılışı doğurmuş olması gerekir. Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) ceza hukuku bakımından nedensellik noktasını benzer terimlerle ifade etmiştir: iddia edilen zorlayıcı eylemler nüfusu sürme ya da nakletme “etkisini doğurmuş” olmalıdır (Ruto ve Sang, Doğrulama Kararı, par. 245). Bu karar devlet sorumluluğunun ölçütünü belirlemez, ancak nedenselliğin varsayılamayacağını pekiştirir.
Burada incelenen kaynaklar 49. madde için bir “maddi katkı” ölçütü sunmaz. Çok nedenli bir ortamda İsrail’in davranışının tek neden olması gerekmez, ancak delillerin, bu davranışın kalmanın gerçekçi imkânını ortadan kaldıran koşulların bir parçasını oluşturduğunu göstermesi gerekir. Bu, anlaşma metnine dayanan bir hüküm değil, yorumsal bir çıkarımdır. Zamanlama, tekrarlanan uyarılar, operasyonel denetim, saldırılar sırasındaki askerî davranış, devletin erişime getirdiği kısıtlamalar ve yetkililerin dönüşü mümkün kılmak ya da engellemek için ne yaptığı önem taşır.
UAD görüşünün yapısı bu ihtiyatı destekler. Divan, İsrail’in tahliyelerinin, yıkımlarının, ikamet kurallarının ve hareket kısıtlamalarının C Bölgesi’ndeki Filistinlilere ayrılmaktan başka çare bırakmadığı durumda 49(1). maddenin ihlal edildiğini tespit etmiştir (par. 142–147). Ardından yerleşimci şiddetini ayrı olarak incelemiştir. Yerleşimci saldırıları, İsrail’in bunları önlememesi ya da cezalandırmaması ve orantısız güç kullanımı zorlayıcı bir ortama katkıda bulunmuştur; ancak Divan bu tespitleri Lahey Nizamnamesi’nin 46. maddesi, IV. Cenevre Sözleşmesi’nin 27. maddesi ve Medenî ve Siyasî Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme’deki yaşam hakkı ile beden bütünlüğünün korunmasına dayandırmıştır (par. 149–154). Bir yerleşimci saldırısını izleyen her yerinden edilmenin kendiliğinden İsrail’in gerçekleştirdiği bir nakil olduğuna hükmetmemiştir.
Her Şey Yerleşimciden İbaret Olmadığında
En net 49. madde örneği, doğrudan devlet eliyle yerinden etmedir: İsrail güçlerinin hareketi bizzat emretmesi ya da gerçekleştirmesi.
Karşı uçta ise özel yerleşimciler, kanıtlanmış bir devlet katılımı olmaksızın bir aileye tekrar tekrar saldırabilir. Ailenin ayrılışı iradesi dışında olabilir, ancak bundan İsrail’in aileyi bizzat naklettiği sonucu çıkmaz.
Yine de İsrail’in, “özel” sözcüğünün silemeyeceği yükümlülükleri vardır. IV. Cenevre Sözleşmesi’nin 27. maddesine ilişkin ICRC Şerhi, korumayı, özel kişilerin, işgalci gücün kendi vatandaşları da dahil olmak üzere, vereceği zarara karşı gereken özeni göstermeyi gerektiren bir davranış yükümlülüğü olarak ele alır (par. 2258–2263). Lahey Nizamnamesi’nin 43. maddesi, işgalcinin kamu düzenini ve sivil hayatı yeniden tesis edip güvence altına almasını şart koşar. Silahlı Faaliyetler davasında UAD, işgalci bir gücün sakinleri şiddetten korumak zorunda olduğuna ve üçüncü tarafların şiddetine göz yummaması gerektiğine hükmetmiştir (par. 178–179). Gerekli koruma tedbirlerinin alınmaması, saldırganların davranışı İsrail’e atfedilmese bile, bir İsrail ihlali olabilir.
Daha zor durum, bu ihmalin sakinleri yerlerinden çıkarmaya yardım etmesiyle başlar. Yetkililerin tekrarlanan uyarılar aldığını, küçük bir topluluğu korumak için fiili imkâna sahip olduğunu, saldırıların gelişmesini izlediğini ve anlamlı koruma sunmaktan kaçındığını varsayalım. Ortaya çıkan ayrılışı dolaylı nakil olarak adlandırmak, koruma ihlalinin kanıtlanmasından fazlasını gerektirir: ihmal, hareketi doğuran zorlayıcı koşulları sürdürmüş olmalıdır. Etkili korumanın sakinlerin kalmasına imkân vereceğini, kuvvetlerin saldırılar sırasında erişimi engellediğini ya da yetkililerin dönüşü önlediğini gösteren deliller bu bağın kurulmasına yardımcı olabilir. Kolluğun kötü performansına dair genel bir iddia bu bağı kuramaz.
Devletin kolaylaştırması 49. madde bakımından davayı güçlendirir. Saldırganlar serbestçe hareket ederken askerler Filistinlileri kısıtlıyorsa, yerleşimcilere eşlik ediyor ya da onları koruyorsa, ambulansları ya da onarımları engelliyorsa, şiddete katılıyorsa ya da sakinlerin dönmesini önlüyorsa, devletin davranışı doğrudan zorlayıcı ortama girer. O zaman soru, bir araya gelen ihlallerin hareketi doğurma etkisi yaratıp yaratmadığıdır.
Komisyon’un 2026 bulguları bunu varsayımdan öteye taşıyor. Komisyon, askerî güçlerin yerleşimcilere eşlik ettiğini, devletin karakolları desteklediğini ve incelediği altı saldırıda İsrail güçlerinin doğrudan katılımını ya da örtülü desteğini belgelemiştir (par. 25–29, 74). Ayrıca Filistinlilerin fiziksel ya da ruhsal zarar ile yerinden edilme arasında seçim yapmaya zorlandığı sonucuna varmış ve yerleşimci şiddetini daha geniş bir yerinden etme stratejisine hizmet eden bir unsur olarak nitelemiştir (par. 73). BMİYK’in Şubat 2026 tarihli raporu da, çoğu zaman güvenlik güçlerinin yardımı ya da kolaylaştırmasıyla yürüyen yerleşim faaliyetini ve yerleşimci şiddetini, zorla yerinden edilme ve zorlayıcı bir ortamla ilişkilendirmiştir (par. 2). Bu bulguların hâlâ olay bazında sınanması gerekir, ancak meselenin yalnızca birkaç aşırılıkçının suçluluğu olarak nitelenmesini güçleştirirler.
Daha geniş yerleşim politikası da önem taşır. Devlet finansmanı, yollar, silahlar, bir karakolun korunması ya da yasallaştırılması her yerleşimci suçunu bir devlet eylemi hâline getirmez. Ancak şiddetin neden sürdüğünü, korumanın neden başarısız olduğunu ve yerinden etmenin devlet destekli bir toprak sürecini neden ilerlettiğini açıklamaya yardımcı olabilirler.
Kınamadan Sonuçlara
İsrail, yalnızca bazı saldırıları kınayarak yükümlülüklerinden kurtulamaz. Askerler ya da yetkililer zorlayıcı ortama katkıda bulunduğunda İsrail, saldırıları kolaylaştırmaya son vermeli, hukuka aykırı erişim kısıtlamalarını kaldırmalı, insani yardıma ve dönüşe izin vermelidir.
İsrail ihlalleri dolaylı bir nakle yol açtığında, durdurma yükümlülüğü, yerinden etmeyi doğuran ya da sürdüren hukuka aykırı koşullara son vermeyi gerektirir. Dönüş önemlidir. ICRC Şerhi, hukuka uygun tahliyeyi geçici sayar ve bölgedeki çatışmalar sona erer ermez dönüşü şart koşar; dönüşü kasten engelleyen ya da güçleştiren eylemlerin kendilerinin de zorla nakil sonucunu doğurabileceğini kabul eder (par. 3172, 3202–3204). Daha genel olarak UAD, İsrail’in yeni yerleşim faaliyetine son vermesi, hukuka aykırı durumu sürdüren tedbirleri yürürlükten kaldırması, tam tazminat ödemesi, yerleşimcileri tahliye etmesi ve işgal sırasında yerinden edilen Filistinlilerin asıl ikamet yerlerine dönmesine izin vermesi gerektiğine hükmetmiştir (par. 268–271).
Üçüncü devletlerin yükümlülükleri, tek bir olaya “zorla nakil” etiketi yapıştırılmasından değil, UAD’nin saptadığı daha geniş hukuka aykırı varlıktan doğar. Divan, devletlerin bu durumu hukuka uygun saymamaları, onu sürdürmeye yardım ya da katkıda bulunmamaları; ilişkilerinde İsrail ile İşgal Altındaki Filistin Toprakları’nı (İAFT) birbirinden ayırmaları, hukuka aykırı durumun sona erdirilmesi için BM ile iş birliği yapmaları ve IV. Cenevre Sözleşmesi’ne taraf olarak İsrail’in Sözleşme’ye uymasını sağlamaları gerektiği sonucuna varmıştır (par. 275, 278–279).
Bu yükümlülüklerin pratik sonuçları vardır. Devletler, İsrail’in hukuka aykırı varlığını pekiştirebilecek hâllerde İAFT’ye ilişkin ekonomik ya da ticari ilişkilerden kaçınmalı, bu varlığın sürdürülmesine yardım eden ticaret ya da yatırım ilişkilerini önlemek için adım atmalıdır (par. 278). Bu nedenle hükûmetler, kamu finansmanının, yerleşimlerle bağlantılı ticaretin, yatırımın ya da güvenlik yardımının, yerinden etmenin gerçekleştiği daha geniş hukuka aykırı durumun sürmesine yardımcı olup olmadığını incelemelidir. Görüş, İsrail’le olan her ilişkiyi hukuka aykırı kılmaz; tek bir nakil tespiti de bir silah lisansının hukuka uygunluğunu belirlemez. Görüş, delile dayalı bir tanımama ve yardım etmeme incelemesi yapılmasını gerektirir.
Sonuç
Kimse bir aileyi kapı eşiğinden sürüklemediği için aile gönüllü olarak ayrılmış olmaz. Şiddet ve yoksunluk, kalmak için bütün gerçekçi seçenekleri ortadan kaldırdığında 49. madde uygulanır. Ancak zorlamanın kanıtlanması davanın yalnızca yarısıdır: nakilden sorumluluk, İsrail ihlallerinin ayrılışı doğurduğuna dair delil gerektirir. Bu bağ kurulduğunda, şiddet uygulayan yerleşimcileri özel aşırılıkçılar olarak nitelemek bir yanıt değildir. İsrail zorlayıcı koşullara son vermeli, dönüşü mümkün kılmalı ve zararı onarmalıdır; üçüncü devletler ise kendi davranışlarının, yerinden etmenin gerçekleştiği daha geniş hukuka aykırı durumun korunmasına yardımcı olmamasını sağlamalıdır.
*Jad Houary, Ruhr Üniversitesi Bochum’da Etik – Ekonomi, Hukuk ve Siyaset alanında yüksek lisans öğrencisidir ve Uluslararası Barış ve Silahlı Çatışma Hukuku Enstitüsü’nde (IFHV) eski stajyerdir. Akademik ilgi alanları uluslararası insancıl hukuk, insan hakları ve devlet sorumluluğu sorularıdır.
Kaynak: https://voelkerrechtsblog.org/no-order-to-leave/
