Luciano Zaccara
1999’da David Kennedy, “uluslararası hukukun farklı yerlerde farklı olduğunu” ünlü biçimde dile getirmişti;[1] bu, dünyanın dört bir yanındaki uygulayıcıların ve akademisyenlerin zaten uzun zamandır deneyimlediği bir gerçekti.[2] Küresel Güney’in uluslararası hukuka yönelttiği emperyal eleştiriden ve onu reddedişinden[3] Arap dünyasındaki dinî motiflerle yüklü bir uluslararası hukuka[4] ya da Avrupa uluslararası hukukunun bölgesel bir hukuk olarak yakın zamanda kabul edilmesine[5] kadar, uluslararası hukukta “yerel” olanın refleksivite üzerine her türlü sorgulamanın merkezinde yer aldığı savunulabilir.
Bunlar gerçekten de öncüllerdir. Akademik literatürün açıkladığı üzere, küreselleşmeye ve uluslararası hukuka dair her refleksif çözümleme, tarihsel anlatıların, devralınmış soykütüklerin ve yargı yetkisine ilişkin bilgi çerçevelerinin hukuki düzeni nasıl biçimlendirdiğini mutlaka hesaba katmalıdır.[6] Küresel Kuzey–Küresel Güney tartışmalarına derinlemesine gömülü olarak Philipp Dann ve Florian Jeßberger yakın zamanda refleksif küreselleşme (reflexive globalisation) fikrini ortaya atmış; küreselleşmenin yeni bir evreye girdiğini ve artık tek yönlü bir “Batılılaşma” süreci olarak değil, kavramların, söz dağarcıklarının ve epistemik kesinliklerin çok yönlü bir yeniden müzakeresi olarak anlaşılması gerektiğini ileri sürmüştür.[7] Kamu uluslararası hukuku alanında Küresel Güney’in uygulayıcıları ve Uluslararası Hukuka Üçüncü Dünya Yaklaşımları (TWAIL) akademisyenleri, uluslararası hukukun “neyinin yanlış olduğunu” bir süredir teşhis etmekte ve onun sistemik adaletsizliklerine yanıtlar geliştirmektedir. Bu çabada “yerel” bir mercek benimsemenin işe yaradığı görülmüştür.[8]
Yine de dikkat çekicidir ki Küresel Doğu, hem modern (liberal) uluslararası hukukun yapılmasına katılımla hem de zaman zaman ona direnişle damgalanmış kendi “uluslararası hukuk tarihine, tarihsel soykütüklerine ve epistemik coğrafyasına”[9] sahip olmasına ve önemli istisnalara rağmen,[10] bu tartışmada büyük ölçüde yer almamaktadır. Kuzey ile Güney arasında, imparatorluk ile geçiş arasında eşiksel bir alan olarak anlaşılan Küresel Doğu çoğu zaman göz ardı edilmiştir. Dolayısıyla refleksif küreselleşmenin Küresel Doğu’nun bakış açısından ve Küresel Doğu’yla girişilen etkileşimden ne öğrenebileceğini sormak makuldür.
Küresel Doğu ve Eşikselliği
Martin Müller’in tanımını izleyerek, burada Küresel Doğu coğrafi bir sınırlandırma olarak değil, Kuzey ile Güney arasında yer alan eşiksel (liminal) bir epistemik alan olarak anlaşılmaktadır.[11] Kökleri 20. yüzyıl komünist projesine uzanır[12] ve Soğuk Savaş sırasında sözde sosyalist uluslararası hukukun gelişmesiyle yeşermiştir. Bu çerçevenin önemi, Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla azalmış, dünya ağırlıklı olarak Kuzey–Güney ayrımı üzerinden görülür hale gelmiştir. Geriye kalan, bu egemen paradigmaya kolayca yerleştirilemeyen toplumların paylaştığı ortak bir eşiksellik durumu olmuştur; Müller’in belirttiği gibi bu toplumlar “hem sömürgecileri hem sömürgeleri, hem saldırganları hem mağdurları içerir; bazı ülkeler aynı anda her ikisi de olmuştur”.[13]
Doğu, Küresel Güney tartışmalarının dışında bırakılmış ve medeniyet misyonu aracılığıyla Doğu’yu sözde geri kalmışlığıyla tanımlayan Küresel Kuzey’den uzak tutulmuştur.[14] Bu açıdan Doğu, Dipesh Chakrabarty’nin ünlü biçimde adlandırdığı, “tarihin bekleme odasına” itilmiş olma biçimindeki sömürge sonrası durumu paylaşmaktadır.[15] Kuzey ve Güney’den gelen bu çifte dışlanma merkezîdir. Küresel Kuzey, Doğu’yu onu kalıcı olarak gecikmiş gösteren bir medeniyet mantığıyla dışlar. Küresel Güney’e gelince, Küresel Doğu’nun tarihsel deneyimleri sömürge/sömürge sonrası çerçeveye oturmaz; çünkü birçok Doğu Avrupa devleti aynı anda hem sömürgeci hem sömürge, hem emperyal güç hem çevre toprak olmuştur.[16] Bununla, örneğin Sovyet ile Batı sömürge projeleri arasında bir eşdeğerlik ileri sürülmek istenmemektedir; bu projeler birbirinden farklı ideolojik ve hukuki söz dağarcıkları üzerinden işlemiştir.[17] Amaç, emperyal ayrımın her iki tarafında konumlanmaktan doğan yapısal belirsizliği vurgulamaktır. İktisadi mantık da benzer biçimde oturmuş değildir. Doğu, Küresel Güney’in büyük bölümü kadar yoksul değildir, Küresel Kuzey kadar da varlıklı değildir; yine de Güney’in bazı kısımları gerçekte Doğu’nun bazı kısımlarından hayli daha zengin olabilir.[18] Böylece Doğu, rakip hegemonik projeler, emperyal mirasler ve ideolojik miraslar arasında sıkışmış (ara konumda) ve egemen çerçevelerde yer almayan, eşiksellikten oluşan ayrı bir epistemik konumda yapısal bir belirsizliğe takılı kalmaktadır.[19]
Bu eşiksellik durumu yalnızca Doğu’nun suskunluğunu ve başkalarının onun hakkındaki bilgisizliğini değil, aynı zamanda onun bugünkü özgürleşmesini ve bilgi üretimi devrelerine geri dönüşünü de açıklar. Uluslararası hukuk açısından bu, Kuzey–Güney ikiliğine bir bölünme çizgisi daha eklenmesi anlamına gelmez. Daha çok, ortak eşiksellik durumunun Küresel Doğu’nun uluslararası hukukla karşılaşmaları hakkında neyi açığa çıkardığına yeniden dikkat edilmesini ve Küresel Doğu’nun bölünebilir kolejine, yani uluslararası hukukla ilişkileri egemen Anglo-Avrupa ya da sömürge sonrası kanonlarda nadiren yer bulan,[20] belirli bir tarihle ve coğrafi koşullarla ve birbiriyle örtüşen birden çok hukuk düzeninde yol almanın gündelik pratiğiyle biçimlenmiş dillerle konuşan uygulayıcılara, yargıçlara ve akademisyenlere söz hakkı verilmesini gerektirir.
Küresel Doğu, SWAIL ve Refleksivite Zorluğu
Küresel Doğu’nun eşikselliği, eşiksel toplumlar ile uluslararası hukuk arasındaki karşılaşmalara dair çoktan gecikmiş sorgulamaların ilerletilmesinde katalizör işlevi görür. Son zamanlarda, özellikle Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden sonra, uluslararası hukuk akademisi Doğu Avrupa’yı ve daha genel olarak Küresel Doğu’yu ve onun uluslararası hukukla karşılaşmalarını çözümlemeye ve anlamaya giderek daha fazla ilgi duymaktadır. Bu alandaki bilgi üretimi, Küresel Doğu’yu karakterize eden çifte dışlanma durumuyla ilgilenmeyi ve farklı uluslararası hukuk tasavvurlarını, parçalanmayı ve bölünmeyi artırmak amacıyla değil, ağırlıklı olarak ikili terimlerle görülen bir uluslararası hukukun bulmacalarını daha iyi anlamak ve hatta belki tamamlamak için birbiriyle konuşturmayı amaçlayan Uluslararası Hukuka İkinci Dünya Yaklaşımları (SWAIL) şemsiyesi altına girer.[21] Yakın tarihli bir özel sayının editoryal yazısının belirttiği gibi, SWAIL “karmaşık bir pratikler ve fikirler dizisi ile bu pratiklerin ve fikirlerin yorumları” olarak anlaşılabilir.[22] SWAIL hem ana akım görüşlerde hem de eleştirel yaklaşımlarda ön plana çıkarılmaktadır. Bu anlamda, “uzun zamandır bir inceleme nesnesi olarak kendiliğinden kabul edilen kavramları, yöntemleri, haritaları, tarihleri, gündemleri ve hatta uluslararası hukukun normatif tanımlarını” sorunsallaştırarak,[23] SWAIL, TWAIL’in Küresel Güney için yaptığı gibi, uzun süre sessizliğe gömülmüş ve göz ardı edilmiş Küresel Doğu’ya söz hakkı vermek üzere uluslararası hukuk tartışmalarına girer.
Ne var ki anlatılacak hikâye zorunlu olarak sömürgecilik ve sömürge adaleti etrafında değil, dışlanmayı ya da kamufle edilmiş bir kapsanmayı doğuran eşiksellik durumu etrafında şekillenir. Kamufle edilmiş kapsanma derken, güç projeksiyonuna bağlı olarak ortadan kalkabilen ya da gelgitli olan bir aidiyet görüntüsünü kastediyorum. Bu anlamda SWAIL’in merkeze alabileceği şey konumsallık siyasetidir: hukukun anlamı, kişinin birbiriyle örtüşen iktidar hiyerarşilerine göre nerede durduğuna bağlı olarak nasıl kayar. Dolayısıyla mesele, her ne kadar belirli durumlarda ilgili olabilse de, sömürgecilik yüzünden kimin haksızlığa uğradığı ve bunun nasıl giderilmesi gerektiği değildir. Sorgulama daha çok şudur: eşiksel aktörler, mevcut düzenin ne açık mağdurları ne de açık yararlanıcıları olduklarında uluslararası hukukta nasıl yol alır; bu durumdan hangi katılım, sahiplenme ve yeniden yorumlama stratejileri doğar. Sovyet sonrası alan tam da bunu örneklemektedir. Rakip hegemonik projeler arasındaki tarihsel yeniden yönelimini yansıtacak biçimde, sosyalist uluslararası hukuktan 1991 sonrası Batılılaşmaya uzanan ardışık hukuki nakil dalgalarından geçmiştir.[24] Önce Sovyet sistemine entegrasyonun, sonra Batı’nın “mission civilisatrice”inin yönlendirdiği bu kaymalar, uluslararası hukukun bölge genelinde nasıl dile getirildiğini nihayetinde biçimlendirmiştir.[25] Bölgenin bugünkü parçalı manzarasını şekillendiren bu “ara konumda olma” durumu, SWAIL’in yakalamaya çalıştığı eşiksellik ve çifte dışlanmaya katkıda bulunur ve uluslararası hukukun ikili çerçevelemesinin bölgenin konumsal karmaşıklığını karşılayamadığını açığa çıkarır. Bu ara konumda olma durumu aynı zamanda bölgenin hukuki angajmanının jeopolitik olarak konumlandığını da gözler önüne serer; devletler Batı ile Rusya arasında zorunlu olarak doktrinsel bir inançtan değil, değişen güç dinamiklerine ve güvenlik kaygılarına karşılık olarak gidip gelir. Bu, hukukun anlamının daima konumlu olduğunu, yani refleksivitenin temel bir kavrayışını gösterir.[26]
Dahası, hukuki dil dünyayı kuran etkileri olan bir araç olarak işler;[27] Sovyet sonrası alanda görüldüğü üzere, devletler uluslararası normları tümüyle özümsemeden seçici biçimde içerir ve bunları ayrı jeopolitik ve tarihsel mercekler üzerinden yeniden yorumlar. Bu uyarlama ve direnç, çizgisel ilerleme anlatılarına meydan okur ve refleksif küreselleşmenin temel kaygısını, yani normların “doğru” biçimde uygulanıp uygulanmadığından çok yerel pratik yoluyla nasıl yeniden yapıldığını somutlaştırır.[28]
Refleksif Küreselleşme Küresel Doğu’dan Ne Öğrenebilir
Refleksif küreselleşmenin analitik olarak güçlendiği yer burasıdır. Bölgeyi önceden var olan ikiliklere, Kuzey/Güney, Batı/Doğu, sömürgeci/sömürge ikiliklerine zorlamak yerine, Küresel Doğu’nun eşikselliğini bir eksiklik olarak değil bir kavrayış kaynağı olarak ciddiye aldığımızda ne olduğunu düşünmeye bizi davet eder. Bunu yaparken refleksif küreselleşmeye hem esasa ilişkin hem de usule ilişkin olarak yaklaşılabilir.[29]
Usul bakımından refleksif küreselleşme, eşikselliği kapsayıcılık için bir kaynak olarak ele almakla işe başlayabilir. SWAIL, eşikselliği bir eksiklik olarak görmek yerine, yerleşik kategorileri sorgulamak için verimli bir konum olarak ele alır. Küresel Doğu’nun egemen hukuki çerçevelerin hem içinde hem dışında aynı anda bulunma deneyimi, ikili karşıtlıkların gizlediği şeyi açığa çıkarabilir. Bu anlamda uluslararası hukuk daha kapsayıcı hale gelir; “baskın söylemlerin ve onların kör noktalarının biçimlendirdiği, tarihsel olarak konumlanmış bir yapı” olur.[30]
Refleksif küreselleşme, hukuki kavramların yeniden düşünülmesi için diyaloğu ve yinelemeli konuşmayı çok önemli sayar.[31] SWAIL çerçevesi tam da bunu arar: kapsayıcılık, diyalog ve baskın anlatıların sorunsallaştırılması. Küresel Doğu için, öz-refleksivite ve refleksif küreselleşmeden oluşan bu ikili zorunluluk kendine özgü bir nitelik kazanır. Öz-refleksivite, ikili Kuzey–Güney çerçevelemelerine direnen katmanlı ve iç içe geçmiş mirasla yüzleşilmesini gerektirir; refleksif küreselleşme ise diyalog eksik kalmasın diye bu eşiksel deneyimlerin hukuki kavramların daha geniş yeniden müzakeresine tam olarak dahil edilmesini şart koşar.
Esas bakımından, hukuki kavramların asla basitçe nakledilmediğini, çeviri, yerelleştirme ve yerel pratik yoluyla yeniden yapıldığını vurgulamak önemlidir. Refleksif küreselleşme, sarsmak istediği hiyerarşileri, dinamikleri içinde yalnızca Kuzey–Güney çerçevelemelerini değil Doğu’yu da kapsayacak biçimde yeniden üretmekten kaçınmak istiyorsa bu süreçlere dikkat etmelidir. Küresel Doğu’nun çeviri deneyimi en az iki bakımdan kendine özgüdür. Birincisi, sosyalist uluslararası hukuktan Batılı liberal çerçevelere ve şimdi de rakip hegemonik projelerden oluşan parçalı bir manzaraya uzanan, tekrarlanan bir nakil alanı olmuştur. Bu tek bir çeviri anı değil, her hukuki anlam katmanının bir sonrakinin altında tortulaşmış halde kaldığı ve jeopolitik koşullar değiştiğinde yeniden harekete geçirilmeye hazır durduğu sürekli bir yeniden yönelme sürecidir. İkincisi, Küresel Doğu’nun çevirileri çoğu zaman işgal, nüfuz alanı siyaseti ve hukuki modellerin zorla ihracı yoluyla dayatılmış kapsanma koşulları altında gerçekleşmiştir. Bu, Küresel Doğu’daki “yerel”in otantik anlamın bozulmamış bir alanı olmadığı, kendisinin önceki çevirilerin bir ürünü olduğu anlamına gelir.
Bu dinamiklere dikkat eden refleksif küreselleşme bu nedenle yalnızca normların nasıl çevrildiğini değil, çevirinin hangi iktidar koşulları altında gerçekleştiğini ve önceki çevirilerin geride hangi kalıntıları bıraktığını da sormalıdır. Müller’in ileri sürdüğü gibi, “Küresel Doğu’yu yeniden kazanmak, Kuzey ile Güney’in aralıklarından düşünmek demektir; bunu yalnızca Doğu için değil, Kuzey ve Güney için de yapmak.”[32]
Sonuç
Refleksif küreselleşme, çok kutuplu bir dünyada hukuki kavramların güncel yeniden müzakeresini anlamak için değerli bir çerçeve sunar. Reddetme ile uyarlama arasındaki kutuplaştırıcı tercihin ötesine geçer ve Güney–Kuzey ilişkilerinin iç içe geçmiş niteliğini kabul eder. Eşiksellik ve çifte dışlanma tarihine sahip Küresel Doğu, bu çerçeve için önemli bir sınama alanı işlevi görür. Kuzey/Güney, Batı/Doğu ya da evrensel/tikel, hangisi olursa olsun, ikiliklerin ötesinde düşünmemize olanak tanır.
Amaç, tartışmayı genişletmek ve bize baskın ayrımın hiçbir zaman varsayıldığı kadar istikrarlı olmadığını hatırlatmaktır. SWAIL’in önerdiği gibi, en verimli kavrayışlar çoğu zaman hiçbir yere sığmayanlardan gelir; çünkü onların konumsallığı, baskın çerçevelerin göremediğini açığa çıkarır.
Bu anlamda refleksif küreselleşme, çağdaş eğilimlerin tarafsız bir tasviri değil, hukuki bilginin siyasetiyle uğraşmaya çağrıdır. Küresel Doğu’nun eşikselliği, uluslararası hukukun daima bir yerden uygulandığını,[33] konumlu tarihler, jeopolitik baskılar ve stratejik hesaplarla biçimlendiğini ortaya koyar. Refleksif küreselleşmeyi ciddiye almak, SWAIL’le birlikte yalnızca kimin dahil edildiğini değil, kimin deneyimlerinin, kimin söz dağarcıklarının ve kimin gelecek tasavvurlarının uluslararası hukukun süregiden dönüşümlerinde görünür ya da görünmez kılındığını da sormaktır. Ve Küresel Doğu’nun eşikselliğini ciddiye almanın refleksiviteye kattığı tam da budur.
Kaynakça
[1] David Kennedy, The Disciplines of International Law and Policy, Leiden Journal of International Law 12 (1999), s. 17, DOI: 10.1017/S0922156599000023.
[2] Örneğin, Batılı hukuki kategorilerin Batı dışı bağlamlarda nasıl yeni anlamlar kazandığını gösteren Japonca kenri (hak) kavramı ya da Kolombiya’nın ICJ önündeki Asylum davasında bölgesel veya yerel bir teamüle başvurması düşünülebilir.
[3] Antony Anghie vd. (ed.), Research Handbook on Third World Approaches to International Law (TWAIL) (Edward Elgar Publishing, 2025), DOI: 10.4337/9781789901528.
[4] Said Mahmoudi, Islamic Approach to International Law, in: Max Planck Encyclopedia of Public International Law (2019).
[5] Janina Barkholdt, Unwritten European Rules in International Law: From Eurocentric to Regional International Law, Leiden Journal of International Law 39 (2026), DOI: 10.1017/S0922156525100617.
[6] Oumar Ba, International Law and the Imperial Ordering of the International, Verfassungsblog, 11.02.2026, https://verfassungsblog.de/international-law-imperialism-global-south/, son erişim 23.09.2026, DOI: 10.59704/e0bcf59a67054468.
[7] Philipp Dann ve Florian Jeßberger, Reflexive Globalisation, Law and Placemaking, Verfassungsblog, 05.02.2026, https://verfassungsblog.de/reflexive-globalisation-law-and-placemaking/, son erişim 23.09.2026, DOI: 10.59704/f8e7edc0c8a2351b.
[8] Örneğin Latin Amerika’da gelişen bölgesel teamül kurallarını düşünün, bkz. ICJ, Asylum (Colombia v. Peru), 20.11.1950.
[9] Ba, a.g.e.
[10] Lauri Mälksoo, Russia, the Soviet Union, and Imperial Continuity in International Law (Oxford University Press, 2025), DOI: 10.1093/9780198955962.001.0001.
[11] Martin Müller, In Search of the Global East: Thinking between North and South, Geopolitics 25 (2020), s. 735, DOI: 10.1080/14650045.2018.1477757.
[12] Müller, a.g.e., s. 734.
[13] Müller, a.g.e., s. 736; Madina Tlostanova, The Janus-Faced Empire Distorting Orientalist Discourses: Gender, Race and Religion in the Russian/(Post) Soviet Constructions of the “Orient”, Worlds and Knowledges Otherwise 2 (2008), s. 1-11.
[14] Müller, a.g.e., s. 736.
[15] Dipesh Chakrabarty, Provincializing Europe: Postcolonial Thought and Historical Difference (Princeton University Press, 2. bs., 2007), s. 8.
[16] Tlostanova, a.g.e.
[17] Sovyet emperyal hukuki projesinin ayırt edici niteliği için bkz. Mälksoo, a.g.e., s. 9-18.
[18] Müller, a.g.e., s. 738.
[19] Müller, a.g.e., s. 736.
[20] Artur Simonyan, International Lawyers in Post-Soviet Eurasia: Decoding the Divisibility, European Journal of International Law 35 (2024), DOI: 10.1093/ejil/chae014.
[21] Marek Wasiński ve Patryk Labuda, Special Issue Editorial: Second World Approaches to International Law, International Community Law Review 28 (2026), s. 91, DOI: 10.1163/18719732-bja10172.
[22] Wasiński ve Labuda, a.g.e., s. 93.
[23] Wasiński ve Labuda, a.g.e., s. 104.
[24] Artur Simonyan, Regional International Law Revisited: A Eurasian International Law, Michigan State International Law Review 31 (2023), DOI: 10.17613/emhf-pm18.
[25] Müller, a.g.e., s. 736.
[26] Wasiński ve Labuda, a.g.e.
[27] Wasiński ve Labuda, a.g.e., s. 95.
[28] Dann ve Jeßberger, a.g.e.
[29] Dann ve Jeßberger, a.g.e.
[30] Wasiński ve Labuda, a.g.e., s. 103.
[31] Dann ve Jeßberger, a.g.e.
[32] Müller, a.g.e., s. 737.
[33] Uluslararası hukuk, “bir yerden bakış” üzerine kuruludur, bkz. Anthea Roberts, Is International Law International? (Oxford University Press, 2017), DOI: 10.1093/oso/9780190696412.001.0001.
*Lucia Leontiev, CUNEF Universidad Hukuk Bölümü’nde tenure track kadrosunda Uluslararası Hukuk Doktor Öğretim Üyesidir.
Kaynak: https://verfassungsblog.de/the-global-east-and-the-promise-of-reflexivity/
