Joseph Chamie
Birçok devlet emeklilik sistemi, mevcut emeklilerin ödemelerini finanse etmek için hâlihazırda aktif çalışanlara dayanmaktadır. Fransa, Almanya, İtalya, İspanya ve Amerika Birleşik Devletleri gibi ülkelerde bu sistemler, emeklilerin daha uzun yaşaması ve uzun yıllar boyunca ödeme almasıyla birlikte, her bir emekliyi destekleyen çalışan sayısının azalması nedeniyle giderek artan bir mali baskıyla karşı karşıyadır.
Daha çok kişi emekli olup emekli maaşı almaya başlarken, daha az kişi işgücüne katılıyor. Bu demografik değişim, emeklilik sistemleri üzerinde artan bir baskı oluşturuyor ve gelecekteki yükümlülüklerini karşılayabilme yetenekleri konusunda endişelere yol açıyor.
Bu önemli demografik değişimlerin bir sonucu olarak, daha uzun yaşayan ve daha uzun yıllar boyunca ödeme alan giderek artan sayıdaki emekliyi desteklemek amacıyla emeklilik sistemlerine prim ödeyen çalışanların sayısı nispeten daha azdır. Aynı zamanda geniş aileler, yerel topluluklar ve emeklilere yönelik diğer geleneksel destek biçimleri de zayıflıyor. Dahası, hükümet destekli programlar da dâhil olmak üzere resmî emeklilik sistemlerinin reforme edilmesinin zor olduğu ve bazı durumlarda mali açıdan sürdürülemez olduğu kanıtlanmış durumdadır. Giderek daha fazla sayıda ülkede, devlet emeklilik programları da iflas riskiyle karşı karşıyadır.
Örneğin, küresel ölçekte 65 yaşındaki bireyler için beklenen yaşam süresi 18 yıla ulaşmıştır; bu, 1960’taki 12 yıllık süreye kıyasla %50’lik bir artış anlamına gelmektedir. Aynı zamanda, dünya nüfusunda 65 yaş ve üzerindekilerin payı, 1960’ta %5 iken bugün %11’e çıkarak iki kattan daha fazla arttı. Küresel doğurganlık da keskin bir biçimde 1960’ta kadın başına 4,7 doğumdan bugün 2,2’ye düştü. Dahası, bu demografik eğilimlerin 21. yüzyıl boyunca da devam etmesi beklenmektedir.
Nüfusun yaşlanması, nispeten daha gelişmiş bazı ülkelerde özellikle belirgin durumdadır. Örneğin Almanya, İtalya ve Japonya nüfuslarının dörtte biri veya daha fazlası 65 yaş ve üzerindedir.
Dahası, önümüzdeki on yıllarda birçok ülkede yaşlı insanların oranının önemli ölçüde artması bekleniyor. Örneğin yüzyılın ortalarına gelindiğinde Çin, İtalya, Japonya, Kore Cumhuriyeti ve İspanya nüfuslarının yaklaşık üçte birinin veya daha fazlasının 65 yaş ve üzerinde olması öngörülmektedir.
Yaş yapısı, uzun ömürlülük, doğurganlık ve iş gücündeki önemli demografik değişimlerin bir sonucu olarak, emeklilik ödemelerinden yararlananların sayısı, bu programları çoğunlukla bordro vergileriyle finanse eden aktif çalışanların sayısına kıyasla artmaktadır.
2050 yılına kadar dünyanın en büyük ekonomilerinin çoğunda çalışanların emeklilere oranının önemli ölçüde düşmesi bekleniyor. 2020’de bu oranlar Japonya’da emekli başına yaklaşık 2 çalışandan Çin’de yaklaşık 5 çalışana kadar değişiyordu. 2050 yılına gelindiğinde bu ülkelerde oranların emekli başına sırasıyla 1 ila 2 çalışan arasına düşmesi öngörülüyor.
Ayrıca nüfusun yaşlanmasına, yaşlı insanların yaşam sürelerinin uzamasına ve emekli başına düşen çalışan sayısının azalmasına karşın, hükümetlerin sağladığı emeklilik ödemelerinden yararlanmak için geçerli resmî emeklilik yaşları büyük ölçüde değişmeden kaldı.
Sonuç olarak, daha fazla sayıda çalışan emeklilik yaşına geldikçe emeklilik maliyetlerinin artması öngörülürken; yavaşlayan nüfus ve ekonomik büyüme, birçok emeklilik programını destekleyen vergi tabanlarını sınırlandırmaktadır.
Çalışanların emeklilere oranı kötüleştikçe hükümet yetkilileri, emeklilik yaşlarını yükseltmek, ödemeleri düzenlemek ve vergileri artırmak konusunda zor seçimlerle karşı karşıya kalıyor.
Ülkeler, emeklilik programlarının planlanan ödemelerin tamamını ödeyemeyebileceği noktaya yaklaşıyor. Hükümetler acilen harekete geçmezse, birçok ülkede emeklilik sistemlerinin gelirleri, öngörülen ödemeleri karşılamakta yetersiz kalacak ve önümüzdeki yıllarda finansal açıklar önemli ölçüde büyüyecektir.
Hükümetler gerekli reformları ne kadar uzun süre ertelerse, bu finansman açıklarını kapatmak için yapılması gereken düzenlemelerin kapsamının da o kadar büyük olması muhtemeldir. Bu düzenlemeler; gelirlerde, ödemelerde, emeklilik yaşlarında veya emeklilik programlarının diğer hükümlerinde değişiklikleri içerebilir.
Emeklilik sistemleri yetkililerinin tekrarlanan uyarılarına ve yaklaşan mali açıklar karşısında, emeklilik reformu hükümetlerden görece az da olsa ilgi görmeye başladı. Ancak politika yapıcılar, emeklilik programlarının uzun vadeli mali ödeme gücünü güvence altına alacak kapsamlı yasalar önermekten genel olarak kaçınıyorlar.
Giderek büyüyen emeklilik sistemi tehlikesi, söz konusu emeklilik programları öngörülen iflas tarihlerine ulaşmadan çok önce bu mali zorlukların ele alınmasının aciliyetini gözler önüne sermektedir. Daha erken harekete geçmek, politika yapıcılara kademeli değişiklikler yapmaları ve uzun vadeli mali dengeyi yeniden sağlamaları için daha fazla zaman tanıyacaktır.
Bazı ülkelerin geçmişte yaptığı gibi, hükümetler emeklilik programlarının uzun vadeli mali durumunu incelemek üzere ulusal komisyonlar kurabilirler. Bu komisyonlar, politika yapıcılara reformları değerlendirmeleri ve hayata geçirmeleri için yeterli zamanı tanıyarak öngörülen iflas tarihlerinden çok önce öneriler geliştirip bunları hükümet yetkililerine sunabilirler.
Hükümetlerin beklenen emeklilik ödemeleri açıklarını ele almak için çeşitli seçenekleri bulunuyor. Politika yapıcılar, bordro vergisine tabi kazançlar üzerindeki üst sınırı kaldırabilir veya yükseltebilir, işverenler ve çalışanlar tarafından ödenen bordro vergisi oranlarını artırabilir, yüksek gelirli hak sahiplerine yönelik hayat pahalılığı ayarlamalarını azaltabilir ve yaşam süresinin uzamasına paralel olarak emeklilik yaşını kademeli biçimde yükseltebilirler.
Ne var ki, bu önlemlerin birçoğu siyasi açıdan zorludur ve halkın büyük bir kesimi tarafından hoş karşılanmamaktadır. Örneğin bazı ülkeler resmi emeklilik yaşını yükseltmeyi değerlendirmektedir ancak bu tür önerilere halkın büyük bir bölümü karşı çıkmaktadır.
Kamuoyu araştırmaları da daha erken emeklilik yaşlarının tercih edildiğini gösteriyor. Örneğin, çoğunluğu orta gelir düzeyindeki 18 ülkedeki katılımcılar, ortalama olarak, emeklilik için en uygun yaşın 58 civarı olduğunu belirtiyor.
Özetle, birçok ulusal emeklilik sistemi tehlike altındadır. Nüfusun yaşlanması, yaşam süresinin uzaması, doğurganlığın azalması ve işgücünün küçülmesi gibi önemli demografik değişiklikler, birçok devlet emeklilik programı üzerinde artan mali baskı oluşturmakta ve uzun vadeli sürdürülebilirliklerini tehdit etmektedir.
Bu iyi bilinen sorunlara ve büyüyen mali açık ihtimaline rağmen, hükümet liderleri bunları ele almak için gereken zor politika tercihlerini yapma konusunda çok az istekliler. Politika yapıcılar harekete geçmediği takdirde, birçok ulusal emeklilik programı ciddi finansman açıklarıyla karşı karşıya kalabilir ve bu durum emekliler ile bu tür programlardan yararlananlar için planlanan ödemelerde önemli kesintilere yol açabilir.
*Joseph Chamie, danışman bir demograf, Birleşmiş Milletler Nüfus Bölümü’nün eski direktörü ve nüfus konularında birçok yayının yazarıdır.
Kaynak: https://www.globalissues.org/news/2026/09/28/44194
Tercüme: Ali Karakuş
