Deborah Barsky
Ses anatomisinden yazıya ve dijital ağlara kadar insan iletişimindeki her sıçrama aynı örüntüyü izlemiştir: daha hızlı, daha karmaşık ve daha az bireysel.
Pek çok insan, internet ve yapay zekânın giderek daha fazla şekillendirdiği bir dünyada kitle iletişiminin baş döndürücü dönüşümü karşısında bunalmış durumdadır. Ancak fikirler hiçbir zaman yıldırım hızıyla dünya çapında dolaşmamıştır.
Zamanın derinliklerine bakmak, mevcut varoluş biçimimizi daha geniş bir perspektiften görmemizi ve türümüzün gelecekteki olası seyri hakkında ipuçları sunabilecek değişim örüntülerini ayırt etmemizi sağlıyor. İşe, insanların hayvanlar âleminde benzersiz olduğu kabul edilen karmaşık simgesel iletişimi hangi koşullar altında geliştirdiğini belirlemeye çalışarak başlayabiliriz. Günümüzde, insan zihninin kavrayış sınırlarını aşan son derece karmaşık dijital dilleri, tek bir düğmeye basarak veya bir fare tıklamasıyla her türlü bilgiyi işleyebilen, depolayabilen ve paylaşabilen bilgisayarlı sistemlere aktarmayı başardık.
Bu sistemin temelinde insan dili yatar. Arkeolojik kayıtlarda güçlükle fark edilse de, fosil kayıtlarından yola çıkılarak değerlendirilen hominin fizyonomisi, geniş bir aralıkta ses çıkarma kapasitesinin çok erken bir döneme uzandığını gözlemlememize olanak tanımaktadır. Homo erectus yaklaşık 2 milyon yıl önce Afrika’da ortaya çıktığında; gırtlağın alçak konumu, genişlemiş bir yutak boşluğu ve geniş bir damak yapısı içinde yer alan esnek bir dil gibi rezonans karmaşıklığı ve artikülasyon hassasiyetiyle ilişkili fiziksel özellikler insan anatomisinin halihazırda birer parçasıydı.
Konuşma üretimi için gerekli olan somatik uyum, dil, boğaz ve gırtlağı kontrol eden kaslar için hareketli bir bağlantı noktası işlevi gören o küçük ama hayati önemdeki dil kemiği sayesinde sağlanıyor ve bu kaslar, konuşma sırasında çıkarılan sesleri düzenlemek üzere birlikte çalışıyor. Arkeolojik alanlarda bulunan Neandertal dil kemiklerinin konumunu, geometrisini ve içyapısını inceleyen paleoantropologlar, bunların anatomik açıdan modern insanlarınkilerle neredeyse aynı olduğunu tespit etti; bu da Neandertallerin, benzer şekilde gelişmiş bir ses yelpazesi üretebilecek kapasiteye çoktan sahip olduklarını göstermektedir. İspanya’dan elde edilen bulgular, modern dil kemiği morfolojisinin en az 530.000 yıl önce mevcut olduğunu da ortaya koymaktadır; bu durum, söz konusu morfolojinin modern insanlar ile Neandertal öncesi popülasyonların paylaştığı ve son ortak atalarından miras aldıkları türetilmiş bir özellik olabileceğine işaret etmektedir.
Modern insan diline özgü geniş bir seslendirme yelpazesi üretme yeteneği aniden ortaya çıkmamış aksine, hem doğal seçilimin hem de tekno-seçilimin evrimsel yönetiminde gerçekleşen birbiriyle ilişkili uyarlanabilir seçimler sayesinde bin yıllar boyunca desteklenmiştir. Yaklaşık 7 milyon yıl öncesinden itibaren, bazı erken primatlar, en azından kısmen iki ayaklı hareketi desteklemek için evrimleştiği düşünülen çeşitli kraniyofasiyal (kafatası ve yüz) değişiklikler sergilemeye başladı. Bunlar arasında; azalmış prognatizm (alt çenenin öne doğru çıkık olması), daha küçük dişlere sahip daha ince yapılı çene kemikleri ve yeniden biçimlenmiş bir kafatası tabanı gibi özellikler yer alıyordu; tüm bu özellikler, daha sonra insanın geniş bir ses yelpazesini telaffuz etme kapasitesini artırmak için gereken anatomik değişikliklere olanak tanıdı.
Homininlerin yaklaşık 2,6 milyon yıl önce sistematik bir şekilde taş aletler yapmaya başladıkları dönemlere ilişkin arkeolojik kayıtlardaki bir dizi değişiklik, bu uyarlanabilir stratejinin önemini yansıtıyordu. Yaklaşık 1,75 milyon yıl önce Afrika’da bu (Oldowan) malzeme gruplarının yerini, giderek artan bir teknolojik ve biçimsel çeşitliliğe sahip aletlerden oluşan Aşölyen endüstrileri aldı; bu endüstriler, ustalıkla üretilmiş ve (estetik açıdan hoş) önceden tasarlanmış formları, örneğin küreler ve yapımı yüksek derecede el becerisi gerektiren, el baltası olarak adlandırılan simetrik ve sivri uçlu aletleri içeriyordu.
Deneysel alet çoğaltma sırasında aktive olan sinapsların gözlemlenmesi, bu tür aletleri yapmaya yarayan becerilerin aktarılmasıyla ilgili bilişsel süreçlerin, dil tarafından aktive edilen süreçlerle bağlantılı olduğunu göstermiştir. Dahası, antik DNA analizlerinden elde edilen bulgular, dil üretme becerilerini destekleyen düzenleyici genetik varyantların hominin popülasyonlarında uzun vadeli bir evrimsel seçilime tabi tutulduğunu ve bu özelliklerden bazılarının modern insanlar ile Neandertallerin birbirinden ayrılmasından öncesine dayandığını göstermektedir.
Yeni edindikleri teknolojik yetkinliğin sunduğu avantajları bütünüyle benimseyen Aşölyen homininleri, gelişmekte olan beyinlerini beslemek amacıyla etin ve iç organların en seçkin kısımlarına erişim sağlamaktan yararlandılar. Daha önce görülmemiş bir demografik genişleme yaşadılar ve çok sayıda bireyi barındıran daha karmaşık grup yapıları oluşturdular. Nihayetinde ateşi kullanmaya başlayan Aşölyen topluluklar, hızla gelişen teknolojilerini kullanarak farklı çevresel ve toplumsal zorluklarla başa çıkmak amacıyla Afrika içinde ve ötesindeki yeni topraklara yayıldılar.
Bazı arkeologlar bu süreci, benzeri görülmemiş beyin büyümesinin (daha yüksek protein alımıyla desteklenen) taş alet yapımıyla bağlantılı olduğu bir biyokültürel geri besleme döngüsü olarak tanımlamıştır. Bu süreç, artan toplumsal karmaşıklık tarafından hızlandırılmış, kültürün gelişimiyle pekiştirilmiş ve simgesel iletişimin seçilimini desteklemiştir. Sembolik aktarımın baskın bir ifadesi olan dil, başlangıçta teknolojik yetkinliği etkili bir biçimde aktarmaya yönelik, hayatta kalmayla ilişkili bir tepki olarak gelişmiş; nihayetinde ise toplumsal beceriyi geliştirmek amacıyla oluşturulan çok yönlü kültürel normları ifade etmenin bir aracı haline gelmiştir.
Kültürün evrim geçirdiğine; zaman içinde karmaşık biçimde gelişmiş öğrenme süreçleri yoluyla toplumsal olarak aktarıldığına ve günümüzde bu süreçlerin ergenlik döneminin çok ötesine, bazı durumlarda ise kadınlar için en uygun üreme yaşının da ötesine uzandığına kuşku yoktur. Kültür doğası gereği birikimlidir: evren ve onun içindeki yerimiz hakkında bilimsel ve felsefi çıkarımlarda bulunabilmek için geçmiş insan deneyimlerinin, hatalarının, keşiflerinin, uyumlarının ve düzeltmelerinin bir toplamıdır. Dil ve yazı olarak, daha sonra ise aynı zamanda sanat ve müzik olarak ifade edilen simgesel iletişim, bilgiyi zaman sınırlamalarının ötesinde ifade etmemize, korumamıza ve paylaşmamıza imkân vererek birikimli kültürü güçlendirmektedir.
Aşölyen kültürün ortaya çıkışını izleyen teknolojik evrimin öyküsü, günümüzde de işlemeye devam eden iki büyük gücü ortaya koymaktadır: hızlanma ve karmaşıklaşma. Aşölyen kültür döneminin sonlarından Orta Paleolitik döneme ve sonrasına uzanan süreçte, teknolojik kazanımlar ve (bunlarla bağlantılı olarak) toplumsal kazanımlar katlanarak artmış; böylece, son derece dönüştürücü nitelikteki başarıların üzerinde yükseldiği temel genişlemiştir. Aynı zamanda toplulukların nüfusları çoğalarak; üremeye, maddi kaynaklara ve kültüre dayalı alışverişleri destekleyen karşılıklı ilişki ağları oluşturdu.
Her bir dalın, insan bilişsel ifadesinin tüm yelpazesini korurken atasal kaynağının kısıtlamalarını aşarak temel evrimsel örüntüleri yeniden üretmesi nedeniyle, bu olguyu bir fraktallaşma süreci olarak tanımlamayı öneriyorum. Biyolojik doğal seçilimle kıyaslanabilir olan bu modelde, küçük değişimler veya ayarlamalar, yinelemeli ve fiilen sonsuz üreme döngüleri aracılığıyla katlanarak büyüyen sonuçlara yol açabilir.
Kendi türümüz 200.000 yıldan daha uzun bir süre önce ortaya çıktığında, kültür, geçmiş insan yaşamlarının teknolojik ve toplumsal gerçeklikleriyle ayrılmaz biçimde bağlantılı simgesel maddi ifadelere dönüşerek gelişmişti. Örneğin ateş, mevcut malzemeleri dönüştürme gücünü sınamak adına zengin bir zemin sunarak Neolitik ve Metal Çağları boyunca yeni kapasitelerin önünü açmış; çömlekçilik ve nihayetinde cam ile metalurji gibi birbirini izleyen keşiflerle, malzemelerin niteliğini değiştirip yeni toplumsal paradigmaların oluşmasını sağlamıştır.
Avcı-toplayıcı yaşam biçimlerinden üretime dayalı yaşam biçimlerine geçişin ardından, teknolojik karmaşıklık bireylerin üstlendiği rolleri farklı mesleklere ayırdı ve toplumsal ortamlar içinde kişiler arası (hayal edilen) “değer” algılarını keskinleştirdi. Nüfus arttıkça ve ortak yaşam düzenleri genişledikçe, bu sistemler karmaşık simgesel etkileşimler, maddi kültürler, bölgesel kimlikler ve grup bütünlüğünü sürdürmek için oluşturulmuş hiyerarşiler etrafında yapılandı. Önemli bir husus olarak, toplumsal örgütlenme; bölgesel düzeyde bir araya gelmiş grupların, kendi ortak aidiyet (kimlik) anlayışlarını komşu bölgelerdekilerle kıyaslamalarına yol açan, yapay olarak inşa edilmiş (sembolik) kavramlara dayanır hale gelmiştir. Toprak ve kaynaklar üzerindeki rekabet arttıkça, bu karşıt simgesel gerçeklikler, topluluklar arası (kimi zaman şiddet içeren) çatışmaların gerekçesi hâline geldi.
Kültürel ve maddi alışverişlerin yayılmasını hızlandıran iletişim ağları, genişleyen üretim ve bölgesel pazarlarla birlikte giderek daha da karmaşıklaştı. Protohistorik toplumlar, fikirleri ve nesneleri temsil etmek amacıyla hatırlamayı kolaylaştıran stratejiler olarak kullanılan simgesel işaretlere dayalı ilk yazı sistemlerini geliştirdiler. Mezopotamya, Mısır, Orta Amerika ve Çin gibi bölgelerde birbirinden bağımsız olarak ortaya çıkan bu sistemler, zamanla resimsel sembollerden, ilk görsel anlamlarından büyük ölçüde kopmuş stilize fonetik ve logografik yazı sistemlerine dönüştü.
İnsanlık tarihi boyunca öğrenme, hayatta kalmanın merkezinde yer almıştır; bilimsel ve davranışsal karmaşıklaşma, her yeni nesli, görünüşte durdurulamaz teknolojik yetkinliğimizin etkili temsilcileri haline getirmek için gelişmiş yeni eğitim, gösterim ve öğretim yöntemleri geliştirmenin itici gücü olmuştur. Günümüzde fikirler, küresel iletişim ağları aracılığıyla uzay ve zaman boyunca anlık olarak hareket etmektedir. Dijital platformlar, kitle iletişimini ve tüketim kültürünü teşvik ederken, mesafeleri kısaltıp toplumları birbirine bağlayarak bilgiyi dünya genelinde erişilebilir kılıyor. Genellikle, dijital görüntüler ve sembolik mesajlaşma tarafından yönlendirilen bir dünyada üretim, tüketim ve kaynak dağılımını etkileyen kurumsal çıkarlar tarafından şekillendirilen küresel bağlantılılık, insan düşüncesini ve toplumsal örgütlenmeyi şekillendiren güç haline gelmiştir.
Tekdüzelik, dijital iletişimle şekillenen insan yaşamının giderek daha belirgin bir özelliği haline gelmektedir. Teknolojik açıdan insan düşüncesine aracılık eden ve onu ileten sistemlerin gelişmişliğine rağmen daha basit iletişim biçimlerini benimsiyor, dili homojenleştiriyor ve düşünce kalıplarımızı, onları ifade etmek için kullanılan dijital platformlara uyacak şekilde kademeli olarak değiştiriyoruz. İnsan zekâsının yapay zekâ ile birleşmesini içeren insan evriminin bir sonraki aşaması şimdiden başlamış olabilir. Çağdaş sosyal ortamlarda varlık gösterebilmek için bilgisayar tabanlı araçlara giderek daha fazla bağımlı hale geldikçe, dijital yollarla etkili bir şekilde iletişim kurabilme becerisi temel bir gereklilik olarak öne çıkmaktadır.
1980’lerin sonunda, senarist Maurice Hurley ve Star Trek’i ortaya çıkaranlar, Borg’u oluşturarak dikkate değer bir ileri görüşlülük sergilediler: düşüncelerin ve eylemlerin paylaşıldığı ve güçlü bir merkezi bilgisayar sistemi tarafından kontrol edilen tek bir kolektif bilinç aracılığıyla birbirine bağlanmış kurgusal sibernetik organizmalar. Geleceğe dair bu distopik tasavvurda Borg’un temel amacı, daha fazla bilgi, verimlilik ve güç arayışıyla diğer türleri asimile etmektir. Asimile edildiklerinde, bireyler kendilerine has niteliklerini yitirir ve Kolektif’e (veya kovan zihnine) bağlanırlar.
İnsanlık; öngörülen insan sonrası (insan-makine melezleşmesi) bir duruma doğru ilerlerken ve insan bilinci ile makine zekâsı arasındaki sınırlar giderek bulanıklaşırken, bu vizyonun hâlihazırda teknoloji aracılığıyla bağlantılı dünyamızın bazı yönlerini yansıtıp yansıtmadığını sorgulamakta fayda vardır.
*Deborah Barsky, Bağımsız Medya Enstitüsü’nün Human Bridges projesinde yazar, Katalonya İnsan Paleoekolojisi ve Sosyal Evrimi Enstitüsü’nde araştırmacı ve İspanya’nın Tarragona kentindeki Rovira i Virgili Üniversitesi ile Katalonya Açık Üniversitesi’nde (UOC) doçenttir. Human Prehistory: Exploring the Past to Understand the Future adlı kitabın yazarıdır.
Tercüme: Ali Karakuş
