Zayıflamış devler Şenzen’de tehlikeli ve düzensiz bir dünyada yol arıyor

Çin’in güneyindeki Şenzen kentinde yarın dünyanın en güçlü üç adamı, eşi benzeri görülmemiş bir toplantı için bir araya gelecek. ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping dünyanın en zorlu askerî güçlerine komuta ediyor ve devasa nükleer cephaneliklere sahip. Her biri tarihe damgasını vurmak için ölçüsüz bir hırs taşıyor.

Yine de bu buluşmayı bu kadar sıra dışı kılan, bu adamların güçlü yanları değil zayıflıkları. Bu yüzden Şenzen yeni bir dünya düzeninin doğduğu yer olmayacak. Aksine, eski düzenin çözülüşüne yeni kanıtlar sunacak, belki de bu çözülmenin hızlandığı anın işareti olacak; üstelik yerine neyin konacağı konusunda hiçbir uzlaşı yokken.

Üç büyükler

Üç katılımcıya bakın. Trump’ın otoritesi, partisinin ara seçimlerde uğradığı yenilgiler, artan mali baskılar ve müttefiklerin ABD’nin güvenilirliği ile stratejik amacı konusunda giderek büyüyen şüpheleriyle sarsıldı. Putin’in beşinci yılına giren Ukrayna savaşı Kremlin’in kaynaklarını tüketti, tahminen 1,5 milyon Rus kaybına yol açtı, Moskova’nın Pekin’e bağımlılığını derinleştirdi ve Rus gücünün sınırlarını gözler önüne serdi. Şi, tarihî ekonomik ve teknolojik kazanımlarının desteğiyle Şenzen’e üçü arasında en güçlü konumda geliyor. Ne var ki onun ekonomik mucizesi de emlak krizi, demografik gerileme, durgun iç talep ve uluslararası güvensizlik ortamında tökezliyor.

İtalyan Senatör Carlo Calenda, Wall Street Journal’dan Yaroslav Trofimov’a “Bu gerçekten üç zayıflığın zirvesi” dedi. “Rusya ekonomik olarak çökmüş, askerî açıdan da felaket yaşıyor. Trump artık topal ördek ve ülkesinde zor bir durumla karşı karşıya. Çin ise ağır ekonomik sıkıntılarla boğuşuyor. Üçü de göründüğünden çok daha kırılgan bir konumda.”

Buna rağmen bazı uzmanlar bu haftaki toplantıyı Şubat 1945’teki Yalta’ya benzetiyor; orada “üç büyükler”, yani Franklin Delano Roosevelt, Winston Churchill ve Josef Stalin, savaş sonrasında Almanya’nın ve Avrupa’nın yeniden düzenlenmesini görüşmüştü.

Şenzen bunun yanından bile geçmeyecek. Bu zirve Yalta’dan hem daha az umut verici hem de daha tehlikeli. Daha az umut verici, çünkü üç liderin dünyanın ilgisini hak edecek ortak bir vizyonu ya da olası bir yol haritası yok. (Bu, hiçbir şey başaramayacakları anlamına gelmiyor. Olasılığı düşük olsa da Çin’in ilk kez nükleer silah görüşmelerine razı olması ya da üçünün İran konusunda ileriye dönük bir yol çizebilmesi olumlu bir sonuç olurdu.)

Öte yandan Şenzen daha tehlikeli, çünkü hem Çin hem de Rusya, kendi ayrı gerekçeleriyle, ABD ve müttefiklerinin İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra kurduğu kurallar ve kurumlardan oluşan küresel düzeni kendi elleriyle yapacakları bir şeyle değiştirmek istiyor. ABD başkanı ise bu düzeni korumakta ya da Çin-Rusya hırslarına karşı durmakta gereğinden az kararlılık gösterdi.

Atlantic Council’dan John Herbst, “Yalta analistlerin aklında, çünkü Soğuk Savaş’ın sonunda yitirilen Doğu Avrupa üzerindeki Moskova denetimini yeniden kurmak, uzun zamandır Rus emperyalistlerinin hayali” diyor. “Ama şimdiki fark şu: Rusya, Ukrayna’daki saldırganlığı yüzünden takatsiz kalmış durumda. 1945’te Rus orduları bütün Doğu Avrupa’da sahadaydı; onları oradan söküp atmak yeni bir savaş gerektirirdi. Putin, Stalin’in Kızıl Ordu’nun pek çok tümeniyle aldığını şimdi Beyaz Saray’la kurnazlık yoluyla almaya çalışıyor.”

Financial Times’ın dış politika köşe yazarı Gideon Rachman durumu şöyle ifade ediyor: “Şenzen zirvesinden trajik bir sonuç çıkabileceğini hayal etmek de yeterince kolay. İşler çok kötü giderse üç lider, Çin’in sevdiği bir ifadeyi kullanırsak, birbirinin ‘temel çıkarlarını’ tanımakta anlaşabilir. Ukrayna savaşına dair Rus bakışını ve Tayvan’ın geleceğine dair Çin bakışını onaylayabilirler. Trump’a da İran konusunda biraz yardım ya da ABD ekonomisi için birtakım ‘kazanımlar’ verilebilir.”

Rachman, “toplantının kısalığı ve yapısının” bu türden geniş çaplı anlaşmaları pek olası kılmadığını söylerken haklı; ayrıca iç cephede zorlanan Trump, kapsamı fazla geniş herhangi bir şeyi ülkesinde kabul ettirmekte artık daha çok güçlük çeker. Trump yönetiminin danışmanları uzun süredir Rusya’yı Çin’in kucağından koparma hayali kuruyor, ancak Moskova ile Pekin bunun gerçekleşemeyeceği kadar birbirine yakınlaştı, Moskova da Pekin’e o ölçüde bağımlı hâle geldi.

Farklı adamlar, farklı hırslar

Trump, Şi ve Putin Şenzen’e, birbirini tamamlayan hırslardan yoksun, çelişkili güdülerle geliyor.

Trump ikinci döneminin büyük bölümünü ABD’nin yükümlülüklerini yeniden müzakere etmeye ve avantajlarını artırmaya çalışarak geçirdi, ama bu adımları daha geniş bir stratejik vizyona oturtmadı. Putin, Sovyetlerin çöküşü ve Soğuk Savaş yenilgisinin ardından ortaya çıkan Avrupa güvenlik mimarisinin temel unsurlarını yıkmak istiyor. Amacı Rusya’nın ayrıcalıklı nüfuz alanını yeniden kurmak; işe de Ukrayna’ya karşı yürüttüğü savaşı, bütün seçeneklerini açık bırakan bir uzlaşmayla sonuçlandırarak başlamak. Geçen hafta sonu New York Times, Rus müzakerecilerin Abu Dabi’deki son görüşmelerde paylaştığı ve Moskova’nın rövanşist hedeflerini bir kez daha teyit eden bir talep listesini haber yaptı.

Şi üçü arasında küresel ölçekte en hırslı olanı; uluslararası kurumları ve güç ilişkilerini Çin’in yükselişini yansıtacak biçimde yeniden şekillendirmeye çalışıyor ve nihai ödül Tayvan. Şenzen’de zaman kazanması ve iki ülke arasındaki ticaret ateşkesinin, ABD’nin Tayvan’a silah teslimatlarına verdiği aranın da uzatılması için Trump’ın onayını alması ona yetecek. İstemediği şey ise üçlü toplantıda senaryo dışına çıkan bir Trump’tan ya da fazla hırslı bir Putin’den gelecek, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği zirvesini başarıyla toplamasının gölgede kalmasına yol açacak herhangi bir sürpriz.

Sarsılan varsayımlar, yeni kısıtlar

Şenzen aynı zamanda dünyanın, bu üç lider arasındaki dinamiklerin, bu ay ABD’de yaşanan ve küresel manzarayı önemli ölçüde değiştiren gelişmelerden nasıl etkilenebileceğini görebileceği ilk fırsat olacak.

Avrupa, Orta Doğu ve Çin’e yaptığım yaklaşık üç haftalık yolculuktan Washington’a yeni döndüm. Bu süre içinde hem ABD’nin siyasi gidişatı hem de ülkenin teknolojik geleceği sorgulanır hâle geldi.

Önce Amerikan seçmeni ara seçimlerde Trump’a ders verdi ve Kongre’nin iki kanadının da denetimini Demokratlara teslim etti. Ardından Jensen Huang, Çin casusu olduğu iddia edilen biriyle yaşadığı ilişkinin ortaya çıkmasıyla sarsılarak yapay zekâ (YZ) devrimiyle özdeşleşen, değeri trilyonlarca doları bulan Nvidia şirketinin CEO’luğundan istifa etti.

ABD’deki ara seçimler, Amerikan demokrasisinin bu rota düzeltmesinin ülkenin uluslararası stratejisine ve hasımları ile müttefikleriyle ilişkilerine nasıl yansıyabileceği sorusunu gündeme getirdi. Nvidia’daki yönetim depremi ise başka bir soruyu öne çıkardı: Teknolojik gücün bir avuç ABD şirketinde ve Amerikalı kişide bu olağanüstü ölçüde toplanması sürdürülebilir mi, o liderlik el değiştirdiğinde küresel YZ yarışının akıbeti ne olur?

Hem ara seçim sonuçları hem de Huang’ın ayrılışı ABD ile Çin arasındaki gerilimin artmasına katkıda bulunabilir. ABD ve Çin artık teknoloji alanında daha da sert rakiplere dönüşebilir, çünkü Kongre’nin artan baskısı altındaki Washington’ın en gelişmiş yarı iletkenlerin Çin’e satışını daha sıkı kısıtlaması bekleniyor; Pekin de buna büyük olasılıkla ABD’ye nadir toprak elementi satışına yeni sınırlar getirerek karşılık verir.

Bu da bizi yeniden Şenzen’e getiriyor.

Zirvenin önemi kısmen, bu yeni bağlamda üç liderin hesaplarına, kısıtlarına ve hırslarına dair neyi gün yüzüne çıkaracağında yatacak. Trump bu buluşmadan güçlenmiş olarak mı çıkacak, yoksa ülkesindeki siyasi hükümle zayıflayıp Şi ile Putin karşısında savunmasız mı kalacak? Şi, Amerika’nın kırılganlığını daha saldırgan biçimde istismar edecek bir tavır mı takınacak, yoksa ilişkileri istikrara kavuşturma çabalarını mı sürdürecek? Putin bu toplantıyı, Ukrayna konusunda Washington’u Avrupalı müttefiklerinden koparmak için bir fırsat daha olarak mı kullanacak?

Üç adamı da büyük tarihî hırslar yönlendiriyor; ne var ki her biri, istediği ile elde edebileceği arasında giderek açılan bir uçurumla karşı karşıya. Şenzen, ortak kırılganlıklarının uzlaşmayı mı yoksa çatışmayı mı teşvik edeceğine dair ipuçları açısından izlenmeye değer.

Somut sonuç ne olursa olsun, Şenzen’de en çok sonuç doğuracak etken güç değil, zayıflık olabilir.

*Frederick Kempe, Atlantic Council’ın başkanı ve icra kurulu başkanıdır. Kendisini X’te @FredKempe hesabından takip edebilirsiniz.

Kaynak: https://www.atlanticcouncil.org/content-series/inflection-points/in-shenzhen-weakened-giants-navigate-a-dangerous-disorderly-world/