Suudi Arabistan’ın Yemen’de “Ahenk” Arayışı

Suudi Arabistan’ın Yemen politikası, Yemen’i ve küçük Körfez şeyhliklerini kendi “arka bahçesi” olarak gören Riyad’ın, güney sınırında kendisi açısından elverişli bir siyasi ve güvenlik düzeni oluşturma çabası olarak okunabilir. Bu düzen, Yemen’deki bütün aktörlerin uzlaştığı bir barıştan çok, yerel güçlerin birbirleriyle ve Riyad’la kurdukları ilişkilerin Suudi güvenlik çıkarlarıyla uyumlu olması anlamında bir “ahenk” arayışıdır. Riyad, tarihsel olarak Yemen’in sınır güvenliğini tehdit etmeyecek, rakip bölgesel güçlere alan açmayacak ve Suudi nüfuzunu dışlamayacak bir yapıya kavuşmasını istemiştir. Dolayısıyla Suudilerin Yemen’de aradığı “ahenk”, zayıf ama istikrarlı, bölgesel ve küresel güçlerin nüfuzundan uzak bir Yemen’dir.

Ne var ki bu hedef, başından itibaren bir çelişki barındırmaktadır. Yemen’in aşırı zayıflaması, ortaya çıkan güç boşluğu üzerinden Riyad’la rekabet hâlindeki bölgesel ve küresel güçlerin nüfuzunu artırarak Suudi güvenliğini tehlikeye atabilir. Buna karşılık Yemen’in güçlü ve bağımsız bir devlet hâline gelmesi, yalnızca Riyad’ın nüfuzunu sınırlandırmakla kalmaz, Suudi Arabistan’ı Yemen’in egemenliğine yönelik başlıca tehdit olarak gören siyasi hareketlere de daha geniş bir hareket alanı sağlayabilir. Dolayısıyla Suudi yönetimi, bir yandan Yemen’de devletin çökmesini önlemeye çalışırken diğer yandan kendisine meydan okuyabilecek kadar güçlü ve bağımsız bir Yemen devletinin, ya da Yemen içinde kendisine meydan okuma cüretinde bulunacak yapıların gelişimi kontrol etmek zorundadır.

Bu arayışın ittifaklara yansıması dikkat oldukça çekicidir. Riyad, 1960’larda Nasır’ın yayılmacı olarak algıladığı bölgesel siyasetine karşı Husileri’de içeren Zeydi imamlık yanlılarıyla işbirliği yapmış, günümüzde ise İran’la ilişkili gördüğü Zeydi kökenli Husi hareketine karşı uluslararası alanda tanınan Yemen hükümetini ve güneydeki bazı Husi karşıtı aktörleri desteklemiştir. Değişen mezhepsel veya coğrafi ortaklar, değişmeyen bir stratejik amaca işaret etmektedir: Yemen’de Suudilere karşı düşmanca bir siyasi pozisyona sahip, Suudi Arabistan’a karşı örgütlenmiş ve dış bir rakiple güçlenmiş bir merkezin oluşmasını önlemek.

Güçlü Yemen korkusu ve tarihsel rekabet

Yemen’in Suudi Arabistan’ın güvenlik algısındaki ağırlığı, yalnızca ortak sınırdan kaynaklanmaz. İki ülkenin devletleşme süreçleri sınır, toprak ve bölgesel nüfuz mücadeleleriyle iç içe geçmiştir. 1934 savaşının ardından imzalanan Taif Antlaşması, Suudi Arabistan’ın Asir, Necran ve Cizan üzerindeki hâkimiyetini pekiştirmiştir. Sınır meselesi daha sonraki anlaşmalarla düzenlenmiş olsa da geçmişteki çatışmalar Yemen’deki bazı milliyetçi anlatılarda Suudi Arabistan’a yönelik güvensizliğin tarihsel dayanaklarından biri olmayı sürdürmüştür.

Riyad açısından bu tarihsel hafızanın stratejik önemi, güçlü bir Yemen’in geçmişteki uyuşmazlıkları veya güncel egemenlik taleplerini yeniden siyasi baskı aracına dönüştürebilme ihtimalidir. Yemen’in nüfusu ve coğrafi konumu, güçlü bir merkezi yönetim altında kaynakların ve askerî kapasitenin harekete geçirilmesi durumunda bu komşuya daha fazla bölgesel ağırlık kazandırabilir. Bu nedenle Suudi bakış açısından sorun, Yemen’in kendi başına güçlenmesi kadar, bu gücün Riyad’a karşı düşmanca bir siyasi yönelimle birleşmesidir.

Riyad’a yönelik düşmanca tutum, bütün Yemenlilerin ortak ve değişmez bir görüşü olarak değil, bazı Yemenli milliyetçi ve siyasi hareketlerin Suudi Arabistan’ı Yemen’in egemenliği ve istikrarı önündeki başlıca dış engel olarak tanımlaması şeklinde anlaşılmalıdır. Suudi müdahaleleri ve Riyad’ın Yemenli aktörlerle kurduğu patronaj ilişkileri, bu söylemin yeniden üretilmesine zemin hazırlamıştır. Bu bağlamda Yemen’de bağımsızlık ve güçlü devlet talepleri, Suudi nüfuzuna karşı çıkışla birleşebilmektedir.

Ahenk arayışının ilk sınavı: Nasır ve Zeydi ittifakı

1962’de Kuzey Yemen’de imamlığın devrilmesi ve Yemen Arap Cumhuriyeti’nin ilanı, Suudi Arabistan’ın güney sınırındaki mevcut düzenin değişmesi anlamına geliyordu. Cemal Abdünnasır yönetimindeki Mısır, cumhuriyetçi yönetime askerî destek verirken Riyad, devrik imamı ve Zeydi imamlık yanlısı güçleri destekledi. Böylece Kuzey Yemen’deki iç savaş, Yemenli taraflar arasındaki bir iktidar mücadelesinin ötesine geçerek Mısır ile Suudi Arabistan arasındaki bölgesel rekabetin sahasına dönüştü. Bu sırada Güney Yemen, İngiliz yönetimi ve himayesi altındaydı. İngiltere’nin 1967 yılında Aden’den çekilmesinin ardından bölgede Marksist bir Yemen cumhuriyeti kurulmuştu.

Nasır’ın Arap sosyalist milliyetçiliği ve cumhuriyetçiliği, Suudi monarşisi açısından yalnızca ideolojik bir meydan okuma değildi. Mısır askerlerinin Yemen’e yerleşmesi, Krallığın sınırında rakip bir gücün doğrudan askerî varlık kurması anlamına da geliyordu. Riyad’ın istediği “ahenk”, bu koşullarda imamlık yanlılarının güçlendirilmesi ve cumhuriyetçi yönetimin Mısır tarafından desteklenen bir bölgesel tehdit merkezine dönüşmesinin önlenmesiydi. Cumhuriyetçilerin Mısır’dan yardım istemesiyle Suudi Arabistan’ın imamlık yanlılarına desteğini açıklaması Yemen’deki iç savaşı bölgesel bir savaşa çevirmişti.

Bu ittifak, Suudi politikasında mezhepsel kimlikten ziyade güvenlik ve güç dengesi hesaplarının belirleyici olduğunu göstermektedir. Nitekim Suudi devletinin dinî meşruiyetinde önemli bir yere sahip olan Vehhabi İslam yorumu, Şiilere yönelik dışlayıcı bir tutum benimsemiş, bu düşüncenin bazı radikal temsilcileri Şiileri İslam dışı ve savaşılması gereken bir topluluk olarak değerlendirmiştir. Zeydiler, Şiiliğin diğer kollarıyla özdeşleştirilemeseler de Şiiliğin bir koluna mensuptur. Buna rağmen Suudi Arabistan, mezhepsel farklılıkları ikinci plana iterek Zeydi imamlık yanlılarını Nasır karşısında uygun ortaklar olarak görmüştür. Dolayısıyla Zeydilik, o dönemde Riyad açısından başlı başına bir tehdit kategorisi oluşturmamıştır.

Burada şu tarihsel ayrım önemlidir: Husi hareketi 1960’larda mevcut değildi ve Husiler o dönemde Suudi Arabistan’ın müttefiki olarak tanımlanamaz. Daha sonraki dönemde ortaya çıkan Husiler, Zeydi toplumsal ve dinsel çevreden doğmuş olsa da bütün Zeydileri temsil ederler ne de 1960’lardaki imamlık yanlılarıyla aynı siyasi hareket olarak kabul edilebilirler. Karşılaştırmanın anlamı, aynı hareketin taraf değiştirmesi değil, Riyad’ın farklı dönemlerde aynı geniş dinsel çevreden çıkan farklı aktörlerle farklı ilişkiler kurabilme esnekliğine sahip olmasında yatmaktadır.

Devrimci güneyden Husi karşıtı güneye

Suudi Arabistan’ın güney Yemen’e yaklaşımı da benzer biçimde değişmiştir. 1967’de bağımsızlığını kazanan ve daha sonra sosyalist bir devlet olarak varlığını sürdüren Güney Yemen, Soğuk Savaş koşullarında Riyad açısından devrimci ideoloji ve Sovyet nüfuzu ile ilişkili bir tehdit alanıydı. Bu dönemde Suudi Arabistan, kuzeyde kendisiyle işbirliği yapabilen yönetim ve yerel aktörlerle ilişkilerini güçlendirmeye çalışırken Güney’deki sosyalist yönetime kuşkuyla bakıyordu.

Kuzey ve Güney Yemen’in 1990’da birleşmesi, eski bölgesel ayrımları ortadan kaldırmamış, güneyde temsil, kaynak paylaşımı ve siyasi statü etrafındaki anlaşmazlıklar devam etmiştir. Riyad da değişen koşullara bağlı olarak Güneyli aktörlerle ilişkilerini yeniden düzenlemiş, 1994’te Güneyli ayrılıkçıları desteklerken sonraki dönemde Sana’daki yönetimle ilişkilerini yeniden kurmuştur. Bu tarihsel dönüşüm, Suudi Arabistan’ın Güney’i değişmez biçimde müttefik veya düşman olarak görmediğini ortaya koymaktadır. Güneyli bir aktör, Riyad tarafından düşman olarak algılanan merkezî gücü sınırladığı ölçüde yararlı bir ortak hâline gelebilir. Ancak kendi bağımsız hedefleri veya başka bir dış güçle ilişkileri Suudi Arabistan’ın sınır güvenliği ve nüfuz beklentileriyle çatıştığında bir sorun kaynağına dönüşebilir. Dolayısıyla Riyad’ın Yemen’de aradığı ahenk, aktörlerin coğrafi aidiyetinden ziyade belirli bir dönemde Suudi çıkarlarıyla nasıl ilişkilendiklerine bağlıdır

İran, Husiler ve değişen ittifak dengesi

Husilerin 2014’te Sana’yı ele geçirmesi ve Yemen’de siyasi düzenin parçalanması, Suudi Arabistan’ın tarihsel ikilemini yeni bir biçimde ortaya çıkarmıştır. Riyad, İran’la ilişkili bir hareketin başkenti kontrol etmesini ve güney sınırı boyunca güç kazanmasını, kendi güvenliğine ve bölgesel konumuna yönelik tehdit olarak değerlendirmiştir. 2015’te başlayan Suudi öncülüğündeki “Kararlılık Fırtınası” kapsamındaki askeri müdahale operasyonları, uluslararası alanda tanınan yönetimi destekleme ve Husi ilerleyişini durdurma amacı taşımaktaydı.

Böylece 1960’lardaki tablonun bazı unsurları bugün tersine dönmüş durumda. Nasır karşısında Zeydi imamlık yanlılarıyla iş birliği yapan Riyad, İran’ın bölgesel nüfuzunu sınırlama arayışı içinde Zeydi kökenli Husi hareketine karşı savaşmaya başladı. Buna karşılık, Aden merkezli ve uluslararası alanda tanınan hükümet ile güneydeki bazı Husi karşıtı güçler Suudi politikasında önemli bir yer edindi. Ancak bu durum, Suudi Arabistan’ın bütün Zeydilerle düşman, bütün Güney Yemen’le müttefik olduğu şeklinde genelleştirilemez. Benzer şekilde İran-Husi ilişkisi de yalnızca mezhep üzerinden açıklanamaz. Husiler, yerel tarihsel ve siyasi koşullardan doğmuş, kendilerine özgü hedefleri olan bir hareketken, İran’dan aldıkları destek önemli olmakla birlikte, bu ilişki hareketin bütün kararlarının Tahran tarafından belirlendiği varsayımını kendiliğinden doğrulamaz. Bu nedenle hem çatışmanın yerel nedenlerini hem de dış destek ile doğrudan kontrol arasındaki ayrımı dikkate almak gerekir.

Riyad açısından ise belirleyici sonuç, Yemen’deki Suudi karşıtı bir hareketin dış destekle askerî kapasite kazanmasıdır. Güçlü bir Husi hareketi, güçlü ve bütünleşmiş bir Yemen devletiyle aynı şey değildir. Ancak bu örnek, devlet zayıflarken de Yemen kaynaklı bir tehdidin büyüyebileceğini göstermektedir. Devlet çöküşü ile silahlı bir aktörün güçlenmesi, Suudi güvenlik hesabında aynı anda ortaya çıkabilmektedir.

Güneyde ahengin sınırları: Suudi-BAE rekabeti

Güneyli aktörlerle işbirliği de Riyad’ın Yemen’de kalıcı bir denge ahenk kurmasını garantilemesine yetmedi. Suudi Arabistan ile Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Husilere karşı aynı koalisyonda yer alırken Yemen’in güneyinde farklı yerel ortaklara ve önceliklere yöneldiler. Riyad uluslararası alanda tanınan hükümeti desteklerken BAE, bağımsız bir güney hedefleyen Güney Geçiş Konseyi’yle yakın ilişkiler kurdu.

Bu farklılık, 2026 başında Hadramevt ve çevresindeki çatışmalarda belirginleşti. BAE destekli Güney Geçiş Konseyi’nin ilerleyişi üzerine Suudi destekli güçlerin harekete geçmesi, Husi karşıtı cephe içindeki ayrışmayı açığa çıkardı.  Hadramevt örneği, Riyad’ın aradığı ahengin yalnızca İran’ı ve Husileri dengelemekten ibaret olmadığını göstermesi açsından oldukça önemli. Bu örnek, Suudi Arabistan, kendisiyle aynı cephede yer alan aktörlerin de sınırına yakın bölgelerde bağımsız biçimde güç kazanmasından veya başka bir dış gücün nüfuzunu artırmasından kaygı duyabildiğini gösteriyor. Dolayısıyla bir aktörün Husi karşıtı olması, onun Riyad açısından her koşulda güvenilir ortak sayılması için yeterli değil.

Suudi Arabistan’ın Yemen’deki ahenk arayışı, yerel ittifakların değişkenliğine rağmen belirli bir süreklilik taşımaktadır. Nasır döneminde Zeydi imamlık yanlıları, daha sonraki dönemde ise Husi karşıtı hükümet ve bazı güneyli aktörler, farklı koşullarda Riyad’ın güvenlik hesabında ortak konumuna gelmiştir. Bu değişim, Suudi politikasının sabit mezhepsel dostluklardan çok, Yemen’de kimin güçlendiğine ve bu gücün hangi dış ilişkilerle desteklendiğine odaklandığını göstermektedir.

Bununla birlikte Riyad’ın istediği denetlenebilir istikrarın kurulması güçtür. Suudi nüfuzuna açık bir Yemen, Yemenli aktörler tarafından egemenliği sınırlanmış bir ülke olarak görülebilir. Bu algı Suudi karşıtı milliyetçiliği besleyebilir ve dış destek arayışını teşvik edebilir. Tersine, Yemen’in tamamen parçalanması da Riyad’ın kontrol edemediği silahlı hareketlere ve rakip güçlere alan açabilir.

Sonuçta Suudi Arabistan’ın Yemen’de aradığı ahenk, kendi güvenliğiyle Yemen’in bağımsızlık beklentileri arasındaki gerilimi çözmedikçe kırılgan kalacaktır. Riyad için asıl stratejik soru, güçlü bir Yemen’i her durumda tehdit saymadan nasıl güvenlik sağlayacağı, Yemenli aktörler içinse Suudi Arabistan’la ilişkiyi egemenliklerini koruyarak nasıl düzenleyecekleridir. Bu sorular yanıtlanmadığında, geçmişte müttefik sayılan çevrelerin gelecekte rakip, bugünün ortaklarının ise yarının güvenlik kaygısı hâline gelmesi mümkün olmaya devam edecektir.

[1]     Doç. Dr., Mardin Artuklu Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölüm başkanı., [email protected].