Suriye Selefileşiyor mu?
Beşşar Esed’in Aralık 2024’te devrilmesinden bu yana Suriye’deki sosyal medyada, siyasi elitler arasında ve Suriye’nin siyasi geçişini anlamaya çalışan Batılı gözlemciler arasında tek bir soru dolaşıyor: Yeni hükûmet köktenci bir İslamcı ideolojiyi benimseyerek Selefiliğe ne ölçüde kayacak?
Soru birtakım olaylardan doğuyor. 8 Ekim 2025’te, yani Esed’in düşüşünden bir yıl bile geçmeden, Suriye’nin yeni ordusuna bağlı birlikler Şam’ın merkezinde, geçici cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara’nın katıldığı bir askerî geçit töreninde yürüdü. Askerler Gazze’yle dayanışmalarını dile getiriyordu, ama bunu hangi sözlerle yaptıkları dikkat çekiciydi. Suriye devriminin simgesi olan ünlü Emevi Meydanı’ndan geçerken, erken dönem bir İslam zaferine ve İslam fetihleriyle anılan iki isme göndermeyle hep bir ağızdan “Biz Kadisiyye’nin askerleriyiz, Sa’d’ın ve el-Bera’nın askerleriyiz” diye haykırdılar. Suriyelilerin Filistin’le özdeşlik kurması hiç de yeni değildi. Yeni olan, bu sloganı yeni Suriye ordusunun askerlerinin atması, üstelik başkentte, siyasi yolculuğu cihatçı ağlarda başlamış bir liderin önünden geçerken atmalarıydı.
Beş ay sonra Şam’da, aynı soruyu başka bir biçimde gündeme getiren bir manzarayla karşılaştım. 20 Mart 2026 sabahı Suriyeliler Ramazan Bayramı namazı için Emevi Camii’ni doldurdu. Aralarında üniformalı askerler de vardı; sivillerle omuz omuza durmuş, onlarla birlikte rükû ediyor, namaz kılıyorlardı. Esed’in düşüşünden beri camiye ilk kez giren bir Şamlı kadın gördükleri karşısında şaşkına döndü. Bana şunları söyledi: “Hayatımız boyunca ordumuzun sivillerle yan yana namaz kıldığını görebileceğimizi hiç hayal etmezdik, askerlerin herkesin önünde namaz kıldığını da.”
Bana kalırsa kadının şaşkınlığı, Esed döneminde devletle din arasındaki çekişmeli tarihe bakınca anlaşılır. Esed rejimine çoğu zaman, yanlış biçimde, “laik” denirdi. Oysa uygulamada dinî kurumları kendine bağladı, mezhep farklılıklarını istismar etti, Sünni dinî yaşama derinden müdahale etti; siyaseten güvenilir bulduğu din adamlarıyla çalıştı. Kuftaro ağı bunlardan biriydi: Şam’da 1970’lerde ve ’80’lerde Esed döneminde gelişen, kökleri sufizme uzanan bir düşünce ekolü. Buna karşın orduyu kamusal ibadetten dikkatle uzak tuttu; üniformalı askerlerin başkentin ulu camisinde namaz kılması, ordusu hakkında vermek istediği imajda yer almıyordu. Esed’in düşüşünden beri kamusal alan çarpıcı biçimde değişti, çünkü eski isyancılar devlet görevlisi oldu. “Men yuharrir yuqarrir” (“Kim özgürleştirirse o karar verir”) sözüyle özetlenen devrimci meşruiyet, yalnızca siyasi meşruiyetin değil, aynı zamanda Sünni temsilin de aracına dönüştü.
Bu, Suriye’nin Selefiliğe, yani Sünni İslam’ın köktenci ve püriten yorumuna doğru ilerlediği anlamına mı geliyor?
Bence bu soru hem kaçınılmaz hem yanıltıcı. Devleti ele geçiren adamlar Selefilikten çıktığına göre Suriye toplumunu kendi dinî suretlerinde kolayca yeniden biçimlendirebilecekleri varsayılıyor. Oysa siyasi zafer, dinî otorite demek değil. Mevcut hükûmetin yapmayı sevdiği gibi bakanlıkları, askerî birlikleri ve cumhurbaşkanlığı makamlarını elinde tutmak da Suriyeli Sünnilerin İslam’ı tarih boyunca anlamlandırdığı olağanüstü çeşitli toplumsal dünyayı denetlemek demek değil.
Gerçekten de Suriye’de Sünnilik hiçbir zaman tek tip olmadı. Onlarca yıl boyunca Şam, Halep, Humus ve Hama’daki dinî hayatı mistik sufi tarikatları, âlim aileleri, mahalle camileri ve kadınların ders halkaları biçimlendirdi. Bu hayatı ayrıca Hanefi ve Şafii fıkhını ve Eşari kelamını (Sünni İslam geleneği içinde kelam yorumunda ayrışmalarıyla birlikte) bir araya getiren Şam geleneği ile Mevlid-i Nebi kutlamalarından (Hz. Muhammed’in doğum gününü anma) ve zikirden (Allah’ı anma ritüelleri) oluşan, geleneksel olarak sufi ya da sufiliğe yakın olan, Selefiliğin ve Sünni Müslüman düşüncenin öteki muhafazakâr ekollerinin ise kesinlikle uzak durduğu bir ibadet kültürü biçimlendirdi.
Esed rejimi bunu iyi biliyordu ve bu sufi uygulamaları ortadan kaldırmaya hiç kalkışmadı. Bunun yerine, güvenilir bulduğu din adamlarını yönetmeye ve kendine bağlamaya çalıştı; rejime karşı çıkanları, yani Müslüman Kardeşler’i, Selefileri ya da tekfircileri (diğer Müslümanları mürtet sayan aşırılar) ise dışarı itti. Suriye savaşı sırasında Selefi akımlar öteki Sünni geleneklerle yan yana vardı, ama Baas rejimi altında kıyıda tutuldular, güvenlik servislerince yakından izlendiler; rejimin seçtiği sufi âlimlerin yararlandığı camilerden ve enstitülerden yoksun bırakıldılar.
Aralık 2024’te Esed’in düşmesinden sonra Selefi geleneklerin sufi geleneklerin yerini aldığını söylemek için henüz erken. Ama Suriye’nin Sünni ekosistemini onlarca yıl tanımlayan kısıtlamaların paramparça olduğu ve aynı kurumsal alanı nadiren paylaşan aktörlerin birdenbire yan yana geldiği ileri sürülebilir. Suriye devriminin fiilî “başkenti” İdlib’den Suriye İslam Konseyi üyesi Şeyh Vesam Kasum, yakın tarihli bir söyleşide bunu bana anlatırken temkinliydi. Ona göre sufilerle Selefiler arasındaki fark “doğal farkın içinde” ve yeni bir şey değil. Yani fark her zaman olduğu gibi duruyor: Birincisi bâtıni ve mistik, ikincisi somut ve ideolojik. Yeni olan, güvenlik kısıtlamalarının kalkması, Selefi savaşçıların askerî zaferdeki öne çıkışı ve “Suriye toplumunun daha önce birbiriyle temas etmemiş kesimleri arasındaki yeni temas.” Uygulamada bu, savaş sırasında İdlib’de yetişen dinî kadroların, dinî yaşamı çok farklı geleneklerin biçimlendirdiği şehirlere geldiği ve şimdi aynı camiler, minberler ve öğrenciler için birbirleriyle yarıştıkları anlamına geliyor.
Bunun çarpıcı örneklerinden biri Mart 2025’te yaşandı. Eş-Şara, Esed rejiminin 2021’de kaldırdığı başmüftülük makamını yeniden kurdu ve yeni dinî yapının başına Şam geleneğinden gelen bir âlim olan Şeyh Üsame er-Rifai’yi getirdi. Ne var ki er-Rifai’yi müftü atamak, Sünni çevre içindeki çekişmeyi çözmedi, bitirmedi. Suriye yönetimine ve müftüye yakın çevrelerden derlediğim iki karşıt görüşe göre er-Rifai’nin atanması, eş-Şara’nın Suriye’nin modern dinî alanının iç dinamiklerini kolay kavrayamayan Selefi doktrini zayıflatma ve onun yerine sufi doktrini besleme girişimiydi. Bu hamlenin kökeninde başka bir pragmatizm de olabilir. Sufi gelenek tarih boyunca, bulunduğu ülke ya da millet ne olursa olsun, hükümdara onay vermiştir. Bugün bile Sünni çoğunluğa sahip ülkelerin yöneticileri, bâtıni geleneğin takipçilerini asla silaha sarılıp devlete karşı ayaklandırmayacağından görünüşe göre emin olarak sufilere kur yapıyor; yönetici acımasız bir diktatör olsa bile.
Bu çekişmeli dinamik, başmüftü Üsame er-Rifai’nin sızdırılan bir video kaydıyla belirginleşti. Kayıt yalnızca viral olup Sünniler arasında karşıt görüşler doğurmakla kalmadı, bu gerilimi de alışılmadık biçimde görünür kıldı. Endonezyalı bir heyetle yapılan özel bir görüşmede çekilen sızdırılmış görüntülerde er-Rifai, Türkiye’de Suriye İslam Konseyi’nin müftüsüyken Heyet Tahrir eş-Şam (HTŞ) ile konsey arasındaki ilişkinin tarihini değerlendiriyor. Er-Rifai, HTŞ’nin tarihinin Vehhabi düşüncede, yani Suudi Arabistan’ın uzun süredir benimsediği ultra muhafazakâr Sünni İslam yorumunda, hatta tekfirci aşırılıkta kök saldığını anlatıyordu. Sözünü sürdürerek, Esed düşmeden önce Türk hükûmeti de dahil birçok aktörün kendisiyle HTŞ arasında arabuluculuk yapmaya çalıştığını, ancak kendisinin hep reddettiğini ve HTŞ’den uzak durduğunu söyledi; ta ki eş-Şara aşırılığı bıraktığını ve artık kendisini “ehl-i sünnet ve’l-cemaat” (ana akım Sünni Müslüman toplumu) ile özdeşleştirdiğini açıklayana kadar. Dinî aidiyet üzerine özel bir konuşma olarak başlayan şey kısa sürede Selefiliğin Suriye Sünniliği içindeki yerine dair kamusal bir tartışmaya dönüştü ve er-Rifai’yi, kendi “ehl-i sünnet ve’l-cemaat” anlayışının Selefiliği Suriye’nin Sünni dinî manzarasının bir parçası olarak kapsadığını açıklamaya itti.
Bu ilk bakışta teolojik bir anlaşmazlık gibi görünebilirse de beni ilgilendiren, gündelik hayatın ayrılmaz parçası olan teolojik farklardan çok, Esed sonrası Suriye’de Sünni alanın çevresindeki siyasi çekişmeydi. Örneğin en sert eleştirilerin bazısı, tarihsel olarak HTŞ, Ahrar eş-Şam ve Ceyşü’l İslam’la, yani Esed rejimine karşı savaşan örgütlü isyancı gruplarla anılan dinî figürlerden ve ağlardan geldi. Selefi soy kütüklerini paylaşsalar da bu, devrim sırasında şiddetli örgütsel rekabetin ve zaman zaman silahlı çatışmanın önüne hiç geçmedi. Daha önemlisi, Suriye’nin dışından bakınca bu aktörleri tutarlı bir Selefi kampa ait saymak kolay olurdu. Oysa savaş boyunca grupları toprak, savaşçı ve devrimci otorite için birbiriyle yarıştı. Dinî otorite figürleri birbirlerinin meşruiyetine meydan okudu, değişik zamanlarda örgütleri birbiriyle savaştı. Tarihsel olarak rekabet eden bu ağların sızıntıdan sonra ortak bir tutumu savunur hâle gelmesi, bu yüzden aralarında ortak bir doktrin olduğunu varsaymaktan çok daha anlamlı bir şeyi gösteriyor.
Eş-Şara bu akımları büyük ölçüde içine alıp sulandırmayı başarmış olsa da onların toplumsal ve dinî tabanları ortadan kalkmadı. Siyasi zafer onlara devlete eşi görülmemiş bir erişim sağladı, ama bu, Suriye’nin Sünni toplumunda zorunlu olarak denk bir otoriteye dönüşmedi. Köklü bir dinî soy kütüğü olan bir Şamlı âlim olarak er-Rifai’nin meşru Sünniliğin sınırlarını belirleyebilmesi, devrimci dinî aktörlerdeki daha derin bir güvensizliğe dokundu. Bu güvensizlik şuydu: Esed’in yenilgisine katılmış ve devlete erişim kazanmış olmalarına rağmen, yönetimine ortak oldukları Sünni cemaat içinde dinen ya da toplumsal olarak yine de kıyıda kalabilirlerdi.
Esed’in düşüşü bu rekabetleri silmediyse, işledikleri alanı yeniden düzenledi. En açıklayıcı örneklerden biri, Suriye savaşının çoğunda isyancıların denetiminde kalan Şam yakınındaki Duma kasabasından geliyor. Burada Esed sonrası dinî makamların yeniden dağıtılması, farklı devrimci ağlardan çıkan figürleri aynı kurumsal ve simgesel alanlara getirdi.
Abdullah el-Muhaysini bu bakımdan özellikle ilginç. Devrim sırasında Ceyşü’l İslam’la ilişkisi sert bir siyasi ve dinî düşmanlıkla damgalanmıştı. Ama Duma’daki bir din adamının tanıklığına göre el-Muhaysini o günden beri, bir zamanlar Ceyşü’l İslam’ın kalesi olan bölgenin en önemli dinî buluşma yeri Duma Ulu Camii’nde vaaz verdi.
Bunu öncelikle kişisel bir barışma olarak okumuyorum; bu ağları ayıran dinî anlaşmazlıkların ortadan kalktığının kanıtı olarak da okumuyorum. Daha çok, o anlaşmazlıkları belirleyici kılan siyasi ortam değişti. Bir zamanlar ayrı toprakları yöneten, kendi mahkemelerini, camilerini, dinî enstitülerini ve şeriat kurumlarını geliştiren silahlı gruplar ulusal bir alanın içine sıkıştırıldı. Dolayısıyla rekabetleri artık yalnızca devrimci toprak üzerinde değil, devlet kurumlarına erişim, dinî atamalar, kamusal tanınırlık ve devrimin dinî anlamını belirleme yetkisi üzerinde.
Bu, görüşmelerimde dikkatimi çeken başka bir şeyi açıklamaya da yardımcı oluyor. Devrimci dinî akımlar olağanüstü bir şey başardı: Siyaseten kazandılar. Ama bu, ille de toplumsal olarak da kazandıkları anlamına gelmiyor; Esed sonrası dinî düzeni anlamak için bu ayrım şart. Askerî zafer, aktörlere daha önce dışlandıkları kurumlara erişim sağladı. Kimin bakan, askerî komutan, dinî idareci ya da cumhurbaşkanlığı danışmanı olabileceğini değiştirdi. Ama zafer, dinî kurumların kuşaklar boyunca biriktirdiği toplumsal otoriteyi bir çırpıda yeniden üretemez; bir cumhurbaşkanlığı ataması da Suriyelilerin aileler, mahalleler, camiler ve eğitim kurumları içinde dini öğrendiği, yaşadığı ve aktardığı çok katmanlı ağları silemez.
Belki en açık örnek Kuftaro. Bu kurumun Esed rejimiyle uzlaşmasına dair ne düşünülürse düşünülsün, Şam’daki toplumsal varlığı, bir zamanlar devletten gördüğü siyasi korumaya indirgenemez. On yıllar boyunca camiler, eğitim kurumları, öğretmenler, öğrenciler, aile ilişkileri ve Şam toplumunun her yanına uzanan dinî pedagoji biçimleri geliştirdi. Devrimciler Aralık 2024’te Esed’i Şam’dan söküp attığında bu ağlar yok olmadı. Zafer kazanan bir otorite bakanlık koltuklarını, nitekim yaptığı gibi, toplumsal kökleşmeyi söküp atmaktan çok daha hızlı yeniden dağıtabilir. Bu, dinî alanda önemli bir asimetri yaratıyor: Devrimle ilişkilendirilen ağlar, Kuftaro’nun ve geçmişi Esed rejimine bağlı öteki kurumların büyük oranda erişemediği meşruiyet biçimlerine sahip. Yine de bu eski kurumların bir kısmı, devrimci zaferin öylece üretemeyeceği toplumsal otorite biçimlerini koruyor. Er-Rifai de benzer biçimde, bugün Suriye’yi yöneten daha muhafazakâr aktörlerin siyasi yükselişinden çok önceye dayanan bir Şam dinî soy kütüğüne yaslanan ilmî ve simgesel bir otoriteye sahip.
Dolayısıyla devrimci meşruiyet, eski dinî otorite kaynaklarının yerini almıyor, onlarla yan yana işliyor.
Görüşmelerimde insanlar dinî figürlerin meşruiyetini değerlendirirken tekrar tekrar tek bir soru çıktı karşıma: “Devrim sırasında neredeydin?” Soru biyografiyle ilgili gibi görünüyor, ama yeni Suriye’de ahlaki itibarı dağıtmanın aracına dönüştü. Rejimin elindeki Suriye’de yaşayıp günlük işine bakan bir âlim, hapse atılmış bir din adamı, yerinden edilmiş bir başkası ve devrimci kurumlara doğrudan katılmış bir dinî figür, birbirine yakın ilmî yeterliliklere sahip olabilir; ama Esed sonrası düzene bambaşka siyasi kaynaklarla girer.
Eski rejime katılmak, onun tarafından hapsedilmek ya da yerinden edilmek ve ona dayanmak için yapılan fedakârlıklar artık Sünni otorite iddialarına dönüştürülebiliyor. Öte yandan Esed döneminde ayakta kalmış kurumlara yakınlık, bu kurumların toplumsal otoritesi hâlâ hatırı sayılır olsa bile bir kırılganlık kaynağı hâline gelebiliyor. Devrim yalnızca Suriye’deki dinî yaşamı düzenleyen siyasi düzeni kaldırmakla kalmadı. Geçmişin, geleceği biçimlendirecek ahlaki itibara kimin sahip olduğunu belirlemekte kullanıldığı yeni bir hiyerarşi yarattı.
Selefileşme sorusu tam da burada siyasi bir soruya dönüşmeye başlıyor.
“Kim özgürleştirirse o karar verir” sözü içinde güçlü bir savaş sonrası mantık taşıyor. Savaşanlar, bedel ödeyenler ve sonunda rejimi yenenler, onun yerini alan kurumları inşa etmek için ayrı bir yetki talep ediyor. Zaferin hemen ardından bu talebi anlamak zor değil. Yeni ordunun kendisi, mensupları savaşı soyut bir siyasi geçiş olarak değil, arkadaşlarının ve ailelerinin öldürüldüğü, yerinden edildiği ya da hapsedildiği bir mücadele olarak yaşayan silahlı örgütlerden çıktı. Bu yüzden devrimci meşruiyet salt ideolojik bir dil diye bir kenara atılamaz; yaşanmış fedakârlık tarihlerine dayanıyor.
Asıl zor soru, bu devrimci meşruiyet siyasi hayatı örgütleme ilkesine dönüşünce ne olacağı.
Devrimci bir hareket otoritesini zaferden alabilir. Ama bir devlet, er geç zaferle ilişkisi çok daha karmaşık insanları yönetmek zorundadır. Kimileri savaştı. Kimileri yerinden edildi. Kimileri rejimin elindeki bölgelerde kaldı. Kimileri silahlı örgütlere katılmadan Esed’e karşı çıktı. Kimileri hem Esed’e hem muhalefete egemen olan İslamcı gruplara karşı çıktı.
Bu yüzden devrimci otoriteden devlet otoritesine geçiş, isyancı komutanları subaya, devrimci kurumları bakanlığa çevirmekten fazlasını gerektiriyor. Daha zor bir soruyu yanıtlamayı gerektiriyor: Devrime katılım siyasi meşruiyeti ne kadar süreyle ve hangi alanlarda belirlemeye devam etmeli?
Suriye Müslüman Kardeşler’i çevresindeki tartışma bu sorunu özellikle görünür kılıyor, çünkü Kardeşler, zafer kazanan devrimci akımın neredeyse tersi bir konumda duruyor.
Kardeşler’in Esed rejimine karşı uzun bir muhalefet geçmişi ve mevcut liderliğin onlarca yıl öncesine uzanan örgütsel bir kimliği var. Esed rejiminin 1980 tarihli 49 sayılı Yasası Kardeşler’e üyeliği ölümle cezalandırılabilir kıldı ve liderliğin ve örgütsel faaliyetin büyük kısmını sürgüne itti. 2011’de Suriye devrimi başladıktan sonra Kardeşler siyasi muhalefetin önemli bir bileşeni oldu, ama Esed’i deviren askerî güçler arasında savaştan çıkmadı. Ancak bu, Kardeşler’in silahlı mücadelede yer almadığı anlamına gelmiyor. Ayaklanmanın ilk yıllarında Kardeşler’e mensup figürler birkaç silahlı grubun finansmanında, örgütlenmesinde ve onlar üzerinde nüfuz kurmada önemli rol oynadı. Devrimin erken bir feneri olan Humus’ta 2013’te kurulan Sivilleri Koruma Kurumu (Heyet Himayet el-Medeniyyin), bağlı bir askerî kanadı olan sivil-askerî bir çatı örgütü olarak çalıştı ve yerel silahlı gruplara mali destek sağladı. Yasir el-Kadri ve Halid Tafur (namıdiğer Ebu Süleyman) gibi isimlerin yönettiği, Şam’da ve çevresinde etkin olan Ecnad eş-Şam İslam Birliği de Kardeşler’in ağlarıyla ilişkili bir başka oluşumdu. Başlangıçta Humus’ta etkin olup muhalefet güçlerinin 2014’te zorla yerinden edilmesinin ardından İdlib’e geçen Feylak eş-Şam, Heysem Rahme ve sürgündeki iş insanı Ebu Abdo el-Hakemi dahil Kardeşler’in figürleriyle özellikle güçlü siyasi ve mali bağlar sürdürdü. Şam Cephesi (el-Cebhe eş-Şamiyye) de Kardeşler’le ilişkiliydi; Ahrar eş-Şam’ın bazı kanatları ise Kardeşler bağlantılı figürlerin etkisindeydi. Bu örnekler, Esed’in sonunda devrilmesinin arkasındaki başlıca askerî güç olarak öne çıkmamış olsa da Kardeşler’in silahlı muhalefete katılımının resmî örgütsel yapıların ötesinde askerî oluşumlara, finansman ağlarına ve grup liderliklerine uzandığını gösteriyor.
Ancak bugün Kardeşler, başka bir İslamcı akımın yönettiği bir Suriye’yle karşı karşıya. Bu akımın meşruiyeti, esas olarak onlarca yıllık siyasi dışlanmaya katlanmış olmaktan değil, devrim sırasında askerî ve toprak gücü elde etmiş olmasından ve sonunda rejimin yenilgisiyle sonuçlanan harekâtı yönetmiş olmasından geliyor.
Bence Kardeşler’in, eş-Şara’nın istediği gibi kendini feshetmeyi son zamanlarda reddetmesini tek bir örgütün geleceği üzerine bir tartışmadan daha anlamlı kılan şey bu. Sünniliğin kime ait olduğu sorusunu doğrudan siyaset alanına taşıyor. Böylece rekabet artık yalnızca meşru Sünni dinî temsili tanımlama yetkisi için yarışan farklı dinî akımlar arasında değil, aynı zamanda muhalefet, örgütlenme ve devrime katılım bakımından farklı geçmişleri olan, her biri Suriye’nin Sünni çoğunluğunu temsil konusunda farklı bir iddia taşıyan siyasi akımlar arasında. Kardeşler’in Şura Meclisi grubun varlığını sürdürmesinde ısrar ederken örgütlü siyasi çoğulculuk, siyasi özgürlükler ve parti faaliyetini düzenleyen bir hukuki çerçeve çağrısı yapıyor. Bu tutum, Esed sonrasında bir Sünni tabanın adına siyasi olarak örgütlenme ve konuşma hakkının kime ait olduğu gibi daha büyük bir soruyu gündeme getiriyor. Kardeşler, Baasçı devlete karşı uzun bir örgütlü İslamcı muhalefet geçmişine dayanırken mevcut yöneticiler otoritelerinin büyük kısmını başka bir İslamcı seferberlik, silahlı mücadele ve devrimci zafer çizgisinden alıyor. Kardeşler’in kendini feshetmesi gerekip gerekmediği tartışması gibi görünen şey, bu yüzden aynı zamanda Suriye İslamcılığının farklı siyasi soy kütükleri arasında, kendi muhalefet geçmişini yeni Suriye’de meşru siyasi temsile kimin çevirebileceğine dair bir rekabet.
Kardeşler’i çevreleyen hukuki belirsizlik soruyu daha da açıklayıcı kılıyor. 49 sayılı Yasa, Esed rejiminin örgütü Suriye siyasi hayatından silmeye çalıştığı baskıcı mimarinin bir parçasıydı. Ne var ki rejimin ortadan kalkması, Kardeşler’in ya da genel olarak siyasi partilerin Esed sonrası sistemde yerlerini alabileceği yeni bir hukuki çerçeveyi kendiliğinden doğurmadı. Mart 2025 tarihli anayasa bildirgesi “ulusal temelde” parti kurma hakkını tanıyor, ama Suriye’de örgütlü siyasi rekabetin yürütülebileceği bütünlüklü bir parti çerçevesi hâlâ yok. Mart 2026 itibarıyla yeni bir parti yasası uyarınca resmen kayıt yaptırmış hiçbir siyasi parti yoktu.
Kardeşler’in mirası tartışmalı olsa da onların siyasi aktivizmine dair soru, onları desteklemek ya da karşı çıkmaktan ibaret görülmemeli. Soru, devrimci meşruiyetle siyasi çoğulculuk arasındaki ilişkiyi ilgilendiriyor.
Eş-Şara’nın yaslandığı devrimci meşruiyete şu gerçekler üzerinden de itiraz edilebilir: Silahlı muhalefet kendi içinde, sivil muhalefet de öyle, heterojendi; HTŞ’nin, Ahrar eş-Şam’ın, Ceyşü’l İslam’ın, Suriye İslam Konseyi’nin, Müslüman Kardeşler’in ve yerinden edilmiş Şamlı dinî âlimlerin tarihleri hiçbir zaman özdeşleşmeden birbirini kesti. Selefi eğilimli devrimci alanın içinde bile, şimdi geniş çapta paylaşılan bir devrimci meşruiyeti öne süren aktörlerin çatışma, uzlaşma ve rekabet tarihleri köklü biçimde farklı. Dolayısıyla devrimci meşruiyet, devleti sonunda ele geçiren hareketin tekelindeymiş gibi kolayca öne sürülemez; özellikle devrimin kendisi birden çok siyasi, askerî, dinî ve sivil yoldan doğmuşken. Bu yüzden aynı sorun, zafer kazanan kitlenin içinde de var. Kimin fedakârlığı sayılır? Hangi devrimci geçmiş otorite sağlar? Askerî katılımın siyasi değeri, hapis, yerinden edilme ya da sivil muhalefetten daha mı büyük? Bir örgütün devrimci biyografisi, sonradan devlet kurumlarını işgal eden bireylere süresiz aktarılabilir mi?
Bu sorular, açıkça siyasi soru olarak dile getirilmese bile dinî hayatta şimdiden var. Dinî alanı yakından izleyen bir araştırmacı olan Abdünnasır el-Kadiri, cami düzeyinde, sufi kökenli Mevlid toplantılarının, zikir oturumlarının ve şefaat dualarının eskiden rejim denetimindeki bölgelerde küçüldüğünü, Selefi kökenli Kur’an ezberleme halkalarının, Sahih-i Buhari hadislerinin okunmasının ve fıkıh derslerinin ise genişlediğini bana anlattı. Devrimci Suriye Ulusal Koalisyonu’nun ilk başkanı Muaz el-Hatib bunu “es-selefiyye el-batiniyye” (“bâtıni Selefilik”) diye adlandırdı. Bununla kastettiği, atamalar, müfredatlar ve vakıf himayesi yoluyla izlenen, kamuoyu önünde ise ılımlılığın sergilendiği bir proje; Sünni alanı bir arada tutan ılımlı, sufiliğe yatkın âlimlerden oluşan orta tabakayı hedef alan bir proje.
Ortaya çıkan bu durumu, “aşırı Sünnilik” (hyper-Sunnism) dediğim kavram üzerinden, yani pekişmesiz bir doygunluk süreci olarak kavrıyorum. Sünni göndermeler siyasi söylemi, kamusal ahlakı ve Esed sonrası devletin kurumsal dilini giderek doyuruyor; ama bu artan görünürlük, pekişmiş bir Sünni proje ya da meşru Sünniliğin nasıl görünmesi gerektiğini tanımlayabilecek tek bir merkez doğurmadı. Aksine, Sünni kimlik siyaseten ne kadar merkezileşirse iç çekişmeleri de o kadar görünür oluyor, çünkü farklı dinî ve siyasi akımlar yeni düzende Sünniliği hangi pratiklerin, tarihlerin ve ahlaki iddiaların tanımlaması gerektiği konusunda yarışıyor.
Aşırı Sünniliğin bir başka örneği, belki, Evkaf Bakanlığı’na (dinî vakıflar) bağlı olduklarını öne sürerek otorite kazanan “davet”, yani kamusal tebliğ girişimlerinin artan ağırlığında görülebilir. Yakın tarihli bir örnek, devrimin bir başka kalesi ve Suriye’nin en muhafazakâr şehirlerinden biri olan Hama’dan geliyor. (Esed 1982’de bir Müslüman Kardeşler ayaklanmasını bastırmak için orada 20 binden fazla insanı katletmişti.) Şehrin zaten muhafazakâr bir toplum olarak sicili olmasına rağmen, HTŞ bağlantılı, Yeduna ila el-Hayr (İyiliğe Çağırıyoruz) adlı Selefi bir davet grubu, zaten inanmış olanlara saldırgan biçimde tebliğ yapmayı kendine görev edindi. Grup, yerlilerin insanların özel hayatına müdahale diye nitelediği tutumları, özellikle kadınların giyimine yönelik olanları, ayrıca müziğe ve halka açık konserlere karşı kampanyaları yüzünden eleştirildi. Grup etkinliklerini yerel Evkaf Müdürlüğü’nün himayesinde duyurdu da.
Bu, devletin desteklediği, yukarıdan aşağıya bir İslamlaştırma sürecini yansıtıyor gibi görünse de ben yine de bunu pekişmesiz doygunluk olarak görüyorum. Homojen ve merkezden yönetilen bir İslamlaştırma sürecinden çok, başka Sünni gruplarla, bu örnekte Müslüman Kardeşler’in Hama’daki uzun ve derin nüfuzuyla rekabet eden aşırı devrimci dinî aktörlerin artan iddialılığını yansıtıyor. Gerçekten de yerlilerin tanıklığına göre bu girişimler giderek geleneksel olarak Müslüman Kardeşler’le anılan toplumsal kesimlere doğru genişliyor. Dolayısıyla tanık olduğumuz şey, birleşik bir İslamlaştırma projesinden çok, temsil ve dinî otorite üzerine Sünniler arası bir rekabet olabilir.
Bu durumun içinde doğan anlaşmazlıkları yeni bir tür “nevazil” olarak düşünür oldum. Nevazil, İslam hukukunda dinî yorum ve hukuki hüküm gerektiren yeni ortaya çıkan ya da eşi görülmemiş durumlara verilen ad. Dinî soruların kendisinin eşi görülmemiş olduğunu kastetmiyorum. Yenilikleri, Esed’in düşüşünün ortaya çıkmasına izin verdiği siyasi koşullarda yatıyor. Örneğin Suriyeli ünlü şarkıcı Asala Nasri’nin yakın tarihli bir konseri, devrimde verilen fedakârlıklara başvuran muhafazakâr dinî seslerin eleştirisini çekti. Bu sesler, Suriyelilerin Esed’i devirmek için savaşıp ölmesinin, yalnızca konserlerin, gece kulüplerinin ve eğlencenin ülkesini kurmak için olmadığını ileri sürdü. Müziğin caiz olup olmadığına dair dinî bir anlaşmazlık gibi görünebilecek şey, bunun yerine devrimin fedakârlıklarının kamusal yaşamı belirli İslamî normlara göre düzenleme yükümlülüğü doğurup doğurmadığına dair bir tartışmaya dönüştü. Aşırı Sünnilik bu anlamda Sünniliği pekiştirmiyor; siyasi ve toplumsal alanı, Sünniliğin ne anlama gelmesi gerektiğine dair, giderek devrimci meşruiyet diliyle ifade edilen rakip iddialarla doyuruyor.
Devrimci meşruiyet tam da burada yeni yöneticilerin siyasi tarihinden yeni Suriye devletinin gündelik hayatına geçiyor. Fedakârlığa yalnızca kimin yöneteceğini haklı çıkarmak için değil, devrimin neyle ilgili olduğuna dair iddialarda bulunmak için de başvurulabiliyor. Bugün Suriye’de bir şey değişiyor ve aksini söylemek dürüst olmaz. Selefi eğilimli dinî aktörler, Esed döneminde onlarca yıl dışlandıkları kamusal ve kurumsal alanlara erişebiliyor. Devrimci dinî ağlar, daha önce ulusal ölçekte kullanamadıkları siyasi sermaye biçimlerine sahip. İdlib’le anılan muhafazakâr dinî kadrolar Şam’ın ve öteki kentlerin dinî geleneklerinin çeşitliliğiyle hesaplaşıyor, devletin kendisi de dinî otoritenin yeniden dağıtımına karışıyor. Ne var ki bu gelişmelerin anlattığı şey, tam bir Selefileşme programından çok otorite ve Sünni temsil üzerine bir mücadele. Bunun nasıl süreceği, yerli yabancı bütün taraflarca yakından izlenecek.
*Rahaf Aldoughli, Lancaster Üniversitesi’nde doktor öğretim üyesi
Kaynak: https://newlinesmag.com/argument/is-syria-becoming-salafist/