Siyasi bir soruna yargısal çözüm
Mozambik muhalefetinin lideri Venâncio Bila Mondlane, 2024 seçimlerinin ardından patlak veren ve devleti devirmekle tehdit eden sarsıcı protestoların öncüsü olduğu iddiasıyla yargılanmayı bekliyor (duruşma 17 Kasım’a ayarlandı). Mondlane, yakın zamanda kurulan Özgür ve Özerk Mozambik için Ulusal İttifak (ANAMOLA) partisinin başkanı. Savcılık onu beş suçla itham ediyor: suçu alenen meşrulaştırma, toplu itaatsizliğe tahrik, suça alenen teşvik, terörizme teşvik ve terörizme tahrik. Mahkûmiyet, cumhurbaşkanlığı seçiminde ikinci olan Mondlane için 20 yıla varan hapis, muhalefetin felç edilmesi ve devletin siyasi rakiplerine yaklaşımında bir değişim anlamına gelebilir.
Mondlane’nin 2024 seçimlerine uzanan yolu hukuki ve usule ilişkin engellerle örülüydü. O dönemde partisi olan Mozambik Ulusal Direnişi’nin (RENAMO) liderliğine aday olması engellenince partiden ayrıldı ve kampanya ittifakını Demokratik İttifak Koalisyonu (CAD) ile kurdu; CAD’ın seçime katılma ehliyeti 9 Mayıs’ta onaylanmıştı, ancak Ulusal Seçim Komisyonu (CNE) onu 18 Temmuz’da dışarıda bıraktı. Anayasa Konseyi (CC) itiraz üzerine bu kararı onadı; gerekçesi, CAD’ı oluşturan partilerin koalisyon kurma niyetlerini Adalet, Anayasa ve Din İşleri Bakanlığı’na bildirmemiş olmalarıydı. Mahkeme kararı salt teknik bir mesele olarak sundu; ancak sonuçları su götürmez biçimde siyasiydi. Mondlane, seçimlerden yalnızca iki ay önce kendini siyaseten yalnız buldu. Kampanyasını yeniden düzenlemek zorunda kalan Mondlane, Mozambik’in Kalkınması için İyimser Halk (PODEMOS) ile son dakikada bir ortaklık kurdu ve partinin siyasi ve parlamentodaki desteğiyle bağımsız aday olarak yarıştı.
Bu kronoloji, Mondlane’nin ve destekçilerinin siyasi iradesinin seçim hukukunun uygulanmasıyla defalarca çatıştığını gösteriyor. Seçim hukukunun her uygulamasının siyasi saikle yapıldığını kanıtlamayabilir; ama en azından, görünüşte usule ilişkin sonuçların siyasi rekabet alanını nasıl yeniden biçimlendirebileceği gibi daha geniş bir soruyu gündeme getiriyor ve hukuki usulün zorunlu olarak tarafsız olmadığına işaret ediyor.
9 Ekim 2024’teki oylamanın ardından CNE, iktidardaki Mozambik Kurtuluş Cephesi’nin (Frelimo) adayı Daniel Chapo’yu yaklaşık yüzde 70 oyla, Mondlane’yi ise yüzde 20 oyla geride bırakmış olarak kazanan ilan etti. Aralık ayında, yerel ve bölge mahkemelerine seçim suçları ve usulsüzlüklerine ilişkin 300’den fazla şikâyet sunulmasının ardından Anayasa Konseyi bu rakamları sırasıyla kabaca yüzde 65 ve yüzde 24 olarak revize etti. Bu revizyon fiilen, seçim komisyonunun sonuçlarının en iyi ihtimalle kuşkulu, en kötü ihtimalle uydurma olduğunun kabulüydü. CC sonuçları değiştirdi; oysa bir seçim denetim organı olarak yalnızca CNE’ye oyların yeniden sayılmasını emredebilir ya da seçimleri iptal edebilirdi. Beklendiği gibi Mozambik Barolar Birliği (OAM), muhalefet partileri ve sivil toplum grupları, CC’nin muğlak hukuki gerekçesi ve sonuçları değiştirmesine dayanak oluşturan delil eksikliği konusunda kaygılarını dile getirdi.
Bu şeffaf olmayan seçimlerin ardından altı ay boyunca benzeri görülmemiş bir şiddet dönemi yaşandı. Mozambik’te birçok seçimi silahlı çatışma dönemleri izlemiştir. Ancak bu dönemi eşi görülmemiş kılan şey, çatışmanın devletle örgütlü bir ordu arasında değil, devletle harekete geçmiş silahsız bir sivil yığın arasında olmasıydı. Mozambikli sivil toplum kuruluşu Plataforma Decide’nin hazırladığı bir rapora göre, Ekim 2024 ile Ocak 2025 arasında 411 sivil öldürüldü, yaklaşık 3.700 kişi yaralandı ve yaklaşık 7.200 kişi hukuka aykırı biçimde gözaltına alındı. Bu rakamlara, dönemin polis genel komutanı Bernardino Rafael itiraz etti; Rafael 96 sivilin öldürüldüğünü söyledi. Buna rağmen yalnızca iki polis memuru hakkında dava açıldı ve başka bir gelişme olmadığı için savcılığın bu dosyaların peşinde olup olmadığı belirsiz.
Protestolar, Mondlane’nin avukatı Elvino Dias’ın anısına barışçıl bir yürüyüş çağrısı yaptığı 21 Ekim’de başladı; Dias, seçimin ön sonuçlarına itiraz eden bir dilekçe hazırlarken kimliği belirsiz saldırganlarca öldürülmüştü. Bu yürüyüş, ardından gelen birçok yürüyüş gibi, göz yaşartıcı gaz ve gerçek mermi kullanımı dahil şiddetle dağıtıldı. Anayasa’yla korunan siyasi faaliyetlere şiddetle karşılık verilen bir ortamda, resmî mekanizmaların güvenilirliği yerle bir olur. Kaçınılmaz olarak, doğrudan, “yasa dışı” siyasi eylem biçimleri giderek tek meşru itiraz yolu olarak görülür.
Sonuç, karşılıklı bir tırmanma döngüsü: protestocular, güvenlik güçlerinin işlediği zulümlere karşılık verdikçe giderek daha militan hâle geliyor. Mondlane ve başkaları, devletin güvenlik görevlilerinin protestolara sızarak terör ve yıkım yayma ve protestoları daha ılımlı gözlemcilerin gözünde itibarsızlaştırma görevi üstlendiğini ileri sürdü. Bu iddiaların bağımsız biçimde kanıtlanması gerekse de, inkâr edilemez olan, protestolara özel ve kamusal mülke yönelik yaygın bir yıkımın eşlik ettiğidir. Mozambik Ekonomik Dernekler Konfederasyonu (CTA) yaklaşık 17.000 kişinin işini yitirdiğini tahmin etti.
Öfke aylarının üzerinden neredeyse tam iki yıl geçmişken Mondlane, kaosu tahrik etmek, körüklemek ve meşrulaştırmak suçlamasıyla yargılanmayı bekliyor. Dava ve olası mahkûmiyeti, Mondlane’nin kişisel cezai sorumluluğunun çok ötesine uzanan sonuçlar taşıyor. 7/2004 sayılı Kanun’un 118. maddesinin (a–b) bentlerine ve Anayasa’nın 147. maddesine göre, kasıtlı bir suçtan mahkûm olan adaylar aktif seçim ehliyetlerini kaybeder ve kamu görevine seçilemez hâle gelir. Seçilme ehliyeti sorusuna Ulusal Seçim Komisyonu ve temyiz mercii olarak Anayasa Konseyi karar verir. Mondlane başvuru yollarını tüketip mahkûmiyeti kesinleştiğinde, muhalefet lideri bir daha hiçbir zaman kamu görevine aday olamayacaktır. Bu dava yoluyla yargı süreci, seçim hilesinin ve siyasi şiddetin başaramadığını kansız biçimde başarmış olacaktır. Tek hamlede siyasi muhalefet hadım edilmiş, mevcut yönetim de siyasi bir soruna yargısal bir çözüm bulmuş olacaktır.
Davanın siyasi riskleri bu kadar. Peki ya davanın kendisi? Kovuşturmanın siyasi saikli mi olduğunu yoksa hukukun meşru bir uygulaması mı olduğunu belirlemek için hukuki esasına, daha doğrusu esasının yokluğuna bakmak gerekir. Şunu en baştan not etmek önemli: bu yazı kaleme alınırken ne dönemin ulusal polis genel komutanı ne de herhangi bir hükûmet yetkilisi protestolarla bağlantılı olarak suçlanmış değil. Ayrıca PODEMOS’un üst düzey hiçbir üyesi suçlanmış değil. Bu eşitsizlik tek başına siyasi saiki kanıtlamaz, ama daha geniş bağlamda okunduğunda, hukukun bazı durumlarda neden bu kadar titizlikle, bazılarında ise hiç uygulanmadığı sorusunu doğurur.
Mondlane’nin Facebook canlı yayınlarını izleyen on binlerce izleyici ya da politikacının sosyal medya hesaplarıyla etkileşime giren milyonlarca kişi için Mondlane’nin insanları protesto etmeye, kamu yollarını kapatmaya, kamu hizmeti vergilerini ve geçiş ücretlerini ödemeyi reddetmeye gerçekten tahrik ettiği açıktır. O hâlde mahkemelerin önündeki sorulardan biri, bu eylemlerin hukuka göre suç teşkil eden davranış sayılıp sayılamayacağıdır.
Mondlane’nin, çağrılarının Anayasa’nın 48 (1), 51 ve 80. maddelerinin sağladığı korumalar kapsamında kaldığına dair güçlü bir savı var. Bu maddeler sırasıyla ifade özgürlüğünü, toplanma özgürlüğünü ve direnme özgürlüğünü güvence altına alıyor. Sonuncusu, yurttaşların “hukuka aykırı olan ya da hak, özgürlük ve güvencelerini ihlal eden emirlere uymama” hakkını koruyor. Anayasa’daki haklar mutlak değildir ve kısıtlanabilir. Ne var ki bunların sınırlanması 56. maddenin (2–4) düzenlemesine tabidir; bu madde, hakların yalnızca “anayasanın diğer hak ve çıkarlarını korumak için” ve “anayasada açıkça öngörülen durumlarda” kanunla sınırlanabileceğini belirtir. 1/2020 sayılı Kanun, COVID-19 salgını sırasında dolaşım hakkı gibi yurttaş haklarını sınırlamak için 31 Mart 2020’de yürürlüğe konmuştu. Oysa protestolar sırasında ne böyle bir mevzuat ne de yürürlükte bir olağanüstü hâl ilanı vardı. Bu anayasal korumalar tek başına cezai sorumluluk sorusunu çözmez. Mahkemelerin belirlemesi gereken bir başka soru da Mondlane’nin siyasi söylemine ve seferberliğine getirilen kısıtlamaların Mondlane’nin siyasi eylemleriyle orantılı olup olmadığıdır.
Sınırlamanın orantılılığı belirlenirken, Mondlane’nin hiçbir noktada kamu ve özel mülkün yıkılmasını ya da çalınmasını tahrik etmediği ya da teşvik etmediği kabul edilmelidir. Aksine, bu eylemleri birçok kez kınadı; yıkım sürerse hükûmette herhangi bir görevi üstlenmeyi reddedeceği tehdidinde bulunacak kadar ileri gitti. Burada tam olarak kimin yargılandığı belirsizleşiyor: Mondlane mi, yoksa protestocular mı? Mondlane’nin sivil itaatsizliği teşvik ettiği açık; doğrudan eylemde bulunanların bunu “Venâncio dedi” diye değil, hem bedensel hem toplumsal anlamda ölümle gündelik karşılaşmaları yüzünden yaptıkları ise, görünüşe göre, o kadar açık değil. Karakollara, devlet kurumlarına ve özel işletmelere saldıranlara bunu yapmaları talimatı verildiyse, bu talimat içeriden geldi; ortak bir bilinçten esinlendi ve maddi bir gerçeklikle şekillendi. Açıkça söylemek gerekirse, isyan edenler, birçok nedenden ötürü artık nefes alamadıkları için isyan etti.
Protestolar seçim adaletine odaklanmaktan yaşam pahalılığı, gençlerin işsizliği ve devlet tarafından yaşayan, düşünen varlıklar olarak tanınma arzusu gibi daha geniş meselelere doğru evrildikçe, Mondlane’nin cezai sorumluluğuna dair zaten zayıf olan dava daha da zayıfladı. Açık konuşmak gerekirse, sanık sandalyesinde oturan Mondlane değil, devletin konforunun ötesinde itiraz eden bir siyaset anlayışı. Mondlane’nin yargılandığı yıkım gerçekten yaşandı, ama bunun onun emriyle olduğuna inanmak fazlasıyla elverişli olurdu.
Yayınlamak ya da yayınlamamak
Yüksek Mahkeme, Mondlane’nin hukuk ekibinin, duruşmaların canlı görüntülü ve sesli aktarımını ve kaydını yasaklayan mahkeme kararına karşı yaptığı itirazı reddetti. Mahkeme bu kararı, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun, mahkemenin takdir yetkisine giren her kararın temyiz edilemeyeceğini öngören 452 (c) maddesine dayandırdı. Bu tutum, mahkeme duruşmalarının görüntülü ve sesli aktarımının anayasal bir hak olmadığı görüşüne dayanıyor. Oysa bilgi edinme özgürlüğü, Anayasa’nın 48. maddesinde güvence altına alınmasının yanı sıra Bilgi Edinme Hakkı Kanunu (34/2014 sayılı Kanun) tarafından da destekleniyor. Mahkeme gazetecilerin duruşmaları izlemesine ve olayları yazılı olarak kaydetmesine izin verecek. Bununla birlikte, mahkemenin anayasal hakları kısıtlamak için kullandığı ceza muhakemesi hukuku yorumu, anayasal ilkelerin ruhunu ihlal edecek ölçüde bu ilkelerle bağdaşmıyor.
Yüksek Mahkeme sözcüsü yasağı savundu; canlı yayınlanan duruşmaların bağlamından koparılabileceğini, sosyal medyada kısa klipler olarak dolaşıma sokulabileceğini ve propaganda için araçsallaştırılabileceğini ileri sürdü. Ayrıca yayının hâkimleri ve tanıkları siyasi baskıya açık hâle getirebileceği kaygısını da dile getirdi. Tanık ifadelerinin canlı aktarılmasının sonraki ifadeleri etkileyebileceği, bağlamından koparılmış görüntülerin dolaşımının ise kamuoyunun yargılamaları anlayışını çarpıtabileceği doğrudur. Yine de mahkemeler kamuoyunu adaletin yerine getirilmesine zararlı görüyorsa, aynı hâkimleri yasama ve yürütme organlarının uyguladığı baskıdan hangi güvenceler koruyor?
Üstelik Mozambik’te siyaseten hassas davaların canlı yayınlanmasına dair güçlü tarihsel emsaller var. Mozambikli gazeteci Carlos Cardoso’nun 2002’deki cinayet davası bunun bir örneği. Cardoso, Mozambik’in serbest piyasa ekonomisine geçtiği dönemde, devlete ait Banco Comercial de Moçambique’in (BCM) özelleştirilmesi arifesinde bankadan 14 milyon doların çalınmasını araştırırken 2000 yılında öldürülmüştü. Ülkenin en önde gelen gazetecisi olan Cardoso’nun öldürülmesi devlet için özellikle hassas bir mesele yarattı. O sırada Mozambik demokrasisi yalnızca sekiz yaşındaydı ve hükûmetin kendini gerçek bir demokrasi olarak sunması, yabancı yatırımı çekecek ve otoriter geçmişinden uzaklaşacak kadar şeffaf görünmesi gerekiyordu. Dava devlet televizyonunda ve radyosunda canlı yayınlandı. Dönemin adalet bakanı gerekçeyi şöyle açıkladı: “Bu, ülkeye burada şeffaflık olduğunu ve ciddi olduğumuzu göstermek için… insanlar hükûmete güvenmiyor, ama bu davanın ve kamuya açık biçimde yürütülme şeklinin bunu sona erdirmeye yardımcı olacak.”
Benzer nedenlerle “Gizli Borçlar” (dívidas ocultas) davası da 2021 ve 2022’de canlı yayınlandı. Davada 19 sanık vardı ve konu, Avrupalı ve Rus bankaların 2013 ve 2014’te verdiği 2 milyar dolarlık kredilerdi. Bu krediler parlamento onayı olmaksızın gizlilik içinde verilmişti. Bu davaların ikisi de son derece hassas siyasi bilgiler içeriyordu; yine de yayınlandılar. Bu emsaller, siyaseten hassas bir davanın yayınlanmasının adaletin yerine getirilmesiyle özünde bağdaşmaz olmadığını gösteriyor. Ayrıca, yayını reddetme kararının, yargının takdir yetkisine soyut bir atıftan daha fazla gerekçelendirme gerektirdiğini ortaya koyuyor.
Sosyal medyanın siyasi katılım ve seferberlik aracı olarak kullanımı bu tartışmanın merkezinde yer alıyor. Mondlane protestolar sırasında, dijital kamusal alanın üretkenliğinden yararlanan bir strateji geliştirdi. Canlı yayınlarını Facebook’ta on binlerce kullanıcıya yaptı; 25 Ekim’de aynı anda 115.000 izleyiciye ulaşarak zirveye çıktı. Avrupa Birliği Seçim Gözlem Misyonu’nun nihai raporu, hemen ertesi gün ülke genelinde bir internet kesintisi yaşandığını belgeliyor.
Mondlane’nin siyasi stratejisi bağlamında anlaşıldığında, mahkemenin kararı onu temel mesaj aracından yoksun bırakıyor. Bu, dijital kamusal alandan yararlanan siyasi hareketler için bir uyarı daha olabilir. İnternet ve sosyal medya, insanların strateji geliştirebileceği, örgütlenebileceği ve harekete geçebileceği daha güvenli, daha demokratik bir kamusal alan vaat edebilir; ancak internete erişim büyük ölçüde devletin ve şirketlerin takdirine bağlı olarak sağlanır ve onların keyfine göre askıya alınabilir. Sırasıyla 2019 ve 2024’teki Zimbabve ve Kenya protestoları, devletlerin toplumsal hareketlere ne kadar kolay karşılık verebildiğinin ve iletişim altyapısını nasıl çökertebildiğinin örnekleridir. Mesele sosyal medyanın üretken potansiyelini yadsımak değil, bu potansiyelin güvence altına alınmasında dijital altyapının ve platformların denetiminin ne kadar merkezî olduğunu göstermek.
Olmak ya da olmamak
Bu davanın görülüyor olması bile Mozambik devletinin “örtülü otoriterliğini” gösteriyor. Hukukçu Melissa Crouch, Ozan Varol’dan hareketle bu deyimi, görünüşte demokratik bir sistemin egemen siyasi oluşum tarafından iktidarını sürdürmenin aracı olarak nasıl kullanılabileceğini tarif etmek için kullanıyor. Böylesine örtülü otoriter bir devlet, muhalefeti ezmek için bol miktarda ideolojik ve baskıcı aygıtla donatılmıştır. Hukuk, otoriter amaçlara hizmet etmek için her an elde bulunan böyle bir mekanizmadır. Başka türlü ancak cinayetler ve kaçırmalarla elde edilebilecek sonuçlara kabul edilebilir bir biçimde ulaşabilir.
Apartheid dönemi Güney Afrika’sı “örtülü otoriter” bir devlet değildi, ama bir karşılaştırma yapmaya değer. 1968’de Dışişleri Bakanlığı “Güney Afrika hukuk sisteminin hukukun üstünlüğüne sağlam biçimde dayandığını” ilan etti; yedi yıl sonra Adalet Bakanı Jimmy Kruger parlamentoda ülkenin hukuk sisteminin “bütün Batı ülkelerinde büyük saygı gördüğüyle” övündü; bunları Alfred Cockrell aktarıyor. Mesele, bugünkü Mozambik devletinin apartheid Güney Afrika’sına eşdeğer olduğu değil. Daha çok, bu karşılaştırma, hukuki usullerin ve söylemin, açıkça gayrimeşru olan bir devleti meşrulaştırmak için nasıl kullanılabildiğini gösteriyor. Bir devletin üzerine demokrasinin ve hukukun üstünlüğünün parıltısı örtüldüğünde, buna meyilli olanların yaldızlı olanın masif altınmış gibi davranmaları kolaylaşır.
2026 Bertelsmann Dönüşüm Endeksi (BTI) Ülke Raporu, Mozambik’i “seçim demokrasisinin vitrinini” sunan bir “patronaj devleti” olarak sınıflandırıyor. Bu vitrin, otoriter devletlerin dayanıklılığının ayrılmaz bir parçasıdır. Uluslararası, çok uluslu ve çok taraflı müşterilerin çıkarları etrafında kurulmuş ve onlara göre biçimlenmiş bir devlet için kendini hoş bir iş ortağı olarak sunması hayati önemdedir. Kaygı, devletin fiilen nasıl işlediğiyle değil, nasıl işliyormuş gibi göründüğüyle ilgilidir. Sovyet işçilerinin anlattığı meşhur fıkra akla geliyor: “Biz çalışıyormuş gibi yapıyoruz, onlar da bize ödüyormuş gibi yapıyor.”
Protestoların sismik şoku Mozambik siyasetinin manzarasını değiştirdi ve statükosunu altüst etti. Hükûmet şimdi çifte bir çıkmazın içinde. Bir yandan devlet, muhalefetin canının istediği gibi örgütlenmesine ve bilgi yaymasına öylece izin veremez; bu, kurtuluş partisinin 50 yıllık egemenliğinin sonu anlamına gelirdi. Öte yandan hükûmet, 2029’da denenmiş ve sınanmış yöntemlerine yeniden başvuramaz; yalnızca uluslararası müşteri camiası izlediği için değil, daha önemlisi, ortaya çıkabilecek kaos ve yıkım daha da istikrarsız bir durum yaratabileceği için.
Mozambik devleti, bağımsızlıktan bu yana kurtuluş partisine yönelik siyaseten en okunaklı tehdidi oluşturan kitlesel bir protesto hareketinin hemen ardından gelen dönemde bulunuyor. Dolayısıyla iktidarını en iyi nasıl güvence altına alacağını düşünürken pragmatik olmak zorunda. Bu noktada en güvenli seçimin, en çetin tehdidini siyaset sahnesinden silmek için yargı sürecine dayanmak olduğu görülüyor. Mondlane büyük olasılıkla hapse atılmayacak, ama mahkûm edilebilir; her hâlükârda, yalnızca bu davanın kendisi, devletin siyasi muhalefete yaklaşımında bir değişim anlamına geliyor. Üstelik davayı yayınlamama kararı da bu stratejinin bir parçası gibi görünüyor ve dijital kamusal alanın Mozambik siyasi katılımının geleceğindeki rolüne dair soruları gündeme getiriyor.
Meselenin doğrusu, devletin davasının esasının pek de önemli olmadığı; önemli olduğunu düşünmek saflık olurdu. Asıl önem, devletin dayanıklılığını güvence altına alacak yeni yöntemler arayışında yatıyor. Abartıya izin verirseniz, bu varoluşsal bir arayış: olmak ya da olmamak.
*Malik Chiconela Santana, Mozambikli bir yazar ve araştırmacıdır.
Kaynak: https://africasacountry.com/2026/11/a-judicial-solution-to-a-political-problem