Nadir Toprak Elementleri Oyunu

Ekonomik güvenlik, dünyanın dört bir yanındaki hükümetlerin öncelikli gündem maddelerinden biridir. Ancak, gerek ekonomik ortaklarını, davranışlarını değiştirmeye zorlayarak gerekse alternatifler bularak, bu durumu güçlendirmeyi amaçlayan somut adımları atanlar, büyük ölçüde en büyük ekonomiler özellikle de Avrupa Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri’dir. Daha küçük ekonomiler için zorbalık ve baskı karşısındaki kırılganlığı azaltmanın tek gerçek seçeneği ise çeşitlendirmedir.

2020 yılında Avustralya, COVID-19’un kökenlerine ilişkin uluslararası bir soruşturma çağrısında bulunduğunda Çin, ithalat kısıtlamaları uygulayarak Avustralya’yı cezalandırdı. Avustralya o zamandan bu yana ihracat pazarlarını çeşitlendirdi. Bugün ise Kanada, Başkan Donald Trump’ın ticaret taleplerine boyun eğmeyi reddetmesinin ardından en büyük ticaret ortağı olan ABD’nin öfkesine maruz kalıyor. Kanada bu durumun acısını hissediyor olsa da ihracatını alternatif pazarlara kaydırmak için kararlılıkla çalışıyor.

Ancak belirli mallar özellikle de nadir toprak mineralleri söz konusu olduğunda, dünyanın en büyük ekonomileri dahi seçeneklerinin sınırlı olduğunu görüyor. Nadir toprak elementleri, Amerika’nın F-35 savaş uçağı gibi en gelişmiş silahların yanı sıra elektrikli araçlarda ve rüzgâr türbinlerinde kullanılan kalıcı mıknatıslar da dâhil olmak üzere çok sayıda yüksek teknoloji ürününün üretiminde kritik girdilerdir. Ancak nadir toprak elementlerinin ve bunlardan üretilen kalıcı mıknatısların küresel arzı büyük ölçüde belirli bir bölgede yoğunlaşmıştır ve Çin bu alanda ezici bir üstünlüğe sahiptir.

Bu ürünlere erişimin güvence altına alınmasını ekonomi ve güvenlik açısından en önemli önceliklerden biri hâline getiren AB ve ABD’de, Çin’in hâkimiyetine ilişkin kaygılar geçen yılın başlarında Çin’in bu ürünler için ihracat lisansı rejimi uygulamaya koymasıyla daha da arttı. Çin resmî bir kota ya da genel bir ambargo uygulamamasına rağmen, başvuruların değerlendirilmesi sürecinde ihracat sevkiyatları keskin biçimde azaldı. Bu etki, küreselleşmenin mümkün kıldığı tam-zamanında-tedarik-zinciri stratejisinin bir yansıması olarak çok düşük stok seviyeleriyle çalışan Avrupalı ​​ve ABD’li otomobil üreticileri tarafından derhal hissedildi.

Elbette ihracat kısa süre içinde yeniden başladı ve Çin’in nadir toprak elementi ihracatı 2025 yılında bir önceki yıla kıyasla sonuçta arttı. Çin bugün de Batılı müşterilerine bu hayati girdileri sağlamayı sürdürüyor. Ancak ihracat lisansı rejiminin varlığı bile Çin’in arzı istediği herhangi bir zamanda kesintiye uğratabileceğine ilişkin Amerikan ve Avrupalı politika yapıcılara verilmiş bir mesaj niteliğindedir.

Bu durum önemli ölçüde siyasi bir gösteriden ibarettir. Nadir toprak elementleri üzerindeki “opsiyon oyununda” gerilim tırmandırma üstünlüğü Çin’in elindedir: Çin, nadir toprak elementlerinin arzını keserek Batı ekonomilerine yüksek maliyetler yükleyebilir. Ancak bu seçeneği kullanmak için çok az nedeni vardır çünkü ambargo, etkileri sınırlı olan ve yalnızca bir kez kullanılabilecek bir silahtır. Çin 2010 yılında genel kotalar aracılığıyla nadir toprak elementi ihracatını keskin biçimde azalttığında fiyatlar hızla yükseldi. Ancak kullanıcılar, nadir toprak elementi ihtiyaçlarını azaltmak için ürünleri ve üretim süreçlerini yeniden tasarlamak ve alternatif tedarik kaynakları bulmak gibi yöntemlerle etkileri kısa sürede en aza indirmenin yollarını buldu. Sonunda fiyatlar normal seviyelerine geri döndü.

Günümüzde AB ve ABD hâlihazırda alternatif tedarik kaynaklarına yatırım yapıyor ve Çin de lisanslama rejimiyle yaratılan gerilim tırmandırma seçeneğinin, yalnızca tam anlamıyla hayata geçirilmediği sürece değerli kalmaya devam edeceğinin farkında görünüyor. Bununla birlikte, medyanın herhangi bir tedarik aksamasını ya da fiyat artışını büyük bir heyecanla ve dramatik bir dille haberleştirirken tedarikin yeniden başlamasına veya fiyatların eski seviyesine dönmesine çok daha az ilgi gösterdiği Batı’da olası bir Çin geriliminin hayaleti büyük bir endişe kaynağı olmaya devam ediyor.

Ancak AB ve ABD, alternatif nadir toprak elementi tedarik kaynakları oluşturmanın yavaş ve maliyetli bir süreç olduğunu giderek daha fazla fark ediyor çünkü Çin gerilimi tırmandırmadığı sürece, yeni madencilik projeleri kârlı olmuyor. Avrupa’da alternatif tedarik kaynakları geliştirme arayışı şu ana dek bir sonuç vermedi ancak Almanya Şansölyesi Friedrich Merz gibi AB liderleri, bu tür projelere daha fazla yatırım yapılması çağrısında bulunuyor. ABD ise daha fazla yatırım yaptı fakat kaydedilen ilerlemeler yüksek bir maliyetle elde edildi.

ABD’nin oluşturmakta olduğu ve Merz gibi liderlerin AB’de de teşvik ettiği stoklar ise daha ucuz bir seçenek sunuyor. Örneğin Japonya’nın 1983’ten bu yana tuttuğu nadir metal rezervleri, ülkenin tedarik şoklarını atlatmasını sağladı. Çin nadir toprak elementi stoklanmasını önlemeye çalışsa da bunu yapabilme kapasitesi sınırlıdır. Çin gümrük makamları büyük miktardaki taleplere yönelik denetimleri artırsa bile, yüz binlerce Batılı şirketin nadir toprak elementi talebinin hangi bölümünün mevcut üretim, hangi bölümünün stoklama amacıyla gerekli olduğunu izleyemez. Dahası, Batı’nın resmî stokları Çin dışındaki mevcut kaynaklardan da temin edilebilir.

Her durumda, her iki taraf da muhtemelen gerçek bir çatışma yerine görünür hazırlıkları tercih etmeyi sürdürecektir. Çin muhtemelen bir ambargo uygulamayacak ancak böyle bir ambargo ihtimalini sürekli gündemde tutacaktır. Bununla uyumlu olarak Çin, daha önce yürürlüğe koyduğu ilave nadir toprak elementi ihracat kontrollerine ilişkin askıya alma kararını Kasım ayında iki ay daha uzattı. Batı muhtemelen kendi kendine yeterlilik sağlayamayacak ancak bir tedarik şokuna karşı kırılganlığını azaltmaya çalışmayı sürdürecektir. Muhtemel sonuç, Çin’in sivil amaçlı ihracatın büyük bölümüne lisans vermeyi sürdürürken seçilmiş sevkiyatları geciktirme imkânını elinde tuttuğu, huzursuz bir denge olacaktır.

Bu durum, Batılı hükümetleri stoklarını korumanın ve Çin dışındaki sınırlı miktarda üretim kapasitesini artırmanın ek maliyetlerini üstlenmek zorunda bırakacaktır. Buradaki temel politika sorusu, Çin’e olan bağımlılığın ortadan kaldırılıp kaldırılamayacağı değil geçici bir aksaklığa karşı ne kadarlık bir güvence satın almanın makul olduğu ve bu güvencenin, stratejik öneme sahip olduğunu iddia eden her sektör için ucu açık bir sübvansiyona dönüşmesinin nasıl engelleneceğidir.

 

*Daniel Gros, Bocconi Üniversitesi Avrupa Politika Geliştirme Enstitüsü Direktörüdür.

 

Kaynak: https://tippinsights.com/the-rare-earth-game/

 

Tercüme: Ali Karakuş