Lula ve Karşı Devrim Çağının Korkunç Gerçekleri: Kırk Beşinci Bülten (2026)

Sevgili dostlar,

Tricontinental: Institute for Social Research’ün masasından selamlar.

Lula adıyla bilinen Luiz Inácio Lula da Silva, 1989’dan bu yana sekiz kez Brezilya devlet başkanlığına aday oldu. Dört kez (2002, 2006, 2022 ve 2026’da) devlet başkanlığını kazandı; sonuncusunda seksen yaşındaydı. Lula’nın siyasi kariyeri boyunca – 1969’da São Bernardo do Campo ve Diadema metal işçileri sendikasının başkanlığına seçilmesinden bu son zafere kadar – Brezilya ya askerî bir diktatörlüğün (1964–1985) ya da eski egemen sınıfların ve onların Washington’daki müttefiklerinin üstünlüğü ellerinde tuttuğu bir demokratik düzenin altında olmuştur. Bu güç dengesi, Lula’nın iktidarda neler başarabileceğini sınırlamıştır.

Bora Lula – “hadi, Lula” – bu seçimin sloganıydı. Peki nereye? Brezilya’nın işçileri ve köylüleri, çevre mahallelerinin sakinleri ile toprak ve konut hareketleri, aşırı sağın Flávio Bolsonaro’yla temsil edilen dönüşünü engellemek ve kendi taleplerini kabul ettirmek için seçimin ikinci turundan önce sokaklara aktı. Ne var ki Lula’nın önceki üç başkanlık döneminin ardından bu sınırlar soyut değil. Yalnızca makamı kazanmak, finansın gücünü ortadan kaldıramaz, toprak reformunu gerçekleştiremez, güvencesiz çalışmayı sona erdiremez ya da zenginlerin otoritelerini kullandığı kurumları dağıtamaz. Lula’nın zaferi, güçlükle elde edilmiş demokratik ve toplumsal kazanımları aşırı sağdan korur, ancak bu karşı devrim çağının zorlu zeminini değiştirmez.

1990’ların başından bu yana karşı devrimci güçler, örtmece olarak neoliberalizm ya da küreselleşme adını verdiğimiz bir dönemde yeni bir küresel hâkimiyet düzeyinden yararlandı. Önceki on yıllardaki askerî diktatörlük ve darbe döngüleri, ulusal kurtuluş ve sosyalizm güçlerini ezmeye zaten çalışmıştı. 1980’lerin borç krizi ve SSCB’nin yıkılışı ise uluslararası güç dengesini belirleyici biçimde değiştirerek bu karşı devrimci saldırının pekişmesine olanak tanıdı. Kısmen Sovyetler Birliği tarafından sınırlanan emperyalizm, artık kendi otoritesine meydan okuyan hükümetleri cezalandırmak için daha fazla serbestlik kazandı. Bu döneme verilen adlar, neoliberalizm ve küreselleşme, dönemin politikalarının ve ekonomik bütünleşmesinin önemli yönlerini tanımlar, ancak siyasi özünü gölgeleyebilir. Karşı devrim kavramı ise sosyalist, işçi sınıfı ve ulusal kurtuluş mücadeleleriyle elde edilen kazanımların örgütlü biçimde geri alınmasını tanımlar; hangi güçlerin ilerlediğini, hangilerinin geri çekilmek zorunda kaldığını açıklığa kavuşturur.

Dünya Ticaret Örgütü’nün (WTO) 1995’te kurulması, tek bir küresel ticaret düzenini pekiştirme emelini ifade ediyordu. Ortak kurallar, tarihleri ve üretim kapasiteleri köklü biçimde eşitsiz olan ülkeleri güçlü şirketlerin lehine olacak biçimde disiplin altına aldı; yeni fikrî mülkiyet kısıtlamaları ise üretici güçlerin geliştirilmesi için gereken teknolojilere erişimi daralttı. Sermaye hesabının serbestleştirilmesi hız kazandı; 1997 tarihli Hizmet Ticareti Genel Anlaşması (GATS) Beşinci Protokolü ise mali piyasaları yabancı finans firmalarına daha da açtı. Sermaye daha hareketli hâle geldikçe devletler, yatırım için rekabet etme yönünde artan bir baskıyla karşılaştı; neoliberal reformlar ise sermaye denetimlerini, finans üzerindeki kamu denetimini ve merkezî planlamayı zayıflattı. Aynı zamanda ulusötesi finans muazzam biçimde genişledi. BlackRock, varlık yönetiminin olağanüstü genişlemesini gösteriyor: yönetimindeki varlıklar 1999’daki 165 milyar dolardan Eylül 2026 itibarıyla 15,5 trilyon dolara çıktı; bu, nominal olarak 1999 düzeyinin yaklaşık doksan dört katıdır. Goldman Sachs da bankacılığın ve yatırım yönetiminin genişlemesini benzer biçimde gösteriyor: toplam varlıkları 1999’daki yaklaşık 250 milyar dolardan 2025’te 1,81 trilyon dolara yükseldi; bu, yedi katlık bir artıştır.

Avrupa ve Kuzey Amerika’nın büyük bölümünde sosyal demokrat ve liberal partiler neoliberal dönüşe giderek uyum sağladı; sosyal refahı ve işçi sınıfının gücünü genişletmeye dair önceki taahhütlerinden geri çekildi. Bu, daha da solda yer alan güçlerin demokratik haklar ve sosyal refah mücadelesinin büyük kısmını omuzlamak zorunda kalması anlamına geliyordu; üstelik bu güçler, ABD emperyalizminin doğrudan saldırıları ve 1980’lerden itibaren üretimin yeniden yapılanması ile güvencesiz çalışmanın yaygınlaşması yüzünden zayıflamıştı. SSCB’nin yıkılışıyla birlikte birçok komünist ve sol parti dağıldı, yön değiştirdi ya da keskin biçimde geriledi; silahlı hareketler ise sürekli askerî saldırılarla zayıflatıldı (Hindistan’ın Maoistleri) ya da uzun bir demobilizasyon sürecine girdi (Kolombiya’nın FARC-EP’si ve Türkiye’nin PKK’si). Bu dönemde gerçekten de birkaç önemli atılım yaşandı: 1994’te Güney Afrika’da apartheid yönetiminin sona ermesi, 1998’de Venezuela’da Bolivarcı sürecin başlaması ve 2008’de Nepal’de monarşinin sona ermesi gibi. Ancak bu vakaların her birinde ulusal-demokratik dönüşümler, kapitalist mülkiyet ilişkileri büyük ölçüde ayakta kalırken gerçekleşti. Bolivarcı süreç en ileri gidendi; sosyalist komünal kurumların inşası da dâhil olmak üzere siyasi düzeni dönüştürdü, ancak Venezuela’nın ham petrol ihracatına bağımlılığını aşamadı.

Bu koşullarda solun büyük bölümünün pratik programları birbiriyle bağlantılı üç eksen boyunca gelişti: demokratik kurumların savunulması, sosyal refahın savunulması ve genişletilmesi ile egemen kalkınma için hareket alanını genişletebilecek çok taraflı kurumların inşası. Lula yönetimindeki Brezilya’nın deneyimi bu daha geniş bağlam içinde okunmalıdır.

Demokrasi. 1975’te Lula, sendikasının başkanlığına seçildi ve kısa süre sonra işçi hareketinin askerî diktatörlükle hesaplaşmasında öne çıkan bir isim oldu. Bugün unutulmuş olsa da, 1978 ile 1980 arasındaki grev dalgası ve Lula’nın başrol oynadığı 1980’deki İşçi Partisi’nin (PT) kuruluşu, diktatörlüğü zayıflatmaya ve yeniden demokratikleşme mücadelesini hızlandırmaya yardımcı oldu. Bu mücadeleler, sonunda 1985’te askerî yönetime son veren çok daha geniş bir muhalefet hareketinin parçasıydı. İşçi sınıfı seferberliği, ulusal ölçekte, 1984’te kurulan Topraksız İşçiler Hareketi’nde (MST) bir araya gelecek olan köylü mücadeleleriyle birlikte, sendika kurma, gazete çıkarma, siyasi parti kurma ve seçimlere katılma hakkı mücadelesini genişletti. Latin Amerika genelinde aşırı sağ ve müttefikleri, demokratik kazanımları geri almak için sola karşı bir dizi araç kullandı: hukuk savaşından (lawfare) – Brezilya’da Dilma Rousseff’in 2016’da görevden uzaklaştırılması ve Ekvador’un eski devlet başkanı adayı Luisa González’in yakın zamanda tutuklanması dâhil – ABD’nin Ocak 2026’da Venezuela’ya yönelik saldırısında ve Devlet Başkanı Nicolás Maduro ile birinci hanım ve Ulusal Meclis üyesi Cilia Flores’in kaçırılmasında olduğu gibi doğrudan askerî müdahaleye kadar. Lula’nın yeniden seçilmesi güçlükle elde edilmiş demokratik kazanımları korur, ancak bu durum tek başına, seçimler arasındaki dönemde halkın katılımını genişletmez. MST ve diğer kitle örgütleri, gençlik grupları ve 10 milyondan fazla takipçi çeken WhatsApp kanalı Exército do Lula (Lula’nın Ordusu) gibi dijital girişimler, kampanya sırasında, özellikle ikinci turdan önce seçmenleri harekete geçirmede aktif bir rol oynadı. Önümüzdeki birkaç yıl boyunca sendikaların, mahalle örgütlerinin, köylü hareketlerinin ve kent yoksullarının hareketlerinin, demokratik usullerin paraya, manipülasyona ve örgütlü yıldırmaya karşı daha az savunmasız kılınmasını sağlamak için toplumsal güçlerini büyütmesi gerekecek. Bunlar ayrıca, sosyal medya ve inanç temelli topluluklar gibi ultra sağ güçlerin kaleler kurduğu alanlarda fikirler ve duygular savaşına da öncülük etmelidir.

Sosyal refah. Önceki üç görev döneminde Lula, sağlık, emeklilik, eğitim, konut ve gelir desteği yoluyla sosyal refahı genişletmek için mücadele etti. Brezilya’nın istatistik kurumu IBGE, yoksulluğun 2023’te yüzde 27,3’ten 2024’te yüzde 23,1’e düştüğünü bildirdi; bu, nüfusun hâlâ kabul edilemez ölçüde yüksek bir payı, ama art arda üçüncü yıllık düşüş. Bu yüzdelerin ardında zorunlu ihtiyaçlarını satın alabilen insanlar, daha fazla güvence içindeki çocuklar ve bir ölçüde onurunu geri kazanan haneler var. Ekonomik gücü dönüştürmeyen ve üretici güçleri inşa etmeyen yeniden dağıtım gereklidir ama sınırlıdır. Diktatörlük sonrası dönem boyunca Brezilya, özellikle altyapıda olmak üzere kalıcı biçimde düşük yatırım düzeylerinin yanı sıra süregelen bir sanayisizleşme yaşadı. Daha güçlü bir üretim tabanı ve genişleyen kamu gelirleri olmadan toplumsal programlar, sürekli gelir artışına ve daha geniş bir vergi tabanına dayanmak yerine, zengin çıkar grupları ile yapılan mali ve siyasi pazarlıklara karşı daha savunmasız kalır. Lula’nın üç hükümet dönemi önemli toplumsal ilerlemeler sağladı, ancak bu ilerlemeleri mümkün kılan siyasi uzlaşmalar aynı zamanda bu ilerlemelerin ne kadar ileri gidebileceğine sınır koydu ve devletin iyi niyetinin her karışı için mücadele etmek üzere gereken ittifakları tüketti. Aşırı sağ bu tükenmişlik içinde büyür; güvencesiz çalışmanın aşağılanmışlığını göçmenlere, kadınlara, azınlıklara ve sola karşı öfkeye dönüştürür. Güvencesizliği yeniden üreten toplumsal ilişkileri dönüştürmeden insan onurunu korumak ve genişletmek zor olmaya devam ediyor. Gündelik duyguların bu zorlu zemininde aşırı sağın basit ve tehlikeli açıklamaları kök salabilir.

Çok taraflılık. İlk görev döneminden itibaren Lula, Küresel Güney ülkelerinin elindeki egemen alanı genişletmenin bir yolu olarak Güney-Güney ticaretinin ve iş birliğinin savunucusu oldu. Brezilya, 2004’te Küba ve Venezuela’nın ALBA sürecine katılmadı, ancak bölgesel entegrasyon taahhüdünün bir parçası olarak 2008’de Venezuela ile birlikte Güney Amerika Ulusları Birliği’nin (UNASUR) kurulması için çalıştı. 2009’da BRIC’in oluşumu, başlıca Güney ülkelerini, o tarihten bu yana genişleyen ve küresel yönetişimin reformuna ilişkin tartışmalara giderek daha fazla katılan bir ticaret bloğunda bir araya getirdi. Seçimden hemen önce Brezilya, Avustralya, Barbados, Kanada, Avrupa Birliği, Hindistan ve Kenya ile birlikte çok taraflı sistemi savunmayı ve reform etmeyi amaçlayan bir girişim olan Çok Taraflılık İçin Ortaklar’ın (P4M) ilk eş sponsorlarından biri olarak yer aldı. Bu girişimler birlikte, Lula’nın Brezilya’nın Batı ile Güney arasında bir köprü olarak hareket etmesi ve “aktif ve onurlu bir dış politikaya” (política externa ativa e altiva) sahip olması gerektiği yönündeki anlayışını yansıtıyor; bu, Brezilya’nın yalnızca Batı’nın önerilerine tepki vermemesi, çok taraflı platformların şekillenmesine kendisinin de katkıda bulunması anlamına geliyor. Bu tür bir iş birliği, farklı sınıf projelerine sahip hükümetleri bir araya getirir ve bu nedenle kendi başına ortak bir toplumsal dönüşüm programı anlamına gelmez. Daha sınırlı ama önemli amacı, egemen alanı savunmak ve örneğin kalkınma finansmanına, şu anda Brezilya’nın eski devlet başkanı Dilma Rousseff’in başkanlık ettiği Yeni Kalkınma Bankası gibi Güney ülkelerinin oluşturduğu kurumlar aracılığıyla erişimi genişletmektir.

Bu üç eksen, karşı devrim çağında vazgeçilmez kazanımları korudu. Bu savunma programları, çoğu zaman olduğu gibi tüm siyasi ufka dönüşürse, sınırları tehlikeli hâle gelir. İnsanların yalnızca açlıktan kurtulması değil, güvencesizliğin neden geri geldiğini anlaması ve onu yeniden üreten yapıları aşmak için gereken siyasi gücü inşa etmesi gerekir. Aksi takdirde hayal kırıklığı, servet sahiplerini güçlendirirken sahte bir isyan vaat eden güçler tarafından ele geçirilebilir; Brezilya’daki bu çekişmeli seçimde neredeyse olan da buydu. Karşı devrim kısmen, ezilenlere kurtuluşun imkânsız olduğunu öğreterek kendini yeniden üretir.

Lula’nın zaferi, Bolsonaro’yu yenmek için milyonlarca kişi halinde ortaya çıkan Brezilya emekçi halkının bir başarısı olarak kutlanmalıdır. Ama şimdi iş başlamalıdır: hareketleri güçlendirmek, insanları acılarından özgürleştirmeye devam etmek ve Brezilya’nın üretici güçlerini geliştiren egemen bir ekonomi politikası inşa etmek. Gelecek, süresiz olarak tek bir liderin çoğunluk oluşturma konusundaki olağanüstü yeteneğine dayanamaz. Sırada olan yalnızca bir sonraki Lula değil, milyonlarca Lula yaratabilecek, yeniden inşa edilmiş bir soldur. Böylece belki dalganın döndüğünü ve bu karşı devrim çağının, devrimci beklentilerimizin gerçekleşebileceği yeni bir döneme açıldığını görebiliriz.

Seçim öncesinde Chico Buarque, Caetano Veloso, Gilberto Gil, Daniela Mercury, Xamã ve Ebony gibi bir dizi olağanüstü Brezilyalı sanatçı, kampanyanın bir parçası olarak “Bora Lula”yı söyledi. Şarkı artık daha seyrek duyulabilir, ama nakaratı Brezilya sokaklarında her gün yankılanmaya devam etmelidir:

Nosso povo tá na rua A mudança continua.  Halkımız sokakta. Değişim sürüyor.

Sevgilerle,

Vijay

Source : https://thetricontinental.org/newsletterissue/lula-and-the-era-of-counterrevolution/