Latin Amerika’nın İşkencenin Hukuki Kavramının Şekillenmesine Katkıları

Bugün İşkencenin Varlığını Nasıl Belirliyoruz?

İşkence hukuku literatüründeki temel sorulardan biri, işkenceyi diğer zalimane, insanlık dışı ve aşağılayıcı muamelelerden ayırt edecek ölçütlerin belirlenmesidir. Bu blog yazısı, Amerikalılararası İnsan Hakları Sistemi’nin bu zor soruyu yanıtlamaya hangi yollarla katkı sunabileceğini göstermektedir. Bunlardan biri, acının ağırlığının belirlenmesinde hem “içsel” hem de “dışsal” etkenlerin dikkate alınması gerektiği düşüncesidir. Bir diğeri ise işkencenin, saldırıya uğrayan kişinin kişiliği ve yetileriyle bağlantılı bir şey olarak anlaşılmasıdır.

Hem “İçsel” Hem de “Dışsal” Etkenlerin Dikkate Alınması Düşüncesi

İşkence ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele veya Cezaya Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesi’nde (UNCAT) işkence tanımının özgül olmaması (ağır bedensel veya zihinsel acı ya da ıstırabın kasten verildiği “herhangi bir eylem”), bu tür acı ve ıstırabın çok çeşitli yöntemlerle verilmesine açık olmasını sağlar ve bir sonuca varmak için ilgili tüm etkenlerin dikkate alınmasına olanak tanır. Örneğin bu durum, son on yıllarda özel korumanın öznesi hâline gelen birey gruplarının (ör. çocuklar ve yaşlılar) özel olarak dikkate alınmasına izin verir ve acıya kültürel açıdan duyarlı bir yaklaşımın benimsenmesine de imkân tanır.

Amerikalılararası İşkencenin Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi’nin (IACPPT) 2. maddesindeki, UNCAT’ın 1.1. maddesindekine benzeyen işkence tanımının ilk bölümünü yorumlarken Amerikalılararası İnsan Hakları Mahkemesi (IACtHR), kasten verilen ıstırabın şiddetini tespit edebilmek için sözde “içsel” ve sözde “dışsal” etkenlerin her ikisinin de dikkate alınması gerektiği düşüncesini geliştirmiştir. Bu düşünce, acı ve ıstırabın ağırlığını değerlendirmek için yalnızca davranışın kendisiyle ilişkili özelliklerin (içsel etkenler) değil, kötü muameleye uğrayan kişinin yaşı ve etnik kökeni ya da işkenceciyle veya kötü muameleye tanık olan kişilerle ilişkisi gibi diğer özelliklerin (dışsal etkenler) de dikkate alınmasının gerekli olduğu anlayışına dayanır. Bu tür etkenlerin, bir davranışın verili durumda ağır sayılabilecek acı veya ıstırap doğurma gücünü etkilediği gösterilmiştir.1 Bu gelişme, acı ve ıstırabın şiddetinin değerlendirilmesinde kültürel bağlamın önemli olduğunu kabul eder; bu, özellikle kültürel tabuların çiğnenmesiyle ilişkili olabilecek zihinsel ıstırap söz konusu olduğunda önem taşır. Aynı zamanda, kültürler geliştikçe büyük ıstıraba ilişkin değerlendirmelerin zaman içinde neden değişebildiğini de kısmen açıklar.2

Davranışın ağırlığının belirlenmesinde mevcut tüm etkenlerin dikkate alınması düşüncesi, IACtHR’nin çalışmalarından öncedir. Örneğin Yargıçlar Zekia ve Fitzmaurice, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi önündeki Ireland davasında ayrık görüşlerinde “nesnel” ve “öznel” etkenler arasında ayrım yapmıştır.3 Ancak içsel ve dışsal etkenler arasındaki ayrımın odağı daha özgüldür: Kötü muameleye uğrayan kişinin yaşı ya da belirli bir toplumsal sistemdeki alt konumu gibi nesnel dışsal etkenler olabileceği gibi, bedenlerin palalarla sakat bırakılmasının doğasında bulunan zalimlik gibi öznel içsel etkenler de olabilir. IACtHR, hem içsel hem de dışsal etkenleri dikkate alarak, kültürel çeşitlilik bakımından zengin bir bölgede kritik önem taşıyan, farklı geçmişlere sahip insanlara eşit koruma sunma kaygısını ele almaktadır.4

Bu düşünce, İşkenceye Karşı Komite ve Uluslararası Ceza Mahkemesi gibi diğer yargı alanlarına ve organlara da yayılmıştır.5 Bu, farklı bireysel davalarda gerçekleşmekte olup terminolojinin ve arkasındaki düşüncenin evrensel olarak kabul gördüğünü göstermektedir.

Saldırıya Uğrayan Kişinin Kişiliğini ve Yetilerini Dikkate Alma Düşüncesi

IACPPT, UNCAT’ınkiyle genel hatlarıyla aynı özelliklere sahip bir işkence tanımına ek olarak, 40 yılı aşkın süredir yürürlükte olmasına rağmen fazla ilgi görmemiş ikinci bir kavram anlayışı içerir. Şöyle der: “İşkence, bir kişi üzerinde, fiziksel acı veya zihinsel ıstırap vermeseler bile, mağdurun kişiliğini yok etmeyi ya da bedensel veya zihinsel yetilerini azaltmayı amaçlayan yöntemlerin kullanılması olarak da anlaşılır”.

Hüküm büyük ölçüde göz ardı edilmiş olsa da dünyanın farklı yerlerinden yazarlar, işkencenin hukuki kavramını ilişkisel bir suç olarak kavrayarak benzer sonuçlara varmıştır. Örneğin Bernstein, işkenceyi mağdurun kişiliğinin yıkımına yönelik bir yöntem olarak anlar; bu, “bireyin kendisi ve başkaları için insan olarak statüsünü yitirmesi” anlamına gelecektir.6 Daverio’ya göre “işkence, yapısal olarak mağdurun ‘kendisi olma’ hâline (yani yaşamsal ve kişisel kimliğine ve potansiyeline) yönelik bir eylem biçimi olarak kendini gösterir” ve “işkence, insan varlığının ortak ontolojik statüsünün tanınmasını engeller”.7 Benzer biçimde, hatta IACPPT kabul edilmeden önce, Uluslararası Af Örgütü’nün 1975 tarihli İşkence Raporu şunu belirtmiştir: “işkence kavramında, işkencecinin acı vermek yoluyla mağduru boyun eğmeye, ‘onu kırmaya’ zorlama çabası örtük olarak bulunur”.8 İşkence doktrininde giderek daha fazla önem kazanan bir başka etken de çaresizliktir.9 Bütün bunlar akılda tutulduğunda, yorumları için UNCAT ve Roma Statüsü gibi metinler bir başvuru noktası olarak ele alınsa bile, acı ve ıstırabın ancak kişinin kişiliğine ve/veya yetilerine yönelik bir saldırı olarak yorumlanabiliyorsa işkence sayıldığı savunulabilir. IACPPT bu yönü tanımında vurgular ve bu nedenle bu değerlendirmeye ışık tutmak için kullanılabilir.

IACPPT’deki işkence tanımını veren hükmün tarihine bakılırsa, müzakerelere katılan devletlerin bunu tartışmasız kabul ettikleri anlaşılır. Taslağı hazırlayan Amerikalılararası Yargı Komitesi’nin vurguladığı tek nokta, hükmün yeni teknolojilerle geliştirilmiş ya da geliştirilebilecek yeni işkence biçimlerini hesaba katmayı amaçlamasıydı: “Ön taslakta başlangıçta yer alan bu yeni unsur, ne yazık ki birçok durumda insanın esenliğine değil, insanın en değerli ve yeri doldurulamaz olan yönünde, yani kişiliğinde ve onunla birlikte özgür iradesinde, kendi yıkımına hizmet eden modern teknolojideki ilerlemelere yanıt vermeyi amaçlamaktadır”.10 Komite’deki Guatemala temsilcisi bunu şöyle ifade etmiştir: “İlk bakışta, işkencenin yalnızca bireye yönelik olduğu ve her şeyden çok onun beden bütünlüğüne yönelik olduğu söylenebilir. Bu anlamda bile, bunun özgürlüğüne – iradesiyle bir şey isteme ya da karar verme yönündeki iç özgürlüğüne – karşı olmaktan çok beden bütünlüğüne karşı olup olmadığı şüphelidir.”11

Sonuçlar

Bu blog yazısı, Amerikalılararası İnsan Hakları Sistemi’nin işkence anlayışındaki iki ayrı özelliği ve bunların kavramın şekillendirilmesine ve uygulanmasına nasıl katkıda bulunduğunu ve bulunabileceğini göstermiştir. Yalnızca içsel değil, dışsal etkenlerin de dikkate alınması düşüncesi, her ikisi de bu sınıflandırma terminolojisini kullanan IACtHR kararlarına atıfta bulunan BM İşkenceye Karşı Komitesi ve Uluslararası Ceza Mahkemesi gibi diğer yargı alanlarına ve uluslararası organlara zaten yayılmıştır.

IACPPT’nin acı ve ıstırap gerektirmeyen ikinci işkence tanımı ise, işkencenin derin doğasının anlaşılmasının oldukça erken bir kodifikasyonu olarak ve artık giderek belirginleşen, tartışmanın parçası hâline gelen risklere (ör. bilişsel savaş)12 dair erken bir kaygı olarak, teknik olanakların ezici hızı, karmaşıklığı ve kapsamı ile teknolojilerin kötüye kullanımı zemininde anlaşılabilir ve vurgulanabilir. İnsan bütünlüğünün ihlalini öne çıkarır. Ayrıca, “büyük acı veya ıstırap” ölçütünün yorumuna bilgi sağlayarak, bunun bir kişinin kişiliği kasten yok edildiğinde ya da yetileri kasten azaltıldığında mevcut olduğunu kavrayarak, UNCAT ve Roma Statüsü gibi diğer hukuki kaynakları yorumlayan çağdaş yorumculara yardımcı olabilir. Bu bağlamda, kasten verilen acı veya ıstırap, mağdurun kişiliğini yok edebilecek ya da bedensel veya zihinsel yetilerini azaltabilecek kadar şiddetliyse, işkence sayılacak kadar şiddetli olduğu savunulabilir.

Bu, IACPPT’deki standardın uygulanması anlamına gelmez: Orada işkence, bu etkilere yönelik olarak tasarlanmış yöntemlerin uygulanmasıdır. Ancak normal koşullarda bu etkilere yol açan acı veya ıstırabın işkence sayılacak kadar şiddetli olduğunu kabul etmek, işkencenin diğer tanımlarıyla tutarlı olurdu. Bu, uluslararası işkence hukukunun uyumlu bir yorumuna yol açardı. Son olarak, böyle bir anlayış, devletlerin işkenceyi önleme ve cezalandırma taahhüdünün normalde insan onurunu ve bütünlüğünü korumayı amaçladığı gerçeğini de hesaba katardı. İşkence kavramı Küresel Kuzey’den Küresel Güney’e ve tekrar geri yolculuk etmiş ve her ikisi tarafından da refleksif biçimde şekillendirilmiştir. Bu yolla, hukuk alanındaki refleksif küreselleşmenin bugünkü aşamasını gözler önüne serer.

  1. Bu ifadenin IACtHR tarafından ilk kullanıldığı örnek için bkz. IACtHR, Loayza Tamayo v. Peru (Series C No. 33), 17.09.1997, para. 57. Daha fazla dava için bkz.: IACtHR, Cuadernillo de Jurisprudencia de la Corte Interamericana de Derechos Humanos No. 10: Integridad Personal (Inter-American Court of Human Rights, 2021).
  2. OHCHR, Interpretation of Torture in the Light of the Practice and Jurisprudence of International Bodies (Office of the High Commissioner for Human Rights, 2010), https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Torture/UNVFVT/Interpretation_torture_2011_EN.pdf, son erişim 16.10.2026, s. 8; ECtHR, Selmouni v. France (25803/94), 18.07.1999, para. 101; Metin Başoğlu, Torture and Its Definition in International Law: An Interdisciplinary Approach (Oxford University Press, 2017), DOI: 10.1093/med/9780199374625.001.0001, s. 11.
  3. ECtHR, Case of Ireland v The United Kingdom (5310/71), 18.01.1978.
  4. Juan E. Méndez, Report of the Special Rapporteur on Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (A/HRC/28/68/Add.1), 05.05.2015, https://digitallibrary.un.org/record/793910?v=pdf, son erişim 16.10.2026.
  5. ICC, Trial Judgment in the Case of the Prosecutor v. Ali Kushayb (ICC–02/05–01/20), 06.10.2025, para. 748.
  6. J. M. Bernstein, Torture and Dignity: An Essay on Moral Injury (Chicago University Press, 2015), DOI: 10.7208/chicago/9780226266466.001.0001, s. 71.
  7. Margherita Daverio, Perché la Tortura? Un’Interpretazione Filosofica (Giappichelli, 2023), s. 146-147, 149-151.
  8. Amnesty International, Report on Torture (Duckworth, 2nd ed., 1975), https://www.amnesty.org/en/documents/act40/001/1975/en/, son erişim 16.10.2026, s. 34.
  9. Çaresizliğin işkenceyi belirlemede ilgili bir ölçüt olduğu konusunda bkz. Metin Başoğlu, Torture and Its Definition in International Law: An Interdisciplinary Approach (Oxford University Press, 2017), DOI: 10.1093/med/9780199374625.001.0001, s. 5, 8, 18, 30.
  10. OAS, Comité Jurídico Interamericano: Recomendaciones e Informes 1978-1980 (Secretaría General de la Organización de los Estados Americanos, 1982), https://www.oas.org/es/sla/cji/docs/Informes_Recomendaciones_1978-1980.pdf, son erişim 16.10.2026, s. 334 vd.
  11. OAS, ibid., s. 354.
  12. Bilişsel savaş, insan davranışını ve karar almayı etkilemek, bozmak veya değiştirmek için teknolojiyi kullanır. Bu konuda bkz. NATO, Cognitive Warfare: NATO Chief Scientist Research Report, https://www.sto.nato.int/wp-content/uploads/chief-scientist-report-cognitive-warfare-final.pdf, son erişim 16.10.2026; Bernard Claverie, Cognitive Warfare: The New Battlefield Exploiting Our Brains, Polytechnique Insights, 05.02.2025, https://www.polytechnique-insights.com/en/columns/geopolitics/cognitive-warfare-the-new-battlefield-exploiting-our-brains/, son erişim 16.10.2026.

*Claudia Cárdenas Aravena, Şili Üniversitesi (Universidad de Chile) Hukuk Fakültesi’nde doçenttir ve Ocak-Haziran 2026 arasında Berlin Humboldt Üniversitesi’ndeki Refleksif Küreselleşme ve Hukuk İleri Araştırmalar Merkezi’nde (RefLex) kıdemli araştırmacıydı.

Kaynak: https://verfassungsblog.de/how-do-we-determine-the-existence-of-torture-today/