İran Savaşı Orta Asya’da Ekonomik Dalgalanmalara Yol Açıyor
İran Savaşı Orta Asya’da Ekonomik Dalgalanmalara Yol Açıyor, Türkmenistan En Çok Etkilenen Ülke Oldu
İran sınırına yakın, Türkmenistan’ın batısındaki Balkan bölgesi, İran’dan kaynaklanan ticaret aksamalarından ilk etkilenen bölgelerden biridir. Bölgenin sakinleri, yakındaki sınır geçiş noktalarından her gün gelen ithal mallara o kadar bağımlıdır ki, İran sevkiyatlarındaki küçük gecikmeler veya fiyat değişiklikleri bile yerel pazarlarda hemen hissediliyor.
Bir Balkan sakininin söylediği gibi: “Hem gıda hem de ev eşyaları için neredeyse tamamen İran’a bağımlıyız. Bu ithalatlar olmadan pazarlarımız neredeyse boş kalır.”
Mevcut pazar kıtlıkları hakkında konuşan bir başka bölge sakini, İran’dan gelen kargoların bekletilmesi nedeniyle şimdiden belirgin eksiklikler olduğunu söyledi. “Beş litre İran yemeklik yağı eskiden 150 manat (29 dolar) idi, bugün ise 200 manat. Temizlik ve kimyasal ürünlerin fiyatları genel olarak 5 manat arttı. Normalde İran gıdasını toptan satan bazı dükkânlar artık sadece küçük miktarlarda satış yapıyor.”
İran sınırının sadece 25 kilometre kuzeyinde ve ana Serahs geçiş noktasının yaklaşık 350 kilometre kuzeydoğusunda yer alan Türkmenistan’ın başkenti Aşkabat, sınır bölgelerinden daha sonra hafif bir gecikmeyle arz dalgalanmaları ve fiyat artışlarını hissetmektedir. Ancak bu şehrin sakinleri de günlük temel ürünlerde baskıyı hissetmeye başladı.
Bir Aşkabat sakini; “Patates fiyatları neredeyse üç katına çıktı. Daha önce büyüklüğüne göre kilogramı 7–9 manat arasında alabiliyorduk, şimdi 17 manat oldu. Domates fiyatı da iki katına çıkarak 10 manattan 20 manata yükseldi. Yumurtanın fiyatı 65 manat, tavuk eti ise kilogram başına 40 manattan 90 manata fırladı. Hatta daha önce 30 manat olan İran sigaraları şimdi 50–60 manat” aralığına yükseldi, dedi.
Fiyatlar savaş öncesi seviyelere kıyasla neredeyse iki katına çıktı. Ortalama maaşın yaklaşık 2.500 manat (resmi kurla yaklaşık 714 dolar, karaborsada ise 125 dolar) olması, nüfusun büyük bir bölümünü ağır şekilde etkiliyor.
Türkmenistan İran’dan çelik, inşaat malzemeleri ve petrokimyasallar gibi sanayi ürünleri de ithal ediyor olsa da, gıda ve ev eşyaları birçok Türkmen için hayati bir yaşam hattı olmaya devam ediyor.
İran mallarının Türkmenistan’a girişinde kilit bir merkez olan Serahs sınır kapısı, çatışmadan önce artan miktarda malın geçişini sağlıyordu; bu da bu güzergâhın günlük ihtiyaçlar için ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. Ancak askeri operasyonlar başladıktan sonra Serahs ve diğer geçiş noktalarından yapılan ticaret büyük ölçüde durma noktasına geldi.
27 Şubat tarihli PlanetLabs uydu görüntüleri, Türkmen gümrük kontrol noktasında bekleyen uzun bir kamyon kuyruğunu gösterirken, sonraki görüntülerde hiçbir hareket olmadığı görülüyor.
‘Raflarda Ürün Kalmayacak’
Diğer Orta Asya ülkeleri de bu dalganın etkisini hissetmeye başladı. İran, Özbekistan’ın ilk 10 ticaret ortağı arasında yer almasa da, ülkedeki pazarlar ve süpermarketler normalde uygun fiyatlı çok çeşitli İran süt ürünleri, taze ve kuru meyveler ve ev eşyaları satıyor. Özbekistan’a ulaşan İran süt ürünlerinin büyük bir kısmı Türkmenistan üzerinden kuzeye taşınıyor, ancak bu malların geleceği belirsiz.
Semerkant’ta İran süt ürünleri satan Özbekistanlı bir dağıtımcı RFE/RL’ye “depolama tesislerinin hızla boşaldığını” söyledi.
“Eskiden Türkmenistan üzerinden her gün yaklaşık 15 kamyon İran süt ürünü gelirdi ve Özbekistan içinde dağıtılırdı. Şimdi bu tamamen durdu” dedi. “Savaş devam eder ve sınırlar kapalı kalırsa bu ürünler raflardan kaybolacak. Şimdilik mevcut stokumuzu normal fiyatlardan satıyoruz, ancak yakında bu fiyatlar da artmak zorunda kalacak.”
Süt ürünleri, Özbekistan’a yapılan petrol dışı İran ihracatının önemli bir bölümünü oluşturuyor ve İran’ı ülkenin başlıca tedarikçilerinden biri yapıyor. Tahminlere göre İran, Özbekistan’ın süt ürünleri ithalat pazarının yaklaşık yüzde 8–10’unu elinde tutarak ilk beş tedarikçi arasında yer alıyor. Rusya ve Belarus’un gerisinde kalsa da İran süt ürünlerinin tercih edilmesinin ana nedeni uygun fiyatlı olmasıdır; genellikle rakiplerden yüzde 20–40 daha ucuzdur.
Dalgalı Ekonominin Etkileri
Özbekistan ve Türkmenistan’daki tüketici pazarı doğrudan İran gıda ve gıda dışı ürünlerine bağımlıyken, Kazakistan öncelikle Çin sınırındaki Horgos gümrüklü kara terminali (dry port) aracılığıyla Çin malları için bir merkez görevi görmektedir.
Ancak uzmanlar, devam eden çatışmanın yakında, özellikle küresel petrol fiyatlarının yükselmesi yoluyla dolaylı etkiler yaratabileceği konusunda uyarıyor.
Kazak ekonomist Qazhygeldi Shambyl, petrol ve doğal gaz fiyatlarının yükselmesinin Kazakistan için “iki ucu keskin bir kılıç” olduğunu söylüyor.
“Bütçe gelirleri artacak gibi görünebilir, ancak bütçe harcamaları daha da hızlı artar. Bu da Kazakistan’da enflasyonun hızla yükselmesi anlamına gelir” dedi. “Bu durum bütçe açığının sayısal büyümesi üzerinde büyük olumsuz etki yaratacaktır.”
“Ben şahsen Kazakistan’ın İran’daki durumdan fayda sağlayacağını söyleyen hiçbir tahmine inanmıyorum” diye ekledi.
İran Kara Yolları ve Limanları Üzerinden Yapılan Ticaret Durdu
İran’daki devam eden savaş, bölgedeki önemli transit koridorlarını da aksattı. Birleşik Arap Emirlikleri ve özellikle Dubai’deki Jebel Ali Limanı, Orta Asya için başlıca “yeniden ihracat” kapısıdır. Avrupa, diğer Körfez ülkeleri ve Hindistan’dan gelen mallar genellikle Dubai’ye ulaşır, daha küçük gemilere yüklenir ve Hürmüz Boğazı’ndan geçerek İran’daki Bandar Abbas gibi limanlara gider. Oradan ise demiryolu veya kamyonlarla Türkmenistan üzerinden diğer Orta Asya ülkelerine taşınır.
Boğazın kapanmasıyla birlikte bu Güney Koridoru tamamen çöktü.
Orta Asya ticareti konusunda uzman siyasi analist Qasim Bekmumhammad, RFE/RL’nin Tacik servisine yaptığı açıklamada İran’ın, Orta Asya ülkelerinin açık denizlere erişimi için “en kısa ve en güvenli” transit güzergâhlardan biri olarak görüldüğünü ifade etti.
“İran, Orta Asya ülkelerinin açık denizlere ulaşması için bir ulaşım ve transit güzergâhıdır. Aynı zamanda en kısa ve en güvenli rotalardan biri olarak kabul ediliyordu. Aynı zamanda tıpkı Rus rotası gibi, Afganistan krizi bağlamında Orta Asya için son derece önemli olan en kısa ve en güvenli rotalardan biri olarak kabul ediliyordu.”
Tüccarlar RFE/RL’ye, aksaklıkların devam etmesi halinde İran’dan yapılan ithalatın yerine alternatif tedarikçiler aramak zorunda kalacaklarını söylediler. Çin’in, gıdadan elektroniğe kadar Orta Asya tüketici pazarlarında zaten güçlü olduğu için bu boşluğu doldurması muhtemel. Böyle bir değişim bölgesel ticaret dengelerini yeniden şekillendirebilir.
Türkmenistan’ın Balkan bölgesinde yaşayan bir kişi, İran savaşının zincirleme etkisine ilişkin endişelerini dile getirerek, insani maliyetin ne kadar yüksek olacağını vurguladı: “Eğer çatışma altı ay veya daha uzun sürerse, Türkmenistan’daki sıradan insanlar temel gıda ve ev aletleri ihtiyaçlarında ciddi kıtlıklarla karşı karşıya kalabilir.”
*Bu rapora RFE/RL’nin Tacik ve Kazak servisleri de katkıda bulunmuştur.
**Zamira Eshanova, RFE/RL’nin Özbek Servisi için çalışan bir muhabirdir.
Kaynak: https://www.rferl.org/a/iran-war-economy-central-asia-turkmenistan/33695124.html
Tercüme: Ali Karakuş