İran-Kontra Hâlâ Önemli
Derin devlet suçüstü yakalandı
3 Kasım 1986’da, yani neredeyse tam 40 yıl önce, Lübnanlı Eş-Şira dergisi, ABD’nin İsrail’i aracı kılarak İran’ın Ayetullah Humeyni yönetimine Hizbullah’ın Lübnan’da tuttuğu altı Amerikalı rehinenin serbest bırakılması karşılığında milyonlarca dolarlık uçaksavar füzesini gizlice sattığını yazdı. Bu, Amerikan devletinin örtülü işleyişine dair, sonradan İran-Kontra skandalı diye anılacak bir dizi ifşadan biriydi.
Kırk yıl sonra devlet pek sık benzer yollarla işliyor, ama 1980’lerin sonunda, ender görülen bir anda gerçek bir hesap sorma yaşandı.
İlk şok, yaklaşık bir ay önce, 5 Ekim 1986’da geldi. Dünya, iki Nikaragualı askerin Amerikalı bir paralı askeri ormandan çıkardığı görüntüyle uyandı. Nikaragua’nın yeni sosyalist hükûmeti, CIA destekli Kontra adlı karşı devrimci orduya silah ve cephane taşıyan bir ABD uçağını düşürmüştü. Kazadan sağ çıkan tek kişi, fotoğraftaki adam Eugene Hasenfus’tu.
Deneyimli bir paraşütçü olan Hasenfus, uçak vurulduğunda paraşütünü takmış, cephane paletlerini havadan bırakmaya hazırlanarak uçağın arka kapısına yakın duruyordu. Hemen atladı. Pilot, yardımcı pilot ve telsizci kazada öldü.
Nikaragualı askerler Hasenfus’u yağmurdan ıslanmış paraşütünün altında büzülmüş hâlde buldu. Üzerindeki kimlik belgeleri onu, daha önce CIA’ya ait olan Southern Air Transport’un çalışanı ve CIA ile ABD ordusunun ciddi bir varlık sürdürdüğü El Salvador’daki Ilopango Hava Üssü’nden görev yapan bir ABD askerî danışmanı olarak gösteriyordu. Düşen uçağın enkazında, uçağı CIA’ya ve Reagan’ın Beyaz Saray’ına bağlayan daha fazla belge vardı. Hasenfus çabucak itiraf etti. Gerçekten de CIA’nın sözleşmeli hava kargo uzmanıydı ve teşkilatın kiraladığı bir nakliye uçağıyla CIA destekli paralı askerlere silah taşıyordu; teşkilat için ilk kez yaklaşık yirmi yıl önce Laos’ta ve Vietnam’da Air America’da kargo uzmanı olarak çalışmıştı.
Reagan yönetimi her şeyi inkâr etti; İran’a silah aktarımına dair Eş-Şira haberini de aynı biçimde inkâr edecekti. Ama haberler gündemden düşmedi. Rakip gazeteciler ayrıntıları doldurmayı sürdürdü. Yorumcular Watergate’le karşılaştırma yapmaya başladı.
25 Kasım’da adalet bakanı Edwin Meese, Watergate benzetmesinin önüne geçmeyi umarak bir basın toplantısı düzenledi. Yönetim bu toplantıda iki suçu da kabul etti ve iki haberin birbiriyle bağlantılı olduğunu itiraf ederek dünyayı şaşırttı. Meese, “Silah aktarımları sırasında,” dedi, “İsrail temsilcileriyle İran temsilcileri arasındaki işlemde alınan belirli paralar ayrılıp Orta Amerika’da, oradaki Sandinista hükûmetine karşı duran güçlerin kullanımına sunuldu.” Bu kumar tutmadı. Kamuoyunun endişesi büyümeye devam etti.
İran-Kontra, gizli, yasa dışı ve siyaset üzerinde büyük sonuçları olan bir elit iktidarı biçimine pencere açıyor. Peter Dale Scott’ın sonradan “derin siyaset” diyeceği, daha yeni filizlenen otoriter bir devlet yönetimi türünü ortaya çıkardı. Skandal, devlet aygıtı içindeki bu gizli ve demokrasi karşıtı manevralarla yüzleşme konusunda Amerikan siyasetinin ve aydınlarının isteksizliği hakkında da çok şey gösterdi. Hâlâ tam yanıtlanmamış sorular da doğurdu: Elitlerin gizliliği ve yasa dışılığı, mevcut toplumsal düzenin yeniden üretilmesinde nasıl bir rol oynuyor? İran-Kontra örneğinde, ABD Anayasası’nın Kongre’ye tanıdığı savaş yetkisi yürütme erkince yasa dışı ve gizlice gasbedildi; bu da daha şiddetli ve toplumsal açıdan daha yıkıcı bir dış politikaya yol açtı.
Skandalı anlamak için en iyisi 1979’da Nikaragua’dan başlamak. O yıl Sandinista Ulusal Kurtuluş Cephesi’nin önderlik ettiği sosyalist bir devrim, Nikaragua’yı 1936’dan beri yöneten, ABD destekli Somoza ailesi diktatörlüğünü devirdi. İktidardaki Marksist FSLN, 1920’lerin ve ’30’ların popülist isyancısı Augusto César Sandino’nun anısına halk arasında Sandinistalar diye anılıyordu ve pragmatik bir karma ekonomi izledi. Beş kişilik yürütme cuntasında iki gerilla lideri vardı, ama ünlü iş insanı Alfonso Robelo ile şehit edilmiş bir gazete yayıncısının dul eşi, liberal siyasi muhalif Violeta Chamorro da yer alıyordu.
Sandinistalar çok sayıda büyük işletmeyi ve bankaların çoğunu millileştirdi, toprak reformu yaptı, bir halk sağlığı sistemi kurdu ve geniş çaplı, başarılı bir okuma yazma kampanyası başlattı. Yine de özel girişime ve piyasa rekabetine hatırı sayılır bir alan bıraktılar. Hiçbir zaman tümüyle millileştirilmiş, merkezden planlanan, Sovyet tarzı bir ekonomi modelinin peşine düşmediler. Nitekim Nikaragua ekonomik üretiminin yarısından fazlası özel ellerde kaldı. Baskı ve sansür vardı, ama o günlerin bölgesel ölçütlerine göre fazla değildi. Buna rağmen ABD hükûmeti bağımlı bir devletin kaybını ve herhangi bir türden sosyalist deneyin kurulmasını kabul etmeyi reddetti ve projeyi hemen baltalamaya başladı.
Somoza rejimi çökünce, korkulan iç güvenlik aygıtının bir kısmı Honduras’a kaçtı. Orada kısa sürede, Nikaragua’ya dönüp terörist baskınlar düzenlemeleri için CIA tarafından donatılıp eğitilmeye başlandı. İlk başta ABD Kongresi bu savaşı yılda yaklaşık 20 milyon dolarla (bugünkü fiyatlarla yaklaşık 74 milyon dolar) destekledi. Ne var ki Kontralar’ın yöntemleri öyle barbardı ki (sivillerin öldürülmesi, yaygın tecavüz ve işkence, zorla askere alma) “özgürlük savaşçıları” diye kazandıkları itibar çabucak eridi. Kapalı kapılar ardında Reagan bile onlara vandal diyordu.
1982’nin sonlarında Kongre, Kontralar’a yardıma yasal sınırlamalar getiren Boland Değişikliği’ni kabul etti; bu sınırlamalar 1984’te daha da sıkılaştırıldı. Böylece Kontra savaşının parası kısıldı, CIA’nın yönetici rolü de en azından kâğıt üzerinde epeyce azaldı.
Boland Değişikliği’ne yasal olarak uymak için savaşın resmî denetimi CIA’dan, Beyaz Saray bünyesindeki kurumlar arası eşgüdüm organı olan Ulusal Güvenlik Konseyi’ne (NSC) geçti. NSC’nin kilit isimleri arasında dışişleri bakanı, savunma bakanı, CIA direktörü ve Genelkurmay Başkanlar Kurulu başkanı vardı. Bu kodamanların altında yaklaşık 150 kişilik bir kadro, bunun içinde de Deniz Piyadeleri yarbayı Oliver North’un yönettiği, giderek büyüyen bir operasyon kolu bulunuyordu.
Reagan’ın yakın çevresi, denetimin CIA’dan NSC’ye devri yasalmış gibi davrandı. Kongre’deki birçok kişi bunu köklü biçimde anayasaya aykırı gördü. Bu düzenlemenin yasallığı, skandalın temel çatışmalarından biriydi.
Kontra ikmal çabası artık “kayıt dışına” çıkmış, içeridekilerin “Teşebbüs” dediği, istihbarata bağlantılı kişilerden ve özel işletmelerden oluşan gevşek bir ağ tarafından yönetiliyordu. Para toplamak için Teşebbüs, zengin komünizm karşıtlarının bağışlarına, Suudi Arabistan gibi yabancı hükûmetlere ve İran İslam Cumhuriyeti’ne yapılan yasa dışı silah satışlarının gelirine dayandı. Hepsinden çarpıcısı, Teşebbüs’ün bilinen uyuşturucu kaçakçılarıyla iş birliği yapmasıydı; kaçakçılar kokain kaçakçılığından elde ettikleri gelirin bir kısmını Kontralar’ı finanse etmek için kullandı.
Paralar gizli İsviçre banka hesaplarından geçiriliyordu. Asıl ikmal ve eğitim işini küçük şirketlerden oluşan bir ağ yürüttü. Bunların başında, daha önce CIA’ya ait olup 1970’lerin başında özelleştirilen Southern Air Transport ile Alabama merkezli Civilian Military Assistance adlı paralı asker şirketi geliyordu.
1987 kışına gelindiğinde dört ayrı federal kurum Teşebbüs’ü soruşturuyordu. Biri, yürütme erkinin 26 Kasım 1986’da kurduğu, senatör John Tower’ın (Cumhuriyetçi, Teksas) başkanlık ettiği üç kişilik “Tower Komisyonu”ydu. İkincisi, Adalet Bakanlığı’nın atadığı ve eski yargıç Lawrence E. Walsh’un başkanlık ettiği Bağımsız Savcı soruşturmasıydı. Üçüncü soruşturma aslında birbiriyle bağlantılı, eşgüdümlü iki Kongre komitesiydi: İran’la Örtülü Silah İşlemlerini Soruşturma Temsilciler Meclisi Özel Komitesi ve İran’a ve Nikaragua Muhalefetine Gizli Askerî Yardım Senato Özel Komitesi.
Dördüncü ve en önemli soruşturmayı, Massachusetts’in 42 yaşındaki kıdemsiz senatörü John Kerry’nin adıyla anılan “Kerry Komitesi” yürüttü. Soylu bir Katolik ve bir diplomatın oğlu olan Kerry, Groton’a, ardından Yale’e gitti, donanmaya girdi, Vietnam’da görev yaptı, çatışmada yaralandı ve yiğitlik madalyası aldı. Döndükten sonra radikal bir barış grubu olan Vietnam Gazileri Savaşa Karşı’ya (VVAW) katıldı. Grubun bazı büyük protestolarında yürüdü ve en önemlisi, örgütün Vietnam’daki Amerikan savaş suçlarını araştıran, tabandan gelen, gazilerin yürüttüğü soruşturma niteliğindeki Kış Askerleri Duruşmaları’nın bir parçası oldu. Eski bir subay ve toplumsal elit olarak Kerry, büyük oranda işçi sınıfından oluşan ve açıkçası zaman zaman epey kontrolsüz olan VVAW’ye biraz itibar kazandırdı. Kurumsal düzenin birçok mensubu Kerry’yi bu çizgi aşmalarından ötürü hiç bağışlamadı. Protestolar yatışınca Kerry, Boston College’da hukuk diplomasını aldı ve siyasi kariyerine atıldı; 1985’te ABD Senatosu’na girdi.
Kerry’nin Senato soruşturmasının resmî adı Senato Terörizm, Uyuşturucu ve Uluslararası Operasyonlar Alt Komitesi’ydi. Soruşturma, CIA destekli uyuşturucu kaçakçılığının ABD topraklarında yapıldığı iddialarını enine boyuna kurcaladı ve birçok kişinin dehşetine, Kontralar’ın uyuşturucu kaçakçılığına dair ciddi kanıtlar buldu.
İran-Kontra’nın büyük bölümü karmaşıktı: isimler, tarihler, paravan gruplar, kurumlar, toplantılar, daha fazla isim, daha fazla tarih. Pek çok sıradan insan bunun önemli olduğunu biliyor, ama sıkıcı buluyordu.
Oysa kokain ticaretine ortaklık kısmı sıkıcı değildi: basit ve çileden çıkarıcıydı. Uyuşturucu kaçakçılığını umursamak için anayasa hukukunu anlamanız gerekmiyordu. 1980’lerin sonunda Amerika, ucuz, tüttürülerek kullanılan kristal kokainle, yani meşhur “crack”le dolup taşıyordu. Bağımlılık ve şiddet suçları yaygındı. ABD’deki cinayet oranı 1991’de ikinci zirvesine ulaştı, o tarihten beri epeyce düştü. 1980’lerin sonundaki Amerikan şehirleri bugünkünden kat kat daha şiddetliydi. Ülkenin aşırı gelişmiş polis ve hapishane sistemleri o günlerde ancak ivme kazanıyordu. Birçok Amerikalı, Kerry’nin Kontralar’ın uyuşturucu taşımacılığına dair soruşturmasının önemini içgüdüsel olarak hissetti.
Kamuoyu CIA’nın uyuşturucu bağlantılarının tarihi konusunda da tümüyle saf değildi. Teşkilatın Vietnam Savaşı sırasında Güneydoğu Asya’daki eroin kaçakçılarıyla iş birliği yaptığı hikâye o zaman neredeyse 20 yıllıktı ve iyi belgelenmişti. ABD Senatosu’nun Church Komitesi 1975 ve 1976’da, CIA’nın MK-Ultra programı kapsamında Amerikan vatandaşları üzerinde LSD ve başka uyuşturucularla deney yaptığını ortaya çıkarmıştı. CIA’nın uyuşturucu satıcılarıyla ortaklığı, tarihî kaydın ve Amerika’nın dört bir yanında gece geç saatlerde erkeklerin kendi köşelerinde yapılan nutukların zaten bir parçasıydı. Yine de Amerikan parasının yasa dışı uyuşturucuların Amerika Birleşik Devletleri’ne akışını desteklediği iddiaları kamuoyunu hâlâ şoke etti ve öfkelendirdi.
Kerry’nin soruşturması, Miami Herald ve The Boston Globe gibi birkaç gazetenin Nikaragua Kontraları’na karışmış suçluların uyuşturucu kaçakçılığı iddialarını haberleştirmeye başlamasıyla, Hasenfus’un vurulmasından aylar önce, Nisan 1986’da başladı. Bu haberlerin kaynaklarından biri, Alabama’daki paralı asker şirketi CMA’da çalışmış, hoşnutsuz Amerikalı bir paralı asker olan Jack Terrell’di. Tanık olduklarından tiksinen Terrell, medyayla ve Kerry’nin araştırma ekibiyle konuşmaya başladı.
Diğer üç resmî soruşturmanın hiçbiri, hükûmetin göz yumduğu uyuşturucu kaçakçılığını ele almadı. Nihai raporlarının her birinde anahtar kelime taraması, uyuşturucu, kokain ve narkotik sözcüklerinin yalnızca birkaç kez, geçerken anıldığını, süregelen bir tartışma ya da soruşturma olmadığını gösteriyor. Ana akım medyanın çoğu bile Kerry’nin çabalarına açıkça düşmandı. Newsweek, senatörü “azgın bir komplo meraklısı” diye adlandırarak tipik bir tutum sergiledi. Alay edilme ve toplumsal konumunu yitirme korkusunun, profesyonel sınıflar arasındaki en güçlü toplumsal denetim biçimleri olduğunu unutmayın. Kasım 1987’de yapılan bir Kongre basın toplantısında bir araştırmacı gazeteci hükûmetin göz yumduğu uyuşturucu kaçakçılığını sorunca, The New York Times muhabiri “Neden ciddi bir soru sormuyorsunuz!” diye bağırdı.
Kerry Komitesi’nin kanıt hazinesinde önemli bir yer tutan Oliver North’un kişisel günlüğünde uyuşturucu taşımacılığından bir düzineden fazla kez açıkça söz ediliyordu. Örneğin North, Ağustos 1985’te şunu not etti: “New Orleans’tan yapılan seferlerde kullanılan Honduras DC-6’sı büyük olasılıkla ABD’ye uyuşturucu taşımak için kullanılıyor.” Temmuz 1985’te North, Kontra ikmal çabasının kilit isimlerinden emekli Hava Kuvvetleri generali Richard Secord’un yaptığı bir telefon görüşmesini anlattı; iki adam bu görüşmede Kontralar’ın belirli bir silah alımını konuşmuştu. Günlüğe göre Secord, North’a “[silah alımını] finanse eden 14 [milyonun] uyuşturucudan geldiğini” söyledi.
NSC’nin gizli savaşına katılan hiç kimse, hiçbir aşamada ABD Uyuşturucuyla Mücadele İdaresi’ni (DEA) ya da başka bir kolluk kuvvetini yasa dışı kokain yüklü uçakların yurda geldiğinden haberdar etmedi. Reagan’ın NSC’si Orta Amerikalı paralı askerlerinin uyuşturucu taşıdığı gerçeğini kabullenmekle kalmadı, North bir ara DEA’nın uyuşturucuyla mücadele operasyonundan para çekip Kontralar’a aktarmaya bile kalkıştı. İlgili DEA yetkilileri bunu reddetti ve iki DEA ajanı Kerry Komitesi önünde ifade verdi.
Kerry Komitesi’nin 1989’da yayımlanan nihai raporu, “üst düzey ABD politika yapıcılarının, uyuşturucu parasının Kontralar’ın finansman sorunlarına mükemmel bir çözüm olduğu fikrine bağışık olmadığını” saptadı. Komite bu nedenle şu sonuca vardı: “Kontralar’ı desteklemek adına, hükûmetimizin vatandaşlarımızı güvenliklerine ve refahlarına yönelik her türlü tehdide karşı koruma sorumluluğunu terk ettik.”
Diğer soruşturmalar Kerry’ye katılmadı. Ana İran-Kontra komitesindeki Demokrat personel bile çoğu zaman iş birliğini reddetti. Kerry’nin soruşturmacılarından biri şöyle dedi: “Bir yanda Beyaz Saray ve CIA, öbür yanda Senato’daki meslektaşlarımız bize karşıydı.” Ulusal Halk Radyosu (NPR) ve büyük televizyon ağları Kerry’nin oturumlarını yayınlamadı. Kamuoyuna açılma sınırlı kaldı. Saygın çevreler, Kerry’nin bulgularından uzak durdu.
Buna rağmen 1998’de CIA’nın kendi Genel Müfettişlik Ofisi (OIG), Kerry Komitesi’nin temel bulgularını, yani teşkilatın Kontralar’ın kokain kaçakçılığına derinden karıştığını bildiğini ve görmezden geldiğini doğruladı. Raporun ifadesiyle CIA, en az “mahkûm edilmiş ya da şüpheli uyuşturucu kaçakçılarının sahibi olduğu ve işlettiği, Kontralar’la bağlantılı altı şirketle” çalıştı. Bu göz yumma, CIA’nın suçları komuta zincirinde yukarıya bildirme yasal yükümlülüğünü çiğniyordu. Teşkilatın yönetmelikleri, ABD ceza hukukunun “CIA görevlileri ve çalışanları tarafından ya da CIA işleriyle ilgili olarak” her ihlalinin, bir çalışan tarafından “derhâl Genel Müfettiş’e bildirilmesi, onun da Baş Hukuk Müşaviri’ni haberdar etmesi” gerektiğini belirtiyordu. Bu yapılmadı. Ayrıca OIG, teşkilatın Kongre’yi yanıltmak için kanıt sakladığını saptadı.
İran-Kontra olayının belirleyici gösterisi, Temsilciler Meclisi ve Senato Ortak Özel Komiteleri’nin 40 gün süren açık oturumlar yaptığı 1987 yazında yaşandı. Birçok kişi bunları özenle kurgulanmış bir aklama diye bir kenara atsa da oturumlar önemli yasa dışı faaliyetleri ortaya çıkardı. Kilit isimler kameraların önüne çıkarılıp sorguya çekildi. Suçlayıcı belgelerden dosyalar dolusu alıntı yapıldı ve kayda geçirildi. Ama oturumlar, uyuşturucu kaçakçılığı gibi en tartışmalı suçlara ilişkin kanıtlardan da, zaman zaman göze batacak biçimde, kaçındı.
Bu sınırları uygulatan kişi, komite başkanı Hawaii senatörü Daniel Inouye’ydi (aynı zamanda İkinci Dünya Savaşı kahramanı). İkinci kuşak Japon asıllı Amerikalı olan Inouye, ABD Ordusu’nda yalnızca Nisei’lerden oluşan 442. Alay’da görev yapmıştı; bu alay savaşın en çok madalya alan Amerikan birliğiydi. Piyade teğmeni olarak Inouye, İtalya’da Almanlarla savaşırken sağ kolunu kaybetti. Nekahet döneminde, sonradan Kansas senatörü ve yılmaz bir Cumhuriyetçi cumhurbaşkanı adayı olacak yaralı Bob Dole’la arkadaş oldu. Inouye gibi adamların içgüdüsü şuydu: Haklı da olsa haksız da olsa vatanım.
Inouye’nin başkan yapılmasında diplomasisi, kusursuz görgüsü ve daha önce Senato Watergate Komitesi’nde görev yapmış olması etkili oldu. Yine de Inouye’nin bu role kim olduğu için de seçildiğini hissetmemek zordu: ülkesi 120 bin masum Japon asıllı Amerikalıyı zorla hapsederken, ülkesi için kelimenin tam anlamıyla sağ kolunu veren bir Japon asıllı Amerikalı. Kısacası Inouye hoşgörünün, soğukkanlılığın ve bağışlayıcılığın cisimleşmiş hâliydi. Varlığı bile “aşırı tepki vermeyin” diyor gibiydi.
Başkan olarak Inouye’nin her soru dizisini kapatma yetkisi vardı ve bu yetkiyi, ortalığı karıştıracak ifşalardan kaçınmak için kullandı. Gerçekten de Inouye, sisteme olan inancı yeniden kurmaya yetecek kadar acı bilgiyi ortaya çıkarmak isteyip bundan fazlasını istemiyor gibi görünüyordu.
Örneğin Oliver North ve Teşebbüs’ün diğer üyelerinin, başka şeylerin yanında ABD’nin Orta Amerika’yı işgal etmesi durumunda, Anayasa’yı olağanüstü hâlde askıya almak için acil durum planları hazırladığı haberi yayılınca, temsilci Jack Brooks (Demokrat, Teksas) North’a bu gizli “hükûmetin sürekliliği planları”nı sorma cüretini gösterdi. North, avukatı ve Inouye’nin çevresinde oturan birkaç senatör gözle görülür biçimde gerildi. Her zamanki gibi diplomat olan başkan, soruları şu sözlerle kapattı: “O konuya bu aşamada dokunulmamasını büyük saygıyla rica edebilir miyim? Bu konuya girmek istersek, eminim kapalı oturum için düzenleme yapılabilir.” Adeta büyülenmiş görünen Brooks uydu.
Yine de Inouye bile “kendi hava kuvvetleri, kendi donanması, kendi para toplama mekanizması olan ve ulusal çıkara dair kendi fikirlerini bütün denge ve denetim mekanizmalarından, hatta yasanın kendisinden azade biçimde peşinden götürebilen gölge bir hükûmetin” var olduğunu kabul etti.
Kerry’nin ifşası kadar, Bağımsız Savcı soruşturmasının ve ardından gelen kovuşturmaların şaşırtıcı biçimde atak olması da önemliydi. Lawrence E. Walsh eski kafalı, kurumsal düzene bağlı, partisine sadık bir Cumhuriyetçiydi. Önce Wall Street’te avukatlık, sonra yargıçlık yapmıştı. İlk atandığında 74 yaşında ve hasta bir eşi vardı; birçok kişi başta Walsh’u örtbasın parçası sayıp geçti. Oysa Walsh Anayasa’yı partinin önüne koydu. Kanıtlar nereye götürdüyse oraya gitti, bu Reagan yönetiminin en üst düzey içeridekilerini kovuşturmak anlamına geldiğinde bile. Hem Reagan hem Bush yönetimi her adımda Walsh’la savaştı ve onu baltaladı. Ama o devam etti.
Sonunda Walsh 14 kişi hakkında ceza davası açtı ve 11 mahkûmiyet aldı. Hem Oliver North hem ulusal güvenlik danışmanı John Poindexter mahkûm edildi. Mahkûmiyetlerin çoğu, belirli yasal dokunulmazlık türlerinin kabul edilemez kanıt yarattığına dair usul ayrıntıları yüzünden istinafta bozuldu. Walsh, eski savunma bakanı Caspar Weinberger de dahil daha birçok şüpheliyi yargılamaya hazırlanıyordu, ama 24 Aralık 1992’de başkan George H. W. Bush bir mahkûmiyeti, üç suçu kabul beyanını ve iki derdest davayı geçersiz kılan af kararları çıkardı. Aflar Walsh’un çabalarını felç etti. Nihai raporu Ağustos 1993’te yayımlandı. Rapor CIA’nın uyuşturucu kaçakçılığına ortaklığından kaçınsa da hem Reagan’ın hem Bush’un “üst düzey yönetim yetkililerinin yasaları ihlal ettiğini” bildiğini ve “Kongre’yi ve kamuoyunu aldatmaya yönelik ortak bir çabanın” parçası olarak kanıt yok ettiğini ortaya koydu.
İran-Kontra’nın aydınlık mevsimi kadar şaşırtıcı olan, medyanın ve kamuoyunun temel tarihin çoğunu ne kadar çabuk unutmuş göründüğüydü. Hasenfus ormandan çıkarıldıktan on yıl sonra The San Jose Mercury News muhabiri Gary Webb, CIA’nın uyuşturucu kaçakçılığına ortaklığı hikâyesini yeniden “duyurdu”.
Kerry Komitesi’ni izlemiş bizler için 1990’ların sonunda CIA’nın uyuşturucu kaçakçılığına ortaklığına gösterilen ilginin yükselmesi sevindiriciydi, ama moral bozucuydu da. Herkes yeniden öfkelendi; bu arada tam da bu konuda 1.000 sayfalık bir rapor hâlihazırda yokmuş gibi davranan Kongre üyeleri de. Amerikalıların unutma isteği derin; tekrar tekrar skandal duyma isteği de öyle.
İkinci öfke mevsiminde Kerry Komitesi’nden nadiren söz edildi. Tahmin edilebileceği gibi Gary Webb de çok geçmeden Kerry’ye yapılan biçimde saldırıya uğradı. Basın Webb’e sırt çevirdi, aydınlar ve liberal profesyoneller onu terk etti. Çok geçmeden, hükûmetin uyuşturucu ticaretine göz yummadaki rolü hakkında gerçeği söyleyenler, uyuşturucudan harap olmuş mahallelerden gelen öfkeli siyahilerden ibaret kaldı. Çoğu zaman, ABD Senatosu’nca belgelenmiş olguları dile getirdikleri için deli muamelesi gördüler. Ulusal söylemin kapı bekçileri, yani küçümseyen gevezeler sınıfı düşmandı ve çoktan yoluna devam etmişti. Webb sonunda intihar etti.
Sonuçta İran-Kontra soruşturmaları tuhaf biçimde diyalektik bir rol oynadı: Gerçek yanlışları açığa çıkardılar; ama dört soruşturmanın üçü, Kerry Komitesi’nin ortaya çıkardığı daha ciddi suçları, başta CIA’nın göz yumduğu uyuşturucu kaçakçılığını, özenle kurgulanmış, tiyatral biçimde gizleme işlevi de gördü. Gösterinin etkileri de aynı şekilde çelişkiliydi. Bir yandan sinizm derinleşti. Ama öbür yandan liberal demokrasinin tiranlığa karşı bağışıklık sistemi devreye girdi ve demokrasi dışı gizli hükûmet denen siyasi kanser, en azından geçici olarak, remisyona sokuldu.
İran-Kontra sırasında Kongre önce örtülü bir savaşı finanse etti, sonra bu finansmanı kesti. Kongre’nin savaşı hem finanse etmesi hem finansmanı kesmesi, ABD Anayasası uyarınca (örneğin vergi koyma ve harcama ile savaş yetkileri maddeleri) yasama erkinin tümüyle yasal yetkileriydi. Akıl almaz biçimde, yürütme erki Kongre’ye meydan okuyarak popüler olmayan bir savaşı gizlice ve yasa dışı biçimde sürdürdü. Bu çabanın bir parçası olarak da bağımlılık yapan uyuşturucuların ülkeyi basmasına izin verdi. Kısacası İran-Kontra, demokrasi karşıtı, otoriter siyasetin özüydü.
İran-Kontra, liberal demokrasinin mekanizmasının kendini savunma ve yeniden üretme kapasitesine hâlâ, neredeyse, sahip olduğunu gösterdi. Ne yazık ki aradan geçen 40 yılda, demokratik hükûmetin elit örtülü siyasete hesap sorma becerisinin yalnızca zayıfladığından ve elimizde kalan tek şeyin öfke olduğundan korkmak için neden var.
*Christian Parenti, CUNY’ye bağlı John Jay College’da ekonomi profesörü. En son kitabı Radical Hamilton.
Kaynak: https://unherd.com/2026/11/why-iran-contra-still-matters/