İnsan dili ne zaman ortaya çıktı?
Tarihimizin derinliklerinden gelen, üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir soru: bildiğimiz anlamda insan dili ne zaman ortaya çıktı? Genetik kanıtlara ilişkin yeni bir inceleme, kendimize özgü dil kapasitemizin en az 135.000 yıl önce mevcut olduğunu gösteriyor. Dil, daha sonra, 100.000 yıl önce toplumsal kullanım alanına girmiş olabilir.
Türümüz Homo sapiens yaklaşık 230.000 yıllıktır. Dilin ne zaman ortaya çıktığına ilişkin tahminler, fosillerden kültürel eserlere kadar farklı kanıt türlerine dayanarak büyük ölçüde değişmektedir. Yeni analizin yazarları ise farklı bir yaklaşım benimsedi. Araştırmacılar, tüm insan dillerinin, kendi güçlü kanaatlerine göre, muhtemelen ortak bir kökene sahip olduğu varsayımından yola çıkarak, asıl önemli sorunun, bölgesel grupların dünya geneline yayılmaya ne kadar zaman önce başladığı olduğunu öne sürdüler.
MIT (Massachusetts Institute of Technology) profesörü ve sonuçları özetleyen yeni makalenin ortak yazarlarından Shigeru Miyagawa, “Mantık çok basit” diyor. “Dünya genelinde dallanarak yayılan her topluluk insan diline sahip ve bütün diller birbiriyle ilişkili.” İlk insan topluluklarının coğrafi olarak birbirinden ayrılmasına ilişkin genomik verilerin gösterdiklerine dayanarak şunları ekliyor; “İlk ayrışmanın yaklaşık 135.000 yıl önce gerçekleştiğini oldukça yüksek bir kesinlikle söyleyebileceğimizi düşünüyorum, dolayısıyla insanın dil kapasitesi o tarihte veya daha önce mevcut olmalıydı.”
“Linguistic capacity was present in the Homo sapiens population 135 thousand years ago” başlıklı makale Frontiers in Psychology dergisinde yayımlandı. Çalışmanın ortak yazarları; MIT’de dilbilim alanında emekli profesör ve Japon Dili ve Kültürü alanında Kochi-Manjiro Profesörü olan Miyagawa, Amerikan Doğa Tarihi Müzesi Karşılaştırmalı Genomik Enstitüsü’nde baş araştırmacı olarak görev yapan Rob DeSalle, São Paulo Üniversitesi’nde dilbilim alanında öğretim üyesi olan Vitor Augusto Nóbrega, proje üzerinde Arizona Üniversitesi Dilbilim Bölümü’nde görev yaptığı sırada çalışan, Zürih Üniversitesi’nden Remo Nitschke, São Paulo Üniversitesi Genetik ve Evrimsel Biyoloji Bölümü’nden Mercedes Okumura, ve Amerikan Doğa Tarihi Müzesi’nde insan kökenleri alanında emekli küratör olan Ian Tattersall’dır.
Yeni makale, son 18 yılda yayımlanmış, farklı türlerdeki 15 genetik çalışmayı inceliyor: bunların üçü kalıtsal Y kromozomuna ilişkin verileri kullanmış, üçü mitokondriyal DNA’yı incelemiş, dokuzu ise tüm genom üzerinde yapılmış çalışmalardır.
Bu çalışmaların tümü birlikte değerlendirildiğinde, insanların ilk bölgesel ayrışmasının yaklaşık 135.000 yıl önce gerçekleştiği sonucuna işaret ediyor. Başka bir deyişle, Homo sapiens’in ortaya çıkışından sonra insan grupları coğrafi olarak birbirinden uzaklaştı ve zaman içinde ortaya çıkan farklı bölgesel alt topluluklar arasında bazı genetik farklılıklar gelişti. Çalışmalarda gösterilen genetik çeşitlilik miktarı, araştırmacıların Homo sapiens’in bölgesel olarak henüz ayrışmamış tek bir topluluk olduğu dönemi tahmin etmelerini sağlıyor.
Miyagawa, çalışmaların bir bütün olarak, bu coğrafi ayrışmaların ne zaman başladığına ilişkin giderek daha fazla örtüşen kanıtlar sunduğunu söylüyor. Bu türdeki ilk inceleme 2017 yılında başka araştırmacılar tarafından yapılmıştı ancak o dönemde yararlanılabilecek genetik çalışma sayısı daha azdı. Günümüzde, bir arada değerlendirildiklerinde ilk ayrışmanın muhtemel zamanı olarak 135.000 yıl öncesine işaret eden çok daha fazla yayımlanmış veri bulunmaktadır.
Aynı zamanda Sao Paulo Üniversitesi’nde de görev yapan Miyagawa, yeni meta-analizin mümkün olmasını şöyle açıklıyor: “Nicelik açısından daha fazla çalışmaya sahibiz; nitelik açısından ise [zaman aralığı] daha dar.”
Pek çok dilbilimci gibi Miyagawa da bütün insan dillerinin kanıtlanabilir biçimde birbiriyle ilişkili olduğuna inanıyor ve kendi çalışmalarında da bu konuyu inceledi. Örneğin, 2010 tarihli “Why Agree? Why Move?” adlı kitabında İngilizce, Japonca ve bazı Bantu dilleri arasındaki daha önce araştırılmamış benzerlikleri analiz etti. Dünya genelinde tanımlanmış 7.000’den fazla insan dili bulunmaktadır.
Bazı bilim insanları, diğer primatların fizyolojik özelliklerine dayanarak dil kapasitesinin birkaç milyon yıl öncesine dayandığını öne sürüyor. Ancak Miyagawa’ya göre mesele, primatların belirli sesleri ne zaman çıkarabildikleri değil insanların, kelime dağarcığı ile dil bilgisini birleştirip kurallara dayalı sonsuz sayıda ifade üretebilen bir sistem olarak, bugün bildiğimiz anlamda bilişsel dili geliştirme yeteneğine ne zaman eriştikleridir.
Miyagawa, “İnsan dili nitelik bakımından farklıdır çünkü sözcükler ve sözdizimi olmak üzere iki unsur, son derece karmaşık bir sistem oluşturmak için birlikte çalışır” diyor. “Başka hiçbir hayvanın iletişim sisteminde buna paralel bir yapı yoktur. Bu da bize son derece gelişmiş düşünceler üretme ve bunları başkalarına iletme yeteneği kazandırıyor.”
İnsan dilinin kökenlerine ilişkin bu anlayış, insanların ilk dillerini oluşturmalarından bir süre önce dil için gerekli bilişsel kapasiteye sahip olduklarını da kabul ediyor.
Miyagawa, “Dil hem bilişsel bir sistem hem de bir iletişim sistemidir” diyor. “Tahminimce 135.000 yıl öncesinden önce, başlangıçta bireysel bir bilişsel sistem olarak ortaya çıktı ancak nispeten kısa bir süre içinde bir iletişim sistemine dönüştü.”
Peki, kendine özgü insan dilinin ilk kez ne zaman kullanıldığını nasıl bilebiliriz? Arkeolojik kayıtlar bu konuda paha biçilmezdir. Yaklaşık 100.000 yıl önce, nesneler üzerindeki anlamlı işaretlerden dekoratif kırmızı bir renk olan aşı boyasını elde etmek için ateş kullanılmasına kadar uzanan sembolik faaliyetlerin yaygın biçimde ortaya çıktığına ilişkin kanıtlar bulunmaktadır.
Karmaşık ve son derece üretken dilimiz gibi, bu sembolik etkinlikler de başka hiçbir canlı tarafından değil yalnızca insanlar tarafından gerçekleştiriliyor. Makalede belirtildiği üzere, “dille uyumlu davranışlar ve sembolik düşüncenin tutarlı biçimde kullanılması, yalnızca H. sapiens’in arkeolojik kayıtlarında tespit edilebilmektedir.”
Ortak yazarlar arasında sembolik düşüncenin ve diğer örgütlü faaliyetlerin ortaya çıkışında dilin bir tür ateşleyici rol oynadığı görüşünü en belirgin biçimde savunan kişi Tattersall’dır.
Miyagawa, “Dil, modern insan davranışının tetikleyicisiydi” diyor. “Bir şekilde insan düşüncesini harekete geçirdi ve bu tür davranışların oluşmasına yardımcı oldu. Eğer haklıysak, insanlar birbirlerinden [dil sayesinde] öğreniyor ve 100.000 yıl önce gördüğümüz türden yenilikleri teşvik ediyorlardı.”
Elbette, yazarların makalede kabul ettikleri üzere, başka araştırmacılar yaklaşık 100.000 yıl önce; malzeme, alet ve sosyal koordinasyonu içeren, dilin de bir rol oynadığı ancak mutlaka temel itici güç olmadığı, daha kademeli ve geniş kapsamlı bir yeni faaliyetler gelişim süreci yaşandığı görüşündedirler.
Miyagawa ise bu araştırma alanında daha fazla ilerleme için önemli bir imkân bulunduğunu kabul etmekle birlikte, mevcut makale gibi çalışmaların dilin ortaya çıkışına ilişkin daha ayrıntılı bir tablo oluşturma yolunda en azından birer adım olduğunu düşünüyor.
Miyagawa, “Yaklaşımımız, erken dönem homo sapiense ilişkin en güncel genetik anlayışa dayanan, ampirik temeli güçlü bir yaklaşım” diyor. “İyi bir araştırma çizgisinde ilerlediğimizi düşünüyorum ve bunun insan dili ile evrimi üzerine daha fazla araştırma yapılmasını teşvik etmesini umuyorum.”
İlgilenenler için:
https://kritikbakis.com/beyaz-irkcilar-ozur-dilerim/
https://kritikbakis.com/insanlar-neden-bu-kadar-cok-farkli-dil-konusuyor/
https://kritikbakis.com/dogu-asya-fenotipinin-evrimi-ve-farkliliklari/
https://kritikbakis.com/mavi-yesil-kahverengi-ya-da-bunlarin-arasinda-bir-ton-goz-renginin-bilimi/
https://kritikbakis.com/evet-insanlar-istisnaidir/
*Peter Dizikes, MIT (Massachusetts Institute of Technology) Haber Ofisi’nde sosyal bilimler, işletme ve beşerî bilimler alanlarında yazarlık yapmaktadır.
Kaynak: https://news.mit.edu/2025/when-did-human-language-emerge-0314
Tercüme: Ali Karakuş