İktidar Mimarisi İçinde Sosyalist Strateji
Tricontinental: Institute for Social Research
Radikal bir hükûmet dönüşüm yetkisiyle işbaşına geldiğinde, ertesi sabah özel ellerde kalmış bankalarla, şirketlerin denetimindeki madenlerle, özel ana akım medyayla ve devralınmış usullerle yönetilen bir kamu idaresiyle yüzleşmek zorunda kalacaktır. Sermaye yatırımı erteleyebilir, parayı yurt dışına aktarabilir, fabrikaları kapatabilir, temel malları istifleyebilir, işçileri işten çıkarabilir ve para birimine karşı spekülasyon yapabilir. Ekonomiye ve nüfusa verilen bu zarar, dönüşümün imkânsız olduğunun kanıtı diye sunulabilir; üstelik bu sırada hükûmet, denetiminin ötesindeki güçlerin yarattığı ya da derinleştirdiği bir krizden sorumlu tutulur.
Bu gerçeklik, sosyalist strateji için temel bir sorunu açığa çıkarır. Hükûmet makamını almak sistemik dönüşüme doğru önemli bir adım olabilir, ancak bu iki iktidar biçimini aynı şey sanmak tehlikeli sonuçlar doğurabilir. İktidarın nerede bulunduğunun ve farklı biçimlerinin birbiriyle nasıl etkileştiğinin açık bir çözümlemesi, dünyanın dört bir yanında devrimci süreçlerin başına bela olmuş kalıplardan kaçınmak için gereklidir.
Sol bir parti işbaşına geldiğinde, daha geniş devlet aygıtı, ekonomi ve sağduyuyu biçimlendiren kurumlar büyük ölçüde onun denetiminin dışında kalmaya devam ederken bile bir seçim zaferi devrimci bir olay sanılabilir. Tersine, bir sosyalist hareket hatırı sayılır bir toplumsal güce sahip olabilir, ama bu gücü hükûmet yetkisine ya da devletin ve ekonominin yapılarında değişikliğe dönüştüremeyebilir. Egemen sınıf iktidarını üretim üzerindeki denetimi ve bunu pekiştiren yapılar aracılığıyla kullanırken, işçi sınıfı kolektif gücünü grevler, gösteriler ve mücadele içinde kurduğu örgütler aracılığıyla kullanır. Bütün bu farklı kapasiteler için tek bir sözcüğü, yani “iktidar”ı kullanmak siyasi stratejiyi bulandırabilir. Bu nedenle bu dosyada, tartışma ve görüşme için çözümleyici bir çerçeve olarak birbiriyle ilişkili üç iktidar biçimini birbirinden ayırıyoruz:
- Toplumsal güç, bir sınıfın ya da siyasi bloğun kolektif olarak hareket etme, maddi yaşamı yeniden üretme ve egemen sınıfın toplum üzerindeki komutasına karşı çıkma yönündeki örgütlü kapasitesidir. Sendikalar, köylü ve kadın örgütleri, kooperatifler, topluluk yapıları, kültür ve medya projeleri, siyasi eğitim ve siyasi partiler gibi mücadele ve işbirliği kurumları aracılığıyla inşa edilir. Bir sınıf ya da siyasi blok, bu kurumlar aracılığıyla sağduyuyu yeniden biçimlendirmek ve ahlaki ve entelektüel önderliği kurmak için mücadele edebilir.
- Hükûmet gücü, seçimler, ayaklanma ya da başka bir siyasi kopuş yoluyla hükûmet yetkisini üstlenme ve yürütme, yasama ve idare kurumlarını bir programı izlemek için kullanma kapasitesidir. İdarenin ve politikanın önemli araçlarına erişim sağlar, ancak tek başına devletin ya da daha geniş sistemin denetimi anlamına gelmez.
- Sistemik güç, devletin sınıfsal karakterini ve kurumsal biçimini dönüştürme, başlıca üretim araçlarını ve toplumsal artığı demokratik yetki altına alma ve toplumun kendini yeniden ürettiği ilişkileri yeniden örgütleme kapasitesidir. Devlet iktidarını kapsar, ama ona indirgenemez; çünkü kapitalist toplumsal ilişkiler devletin biçimsel kurumlarının ötesinde (mülkiyet, finans, dünya pazarı, sömürgeci ilişkiler, kültür ve toplumsal yeniden üretim aracılığıyla) yeniden üretilir ve bu ilişkilerin birçoğu herhangi bir tekil hükûmetin ya da ulusal devletin erişiminin ötesine geçer.
Bu biçimler çözümleyici ayrımlardır, birbirinden yalıtılmış bölmeler değildir ve sabit bir sıra oluşturmaz. Birbirine geçerler, eşitsiz gelişirler ve zıt yönlere çekebilirler. Hükûmet gücü, örgütlü toplumsal güç ile sistemik dönüşüm arasında bir köprüye dönüşebilir. Halk örgütlenmesini zayıflatıp onu mevcut sistemle uzlaştırabilir de. Dolayısıyla temel stratejik soru hangi iktidar biçiminin önemli olduğu değil, üçünün bir özgürleşme sürecinde nasıl birbirine bağlanabileceğidir.
Toplumsal Güç
Toplum, bireylerin salt bir toplamı değildir. Biz, tarihsel olarak belirli toplumsal ilişkiler ve kurumlar içinde biçimleniriz: haneler ve topluluklar, iş yerleri ve diğer üretim alanları, okullar ve dinî kurumlar, kültür ve medya kuruluşları, dijital platformlar ve devletin kurumları. Bu alanlar iç içe geçer. Örneğin okullar ve medya devlet, sermaye ya da başka toplumsal güçler tarafından örgütlenebilir; iş yerleri ise hem üretim alanı hem de gündelik toplumsal yaşamın alanıdır. İnsanlar bu ilişkiler ve kurumlar aracılığıyla neyin doğal ve mümkün, neyin meşru ve gayrimeşru olduğuna, neye direnilebileceğine ya da direnilmesi gerektiğine dair kavrayışlar geliştirir.
İnsanlar bu dünyayı farklı biçimlerde deneyimler ve birbirleriyle eşitsiz mülkiyet ve üretim ilişkileri içinde ilişki kurar: sermaye sahipleri, ücretli işçiler, köylüler, kiracılar, alacaklılar, borçlular olarak ve karşılıksız emeği hanelerin ve toplulukların yaşamını sürdüren insanlar olarak. Bu sınıf ilişkileri, cinsiyetin, ırkın, kastın, milliyetin ve baskının diğer biçimlerinin devralınmış hiyerarşileriyle kesişir. Toplumsal güç, bu alana müdahale etme ve onun yönüne karşı çıkma yönündeki örgütlü kapasitedir.
Antonio Gramsci, bu sürecin bir bölümünü kısmen Vladimir Lenin’in çalışmasından ve daha önceki Marksist tartışmalardan yararlanarak hegemonya kavramıyla yakalamaya çalıştı.1 Gramsci için hegemonya salt ideolojik manipülasyon değildir. Hegemonya, bir sınıfın ya da siyasi bloğun, devletin zor gücüyle desteklenen bir rıza aracılığıyla toplumda önderlik kurma ve bu arada tabi sınıfların bazı taleplerini daha geniş bir uzlaşmanın içine katma kapasitesidir. Egemen bir sınıf çıkarlarını yalnızca kendi çıkarları olarak değil, bütün toplumun çıkarları olarak sunar. Gramsci’ye göre devlet, bu daha geniş anlamıyla hem zor yetkisinin yoğunlaştığı siyasi toplumu hem de rızanın örgütlendiği sivil toplumu kapsar. Bu ilişkiyi “zor zırhıyla korunan hegemonya” diye tanımladı.2
Hiçbir egemen düzen, tek başına zorla süresiz olarak ayakta tutulamaz. Düzenin, nüfusun önemli kesimlerini mevcut düzenin meşru, kaçınılmaz ya da herhangi bir alternatiften yeğ olduğuna ikna etmesi gerekir. Bu nedenle kapitalist iktidar, üretim araçlarının mülkiyeti yoluyla olduğu kadar toplumsal yaşamın örgütlenmesi yoluyla da kullanılır. Kapitalist sınıf yatırımı ve istihdamı denetler, medyanın büyük bölümüne sahiptir ve varsayımlarını hukuka, eğitime, politika kurumlarına, reklamcılığa ve popüler kültüre yerleştirir. Dil, gerçekliği iktidar mimarisine uygun biçimde tanımlamaya yardım eder: rekabet “en uygun olanın hayatta kalması” olur, eşitsizlik bireysel beceri(sizlik)in sonucu olarak görülür, yoksulluk kişisel başarısızlık, kemer sıkma mali sorumluluk, özelleştirme verimlilik, işçi haklarına yönelik saldırılar ise işgücü piyasası reformu olarak görülür.
Rıza yalnızca açık ikna yoluyla üretilmez. Ludovico Silva, kitlesel iletişimin, reklamcılığın ve eğlencenin mevcut düzene bağlılığı bilinç düzeyinde nasıl yeniden üretebildiğini anlatmak için “ideolojik artık-değer” kavramını kullandı. Theodor Adorno ilişkili bir süreci “örtük mesaj” olarak tanımladı: bir televizyon dizisinin, bir reklamın ya da bir haberin açık içeriğinin altına yerleşmiş varsayımlar bilinçli denetimden kaçabilir ve neyin normal, mümkün ya da istenir göründüğünü biçimlendirmeye yardım edebilir. Bu, kemer sıkmanın neden siyasi bir tercih olarak değil de bir sorumluluk olarak görünebildiğini açıklamaya yardımcı olur. Örgütlenmenin, mücadelenin ve incelemenin kolektif uygulamaları bu varsayımları görünür kılabilir; böylece bunlar sorgulanabilir ve aşılabilir.3
Toplumsal güç yalnızca ideolojik, kültürel ya da simgesel değildir: maddi ve örgütsel temelleri de belirleyicidir. Bir grevi ayakta tutan sendika fonu, üretimi örgütleyen kooperatif, toprağı savunan köylü derneği, toplumsal ihtiyaçları karşılayan mahalle mutfağı ve koruma ile siyasi eğitim sağlayan kadın örgütü, hepsi pratik kapasiteler yaratır. Bunlar insanların hayatta kalmasına, müzakere etmesine, eylemi eşgüdümlemesine, kolektif otorite biçimleri kullanmasına, ayrıca güven ve en temel ihtiyaçlarını karşılamak için bir temel kurmasına imkân verir. Örneğin kooperatifler, pazarlar, kredi, mülkiyet hukuku ve daha geniş sınıf güçleri dengesi tarafından koşullanmaya devam etmelerine rağmen, öz yönetim okulları ve toplumsal gücün merkezleri de olabilir.4 Sistemik dönüşüme ancak bu koşulları değiştirebilecek daha geniş bir projeyle bağlandıklarında katkıda bulunurlar. Daha önce savunduğumuz üzere bu kurumlar, sosyalizmin “Henüz-Olmayan”ını, yani çalışan insanların kapitalist örgütlenmenin ötesini işaret eden kolektif kapasiteler geliştirdiği farklı toplumsal ilişkilerin maddi ön örneklerini cisimleştirebilir.5
Toplumsal güç mücadelesi, hem egemen sınıfın maddi gücüne hem de çıkarlarını toplumun sağduyusu olarak sunabilme yetisine meydan okumalıdır. Bunu yalnızca propaganda yoluyla yapamaz. Sosyalist hareketler hegemonyayı mücadele, örgütlenme, siyasi eğitim ve insanların çözümleme ve eyleme kapasitesi edindiği kurumların yaratılması yoluyla kurar. Praksis, yani kuram ile dönüştürücü pratiğin birliği, fikirlerin eylem yoluyla geliştirilmesini, sınanmasını ve olgunlaştırılmasını gerektirir. Kitle çizgisi, bu ilişkiyi pratiğe geçirmeye yarayan siyasi yöntemlerden biridir. Halkın deneyimlerinden ve fikirlerinden öğrenmekle başlar, bunları inceleme ve siyasi çözümleme yoluyla bir araya getirir ve kolektif eylem için daha net bir program olarak halka geri verir. Bu program sonra pratikte sınanır, dersleri toplanır ve süreç yinelenir. Bu nedenle kitle çizgisi fikirlerin yukarıdan dayatılması ya da kendiliğindenliğin göklere çıkarılması değil, halk deneyimi, siyasi çözümleme ve kolektif eylem arasında sürekli bir hareket demektir.
Sendikalar yalnızca daha yüksek ücretler ve daha iyi çalışma koşulları için pazarlık etmekle kalmaz, bu koşulların nasıl anlaşıldığını da dönüştürebilir. Kolektif mücadele yoluyla düşük ücretler, bireysel bir talihsizlik olarak değil, örgütlü kitle eylemiyle değiştirilebilecek daha geniş bir sömürü sisteminin parçası olarak görülmeye başlanabilir. Aynı şekilde konut ve eğitim mücadeleleri özel kaygıları siyasi sorulara dönüştürebilir. Toplumsal cinsiyete dayalı şiddete karşı örgütlenme başka bir örnek sunar: bu örgütlenme, aile ve hane içindeki şiddetin salt özel olmadığını, sınıf ilişkileriyle kesişen ve ataerkillik gibi toplumsal hiyerarşilerce sürdürüldüğünü gösterebilir.6 Bu tür doğrudan mücadeleler ve talepler, daha geniş bir siyasi bilincin geliştiği hammadde olabilir.
Toplumsal güç, dağınık mücadeleler ortak bir siyasi projede bir araya getirildiğinde büyür. Bu, işçi sınıfının ve köylülüğün doğrudan deneyimiyle yankı bulabilen ve onu bütünün çözümlemesiyle bağlayabilen örgütler gerektirir. Bu örgütler mücadelenin tarihini, dönüşüm için olağanüstü bir potansiyel taşıyabilen ama geçici de olabilen öfke anlarını biriktirir. Milyonlar Kahire ve Nairobi’nin, Cakarta ve Delhi’nin, Buenos Aires ve Quito’nun sokaklarını doldurur, ama geriye pek az kalıcı kapasite bırakır. Bu ülkelerin egemen sınıfları, yüzyılı aşkın bir süre içinde kendi yöntemlerini geliştirmiştir: önderliğin bazı kesimlerini egemen sınıfın içine özümsemek ve mücadeleye küçük tavizler sunmak, hareketleri farklılıklarını öne çıkararak bölmek, bekleyerek onları yıpratmak ve her şey işe yaramaz göründüğünde düzeni yeniden kurmak için bastırmak.
Seferberliğin kalıcı bir toplumsal güce dönüşebilmesi için kurumlar yaratması ya da güçlendirmesi gerekir: sendikalar, köylü örgütleri, kadın örgütleri, kooperatifler, kültür hareketleri, topluluk merkezleri, siyasi eğitim okulları, medya projeleri ve siyasi partiler. Bu tür kurumlar olmadan, muazzam bir kitle öfkesi bile, o anki çatışmanın ardından eylem için çok az kapasite bırakabilir. Örgütlenmenin görevi hareketlere dışarıdan nutuk çekmek ya da yalnızca onların kendiliğindenliğini kutlamak değildir. Görev, onların içinde çalışmak, deneyimlerinden öğrenmek, koşullarını üreten güçleri belirlemeye yardım etmek ve acil talepleri kapitalist toplumun yapısına bağlamaktır. Siyasi eğitim bu süreç içinde gelişir, ama bununla sınırlı değildir. Partiler ve hareketler ayrıca inceleme ve yetişme için bilinçli alanlar yaratır: okullar, kurslar, çalışma grupları ve kolektif öğrenmenin öteki biçimleri. İnsanlar buralarda deneyimlerini yorumlayabilir, kuramsal kavrayışlarını derinleştirebilir, örgütsel kapasiteler geliştirebilir ve ortak bir siyasi yönelim kurabilir. Bu nedenle siyasi eğitim hem mücadeleye kök salmıştır hem de bilinçli olarak örgütlenir.7
Ne var ki halk örgütleri, aşmaya çalıştıkları ilişkilerden bağışık değildir. Örgütçüler, görevliler ya da uzmanlar tabandan ayrı bürokratik bir katman oluşturduğunda, işçi sınıfının kendi içinde bir hiyerarşi gelişebilir. Dolayısıyla kalıcı kurumlar, örgütlenmenin kendisini bürokratikleşmeye ya da hiyerarşinin yeniden üretilmesine karşı bir güvence saymak yerine, demokratik katılımı, eleştiriyi, görevlerin dönüşümlü üstlenilmesini ve hesap verebilirliği korumalıdır. Demokratik canlılıkları güvence altında değildir: kitlelerle sürekli temasa ve kadrolar arasında düzenli siyasi eğitime bağlıdır.8
Dünyanın büyük bölümünde onlarca yıllık kemer sıkma, işçi sınıfı topluluklarında kamusal hizmetleri ve yaşam standartlarını aşındırdı. Gündelik hayatta ayakta kalmayı daha güvencesiz kılan politikalara ve koşullara karşı kitlesel seferberlikler ortaya çıktı. Arap ayaklanmaları, Occupy Nigeria, Şili’nin Estallido Social’i (Toplumsal Ayaklanma) ve Sri Lanka’nın Aragalaya’sı (Mücadele), her biri katlanılmaz hâle gelmiş koşullara karşı milyonları harekete geçirdi.9 Bu hareketlerin farklı seyirleri, seferberliği pekişmiş toplumsal güç saymaya karşı uyarır. Kalıcı örgütlenme, ortak bir program ve bağımsız kurumlar zayıf kaldığında, kitlesel seferberliğin enerjisi, sınıf güçlerinin altta yatan dengesinde karşılığı olan bir kayma üretmeden bir hükûmet değişikliğine yönlendirilebilir. Toplumsal güç, halk sınıfları talepleri oluşturabilecekleri, eylemi eşgüdümleyebilecekleri, kendi entelektüellerini yetiştirebilecekleri, kolektif yaşamı yeniden üretebilecekleri ve egemen sınıfa sınırlar koyabilecekleri kurumlara sahip olduğunda kalıcı hâle gelir. Toplumsal güç, bir sosyalist parti hükûmete girmeden önce de var olabilir. Hatta o olmadan bir seçim zaferi, altta yatan güçler dengesini büyük ölçüde değişmeden bırakabilir.
Toplumsal güç kamu kurumlarını savunmaya, darbelere direnmeye, özelleştirmeyi engellemeye ve toplumun siyasi ve ahlaki sözlüğünü yeniden biçimlendirmeye yardımcı olabilir. Yine de yatırım, üretim ve toprak üzerindeki belirleyici iktidar sermayenin elinde yoğunlaşmış kaldığı, hukukun ve zorun kurumları ise mevcut sınıf düzenini yeniden üretmeyi sürdürdüğü sürece, toplumsal güç tek başına sınırlı kalır. Egemen sınıfın toplum üzerindeki önderliğine meydan okuyabilir, ama kendi başına kapitalist mülkiyet ilişkilerini ya da devletin sınıfsal karakterini dönüştürmez.
Hükûmet Gücü
On dokuzuncu yüzyıldan beri modern işçi partileri ve ulusal kurtuluş hareketleri hükûmet yetkisini seçimler, ayaklanma ve sömürgecilik karşıtı savaş yoluyla aramıştır. Rusya, Çin ve Küba’daki devrimler, 1957’de Hindistan’ın Kerala eyaletinde bir komünist hükûmetin seçilmesi, 1960’ta Kwame Nkrumah’ın Gana’nın ilk cumhurbaşkanlığı seçimindeki zaferi, 1970’te Şili’de Halk Birliği hükûmeti ve 1998’de Hugo Chávez’in Venezuela’daki zaferi gibi birbirinden çok farklı deneyimler, hükûmet yetkisini ele geçirmenin daha geniş bir iktidar mücadelesinde önemli ama kısmi bir an olduğunu gösterir.
Sol hükûmetlerin hem ulusal hem de ulus altı düzeylerde karşılaştığı muazzam güçlüklere rağmen, hükûmet gücünün önemi küçümsenmemelidir. Hükûmetler toplumsal artığın bir bölümünü toplar ve dağıtır, bütçe belirler, görevli atar, kamu hizmetlerini yönetir, ekonomiyi düzenler ve bütün nüfusu etkileyen kararlar alır. Sol hükûmetler ücretleri artırdı, çalışma süresini kısalttı, eğitimi ve sağlık hizmetini genişletti, toprağı yeniden dağıttı, kiracıları korudu, ezilen toplulukların haklarını tanıdı ve işçi sınıfı örgütlerinin hareket edebileceği alanı genişletti. Bir okul yemeği, tahliyeye karşı koruma ya da daha yüksek bir asgari ücret gündelik hayatı dönüştürebilir. Mücadeleyle kazanılan reformlar, savunulması halk sınıflarının kolektif güçlerine duydukları güveni ve bu güce ilişkin kavrayışlarını pekiştirebilecek maddi kazanımlardır.10
Ne var ki hükûmet, devletten ve bir bütün olarak sistemden ayırt edilmelidir. Mao Zedong’un “Yeni Demokrasi Üzerine” yazısı, devlet sisteminin sınıfsal karakteri ile siyasi iktidarın örgütlendiği hükûmet biçimi arasında ayrım yapar.11 Bir hükûmet değişikliği, devletin sınıfsal karakterini değiştirmeden politikayı ve yürütme ya da yasama kurumlarının bileşimini değiştirebilir. Oysa devrimci bir geçişte sınıf iktidarı ile kurumsal biçim birbirinden ayrılamaz: yeni sınıf iktidarı, kendisinin örgütlenip kullanılabileceği kurumlar gerektirir.
Hükûmet yetkisi ayrıca siyasi iktidarın başka merkezleriyle de bir arada bulunur: mahkemeler, kalıcı bürokrasi, polis ve silahlı kuvvetler, merkez bankaları, dışişleri bakanlıkları ve diplomatik kadro, ulus altı yönetimler ve kamuoyunu biçimlendiren kurumlar. Yürütme ve yasama makamları seçimle rekabete açık olabilir, ama bunların denetimi bu alanın bütünü üzerinde komuta anlamına gelmez. Yargıçlar, generaller, üst düzey görevliler, diplomatlar ve merkez bankacıları kendilerini kalıcı bir düzenin bekçisi sayabilir; yasa çıkarılmasını engelleyebilir, ekonomi politikasını sınırlayabilir ya da yerleşik çıkarları tehdit eden bir hükûmete direnebilir. Bunlar gibi uzmanlaşmış işgücü bir gecede değiştirilemez; bu durum, Venezuela’da 2002–2003 petrol grevinde ve lokavtında görüldüğü gibi, sol hükûmetleri ekonomik ve teknokratik sabotaja karşı savunmasız bırakır. Bu olayda muhalefet güçleri ile devlete ait petrol şirketi Petróleos de Venezuela, S.A.’nın (PDVSA) yöneticileri ve teknisyenleri petrol üretimini iki ay boyunca fiilen durdurdu. Dolayısıyla bir sol hükûmet, denetlemediği ekonomik ve kurumsal iktidarlarla yüzleşmeye devam ederken hatırı sayılır bir hükûmet yetkisine sahip olabilir. Bu yüzden hükûmet gücü, mücadelenin sonu değil, mücadelenin alanıdır.12
Devralınmış kurumlar aracılığıyla çalışmak bir başka tehlike yaratır. Sol görevliler işlevlerini yerine getirebilmek için idari usulleri öğrenmek ve teknik yeterlilik edinmek zorundadır. Zamanla devletin neyin makul ve mümkün olduğuna dair varsayımlarını içselleştirebilirler; alacaklıları yatıştırmayı, piyasaları memnun etmeyi, reformları ertelemeyi ve halk taleplerini idari olarak yönetilebilir biçimlere çevirmeyi yönetmenin kaçınılmaz gerekleri saymaya başlayabilirler. Bu, yalnızca inançlarını bırakan zayıf bireylerin hikâyesi değildir. İnsanları ve örgütleri, içinde bulundukları kurumsal çevreler biçimlendirir. Hükûmet makamında uzun süre bulunmak, geçici tavizi alışkanlığa, alışkanlığı haklı çıkarmaya, haklı çıkarmayı da dönüşmüş bir siyasi bakışa çevirebilir.13
Bir sol hükûmet birbiriyle bağlantılı üç ayartıyla karşı karşıyadır: uyum, ikame ve himaye.
- Uyum: Bir hükûmet, mevcut sistemin dayattığı sınırları giderek kabul edip değiştireceğini vaat ettiği düzenin yöneticisi hâline geldiğinde uyum sağlamış olur. Uyum, programı mevcut güçler dengesine tabi kılar.
- İkame: Bir hükûmet, halk adına hareket ettiğinden idari eyleminin halkın örgütlü faaliyetinin yerini tutabileceğini varsaydığında, halk örgütlenmesinin yerine geçmeye başlar. Hareketlerden beklemeleri, disiplinli kalmaları ya da hükûmeti eleştirmeksizin savunmaları istenirken, bağımsız kitle girişimi bir tehdit olarak görülmeye başlar.
- Himaye: Bir hükûmet, halk örgütü olarak sunulan örgütler yarattığında, onların eylem kapsamını belirlediğinde, onları finanse ettiğinde ve halk örgütlenmesinin ifadesi olarak kutladığında himayeye girişmiş olur. Özerk örgütlenmeye kamusal destek başlı başına sorun değildir. Tehlike, devletin yarattığı ya da devletçe onaylanan yapılar mücadele içinde ortaya çıkmış örgütlerin yerini aldığında, resmî yönlendirmeye bağımlı hâle geldiğinde ya da hükûmet desteği sona erdiğinde çöktüğünde ortaya çıkar.
Halk Birliği hükûmeti döneminde Şili’nin (1970–1973) deneyimi, bu çelişkilerin çarpıcı bir örneğidir. Seçim zaferi, hükûmetin iddialı bir millileştirme ve yeniden dağıtım programını izlemesini sağladı; işçiler ve topluluklar ise kendilerine ait örgütlenme ve eşgüdüm biçimleri geliştirdi. Aynı zamanda ordu, yargı ve bürokrasi büyük ölçüde yerli yerinde kaldı; özel medya ile yerli ve yabancı sermaye de önemli bir güce sahip olmayı sürdürdü. Bu iç kısıtlar ABD emperyalist müdahalesiyle pekiştirildi. Nixon yönetimi, başından itibaren dönemin Devlet Başkanı Salvador Allende’nin iktidarı pekiştirmesini engellemeye çalıştı; CIA ise muhalefet partilerini, medyayı ve özel sektör örgütlerini gizlice finanse etti ve Halk Birliği hükûmetini zayıflatmak için çalıştı. Hükûmet yetkisi, örgütlü halk gücü, devralınmış devlet aygıtı, yerli kapitalist güç ve ABD devleti aracılığıyla kullanılan uluslararası güç tek bir süreç içinde birbiriyle etkileşti ve çatıştı. 1973 darbesi yalnızca hükûmetin yetersiz eylemiyle ya da halk seferberliğinin yetersizliğiyle açıklanamaz. Şili deneyimi, hükûmet gücü, toplumsal güç ve sistemik güç üzerindeki mücadelenin hem ulusal hem de uluslararası düzeylerde eşzamanlı olarak yürüdüğünü gösterir ve bu iktidar biçimleri arasındaki ilişkinin neden stratejik olarak ele alınması gerektiğini de vurgular.14
Kerala, farklı ama ilişkili bir kısıtlar kümesini gösterir. 1957’de, Kerala’nın Hindistan içinde bir eyalet olarak kurulmasından kısa süre sonra, Hindistan Komünist Partisi eyalet meclisinde en çok sandalyeyi kazandı ve E. M. S. Namboodiripad (halk arasında EMS diye bilinen) partisini hükûmete taşıdı. EMS, bir eyalet hükûmetinin elindeki yetkileri tarım reformunu ilerletmek, eğitim sistemini düzenlemek, işçi korumalarını güçlendirmek ve gıda tahılının kamusal tedarikini genişletmek için kullanmaya çalıştı. Bu reformlar, kiracı çiftçiler, tarım işçileri ve halk sınıflarının diğer örgütlü kesimleri arasında derin kökleri olan bir komünist hareketten beslendi, ama Kerala’daki hükûmet yetkisi Hindistan’ın federal sistemiyle ve ulusal düzeyde kullanılan yetkilerle sınırlı kaldı. 1959’da, süregelen bir muhalefet kampanyasının ardından Kongre Partisi önderliğindeki Birlik hükûmeti, Anayasa’nın 356. maddesi uyarınca komünist bakanlar kurulunu görevden aldı. Dolayısıyla Kerala deneyimi, hem örgütlü toplumsal gücün hükûmet yetkisine dönüştürüldüğünde neyi mümkün kılabileceğini hem de daha geniş devlet ve ekonomik düzen onun denetiminin dışında kaldığında hükûmet gücünün sınırlarını gösterir.
Mesele, hükûmete katılmanın özünde devrimci mi yoksa reformist mi olduğu değildir. Mesele, hükûmete katılmanın güçler dengesini nasıl değiştirdiğidir: halk sınıflarının bağımsız kapasitesini güçlendirip güçlendirmediği, hareketi devralınmış devlet kurumlarına özümseyip özümsemediği ya da gerilim içindeki her iki eğilimi birden üretip üretmediği.
Bu bakış açısından hükûmet gücü, toplumsal gücü güçlendirirken sistemik dönüşüme doğru bir yol açtığında en verimli olur. Bir sol hükûmet, işçilerin ve köylülerin örgütsel alanını genişletebilir, bilgiye erişimi artırabilir, kaynakları halk kurumlarına aktarabilir, ekonomik kararları kamusal tartışmaya tabi kılabilir ve sermayenin reformu hangi yollarla engellediğini görünür kılabilir. Sol hükûmet bunu yaparak yalnızca hükûmet makamı aracılığıyla reformları izlemekle kalmaz, bu makamı yerleşik kapitalist iktidar sistemine meydan okuyabilecek, halk sınıflarının daha geniş bir siyasi bloğunun kurulmasına yardım etmek için de kullanabilir.
Hareketler ile görevliler arasındaki ilişki diyalektik kalmalıdır. Hareketler hükûmetin uzantıları hâline gelmemeli, hükûmet kararları önemsizmiş gibi de davranmamalıdır. Hükûmetlerin, bürokratik alışkanlıkları ve elit direncini kırmak için halk baskısına ihtiyacı vardır; hareketlerin ise insanların yaşamlarını geniş ölçekte iyileştirmek ve mücadele kapasitelerini genişletmek için politikaya ve kamusal kaynaklara. İşçiler ve topluluklar bir sol hükûmetin kararlarına karşı çıktığında çatışmalar doğabilir, ama devrimci bir siyasi kültür, eleştiriyi ihanet saymadan bu tür çatışmaların üstesinden gelebilmelidir.
Hükûmet gücü değerlidir ama istikrarsızdır. Toplumda biriken güçle biçimlenir, bu arada devletin ve ekonominin daha derin yapıları içinde işler. Örgütlü toplumsal güçler zayıfsa ya da büyük ölçüde yoksa, hükûmet gücü etkisizleştirilebilir ve makamı korumak bağımsız bir siyasi projeyi korumaktan daha önemli hâle gelirse bir seferberliği söndürme aracına dönüşebilir. Belirli bir bağlamda hükûmet gücünü üstlenmenin yararlı olup olmadığına ya da hangi biçimde yararlı olduğuna dair değerlendirme, bu nedenle hem hükûmet aracılığıyla mümkün olan örgütlenme, maddi yaşam ve sınıf güveni alanındaki ilerlemeleri hem de hükûmete uzun süre katılmanın hareketleri ve görevlileri kapitalist devletin mantığını içselleştirmeye ne ölçüde götürebileceğini hesaba katmalıdır. Hiçbir formül bu soruyu önceden çözmez, ama sorunun kendisi de göz ardı edilemez.
Sistemik Güç
Devlet sıklıkla, seçimi kim kazanırsa onun programını uygulayan tarafsız bir araç olarak tanımlanır. Bu yanlıştır. Modern kapitalist devlet boş bir zeminde ortaya çıkmadı. Yasaları, mülkiyet biçimleri, idari rutinleri, zor kurumları ve düzen fikirleri kapitalizmle birlikte gelişti. Bireysel kapitalistleri kısıtlayabilir, piyasaları düzenleyebilir, serveti vergilendirebilir, refah sistemleri kurabilir ve sanayileri millileştirebilir; çoğu zaman bunu halk mücadelesinin sonucu olarak yapar. Ama sermayenin bir kesimini kısıtlamak kapitalist iktidarı aşmakla aynı şey değildir. Devlet, birikimin koşullarını ve bir bütün olarak kapitalist sistemi korumak için belirli kapitalistleri ya da sermaye fraksiyonlarını disipline edebilir.15
Küresel Güney’de sistemik dönüşümün yüzleşmesi gereken ilişkiler, sömürgeci fetih ve sonrasıyla da biçimlenmiştir. Sömürge yönetimleri toprağı, emeği, vergilendirmeyi, sınırları, hukuki statüyü ve zoru, kaynakların çıkarılmasına ve emperyal egemenliğe hizmet edecek biçimde yeniden düzenledi. Biçimsel bağımsızlık ulusal egemenliği kurdu, ama hammadde ihracatı, eşitsiz toprak mülkiyeti, ırksal ve etnik hiyerarşiler, dış finans ya da halktan ayrı idari kurumlar etrafında yapılanmış ekonomileri kendiliğinden dönüştürmedi. Dolayısıyla bu koşullarda sistemik dönüşüm, hem yurtiçi sınıf ilişkileriyle hem de bunların yeniden üretildiği uluslararası ve yeni-sömürgeci ilişkilerle yüzleşmek zorundadır. Sınıfsal, ulusal, sömürgecilik karşıtı ve emperyalizm karşıtı boyutları birbirinden ayrılamaz ya da kapitalist merkezlerden türetilmiş bir modele eklenmiş unsurlar gibi ele alınamaz.
Bu dinamiğin tarih boyunca nasıl işlediğini gördük. Sömürgecilik karşıtı güçler devlet iktidarını kazandığında, birçoğu Nkrumah’ın “yeni-sömürgecilik” dediği dış egemenlik biçimlerini kırmaya ve esaslı bir ulusal egemenlik kurmaya çalıştı. Ancak gidişatları ayrıştı.16 Çin ve Vietnam’dakiler gibi açıkça sosyalist projeler geliştiren devrimci süreçler, yeni sınıf iktidarı ilişkilerini pekiştirme çabasıyla mülkiyet ilişkilerini ve devlet kurumlarını dönüştürerek daha da ileri gitti. Ne var ki sömürgecilik karşıtı diğer birçok devlet projesi sonradan darbeler, borç krizleri ve IMF ile Dünya Bankası destekli yapısal uyum programları yoluyla zayıflatıldı, devrildi ya da yönü değiştirildi.
Küresel Güney’in büyük bölümünde iktidar mücadelesi, başlangıçta, hemen görünür bir sınıf mücadelesi olarak değil, bir ulus ile onu egemenliği altına alan dış güçler arasındaki bir hesaplaşma olarak ortaya çıktı. Örneğin Venezuela gibi ülkelerdeki ve Sahel boyunca süren süreçler, ulusal egemenliği yeniden kurma girişimiyle başladı.17 Borcun, yaptırımların, yabancı yatırım korumalarının, eşitsiz ticaretin ve parasal bağımlılığın baskısı altında egemenlik, şüphesiz zorunlu bir mücadele alanı ve dönüştürücü programlar için bir ön koşuldur.
Yine de emperyal güç yalnızca dış güçler aracılığıyla değil, bağımlılıktan yararlanan yurtiçi sınıf güçleri aracılığıyla da işler; bunlar arasında ticari ve finansal sermayenin kesimleri ile birikimi yabancı sermayeye bağlı toprak sahibi sınıflar yer alır. Dış saldırıya karşı ulusal birlik çağrısı yapıp emperyal gücün yeniden üretildiği yurtiçi sınıf güçleriyle yüzleşmeyen mücadeleler, üretimi, toprağı ve ulusal kaynakları kimin denetlediği sorusunu erteler; üretim ilişkilerini dönüştürmeden egemenliği geri kazanır ve yabancıyla uyumlu bir elitin yerine yalnızca ulusal bir elit koyar. Dolayısıyla egemenlik sosyalist dönüşüm için gereklidir, ama onun yerini tutamaz. Bu nedenle emperyalizm karşıtı mücadele ve sınıf mücadelesi aynı sürecin iç içe geçmiş boyutları olarak anlaşılmalıdır.
Finans kurumları ve mekanizmaları, yeni-sömürgeci iktidarın çağdaş mimarisinin merkezindedir: borç müzakereleri kemer sıkma ve özelleştirme dayatmanın mekanizmalarına dönüşebilirken, bankalar, tahvil piyasaları ve kurumsal yatırımcılar devletlerin kredi alıp alamayacağını ve hangi koşullarla alacağını belirler. Ticaret ve yatırım anlaşmaları, hükûmetlerin elindeki politika alanını daha da kısıtlayabilir. Dünya Ticaret Örgütü’nün Fikri Mülkiyet Haklarının Ticaretle Bağlantılı Yönleri Anlaşması (TRIPS), ilaçlar, teknolojiler ve hatta bitki çeşitleri üzerindeki tekel haklarını pekiştirebilecek fikri mülkiyet koruması için uluslararası standartlar belirler. Öte yandan ABD dolarının baskın uluslararası rolü, rezervlerin, ticaretin, borcun ve sınır ötesi ödemelerin ağırlıklı olarak dolar cinsinden kaldığı bir finans sistemi aracılığıyla ABD’ye özel bir manivela sağlar.18 Kredi derecelendirme kuruluşları borçlanmanın maliyetini ve erişilebilirliğini daha da etkileyebilir. Çok uluslu şirketler küresel tedarik zincirleri, teknolojiler, patentler ve yatırım üzerindeki denetimleri yoluyla muazzam bir güç kullanır.19
Sistemik dönüşüm ayrıca, çoğu kez tek bir ihracat malından elde edilen rantlara bağımlı olan ekonomilerin devralınmış sömürge mirasıyla da yüzleşmelidir. Radikal bir hükûmet altında petrol, madenler ve diğer ihracat kalemleri yeniden dağıtım ve kamu yatırımı için kaynak sağlayabilir, ama bu tür gelirlere bağımlılık süreci fiyat çöküşlerine, yaptırımlara, ticaret ve teknolojinin yabancı denetimine ve kaynak çıkarmaya dayalı üretim yapısının kalıcılığına açık bırakır. Gelir, egemenliği sürdürmek için gereken üretim temelini kendiliğinden dönüştürmeden hareket alanını genişletebilir.
Bu iktidar mimarisi içinde ekonomik eşitsizlik korunurken işçilere hukuk önünde biçimsel olarak eşit yurttaşlar olarak belirli siyasi haklar tanınır. Üretim içinde kapitalistler sermayeye sahip olmaya ya da onu denetlemeye ve yatırım, teknoloji, istihdam ve emek süreci üzerinde otorite kullanmaya devam ederken, işçiler hayatta kalmak için emek güçlerini satmaya bağımlıdır. Biçimsel siyasi eşitlik anlamlıdır, ama bu çerçeve içinde ekonomik eşitsizliğin toplumsal temeline dayanır.
Sistemik güç, maddi yaşamın örgütlendiği ilişkilere gömülü olan bu daha geniş mimariyi dönüştürmeye çalışır: özel mülkiyet, ücretli emek, finans, toprak, toplumsal yeniden üretim, işbölümü ve piyasa. Bu mimari iş yerini ve bakanlığı, alacaklıyı ve merkez bankasını, şirketi ve ticaret anlaşmasını, devralınmış devleti ve dünya pazarını birbirine bağlar. Tarihsel olarak üretilmiş olsalar da bu ilişkiler, insanların yarattığı ve dönüştürebileceği toplumsal ilişkiler olarak değil, toplumsal yaşamı yöneten doğal ve değişmez yasalar olarak görünmeye başlar.
Bu çelişkiden çıkmanın bir yolu, hâlâ eski düzene gömülü kurumlar ve üretim yapıları içine yeni sosyalist ilişkiler getirmektir; Chávez buna “aşılama stratejisi” (estrategia del injerto) diyordu. Açıkladığına göre aşı, hâlâ sermayenin egemen olduğu bir ekonomi içinde bir “ağırlık merkezi” olarak kurulan yeni bir toplumsal mülkiyet birimidir. Yalıtılmış bir bölge olarak kalması amaçlanmaz ve etkisini “her yöne” yaymalıdır: tedarik zincirleri boyunca, dağıtıma ve çevresindeki okullara, konutlara ve topluluk yaşamına. Chávez, kendi hâline bırakılırsa “kapitalizm denizi”nin aşıyı yutacağı konusunda uyardı; ya doğrudan ezecek ya da biçimsel olarak toplumsal mülkiyette kalmaya devam ederken onu yeniden kapitalist ilişkilerin içine emecekti.20 Bu deneyde hükûmet gücü, toplumsal gücün kurulmasına yardım etmek için kullanıldı ve ikisi de sistemik dönüşüme yöneltildi.
Sistemik dönüşüme giden yolda, Venezuela’dan Sovyetler Birliği’ne ve Çin’e kadar farklı devrimci süreçler 1871 Paris Komünü’nün derslerinden yararlandı. Marx’ın yazdığı gibi bu deneyim, işçi sınıfının mevcut devlet makinesini öylece ele geçirip yeni amaçlar için değiştirmeden kullanamayacağını gösterdi.21 Lenin bu savı Devlet ve Devrim’de daha da geliştirdi.22 Her ikisi için de sorun idarenin kendisi değildi (her karmaşık toplum eşgüdüm, bilgi, kayıt, planlama ve kolektif karar alma gerektirir); sorun, bu kapasitelerin halk denetiminden ayrılması ve toplumun üstünde duran uzmanlaşmış bir iktidarda yoğunlaşmasıydı. Devrimci bir süreç ek bir pratik sorunla karşı karşıyadır: örgütlenme ve mücadele için büyük kapasiteler geliştiren hareketler, karmaşık kurumları yönetmek için gereken teknik ve idari kapasitelere kendiliğinden sahip olmaz. Bu nedenle bu kapasiteleri halk denetimini korurken geliştirmek, başlı başına sistemik dönüşümün parçasıdır.
Dolayısıyla devlet iktidarını dönüştürmek, muhafazakâr bakanların yerine sosyalist bakanlar koymaktan fazlasını gerektirir. İdareyi demokratikleştirmeyi ve siyasi bakımdan tarafsız olmayan zor kurumlarıyla yüzleşmeyi gerektirir. Polis, silahlı kuvvetler ve güvenlik kurumlarının demokratik ve halk denetimine tabi kılınması, içeriden dönüştürülmesi, yeni halk savunması biçimleriyle değiştirilmesi ya da bu süreçlerin bir bileşimiyle yeniden biçimlendirilmesi gerekebilir. Sistemik dönüşüm ayrıca, rutinleri sınıf, sömürge, ırk, kast ve ataerkil tahakkümü yeniden üreten kurumların yeniden yapılmasını gerektirir. Demokrasi, dönemsel seçimlerle sınırlı kalamaz; yönetme sürecinin tamamına yayılmalıdır: ihtiyaçları belirleme, öncelikleri müzakere etme, karar alma, bunları uygulama, sonuçları değerlendirme ve hataları düzeltme. Demokratik planlama da bu kararları yalnızca bakanlıklara, teknik uzmanlara ya da piyasaya bırakmak yerine, ihtiyaçları ve kapasiteleri iş yerleri, bölgeler, sektörler ve kuşaklar arasında eşgüdümlemelidir.
Yine de üretim demokratik denetimin dışında kalırsa, siyasi dönüşüm sınırına ulaşır. Yatırım ve üretime ilişkin büyük kararlar özel denetim altında kaldığı sürece sermaye, nelerin üretileceği, yatırımın nereye akacağı, hangi teknolojilerin geliştirileceği, kimin emeğinin kullanılacağı ve neyin kârsız diye terk edileceği konusundaki belirleyici gücü elinde tutar. Özel birikim hâlâ yaşamın maddi temellerini yönetirken bir hükûmet halk adına yasa çıkarabilir. Bu nedenle devrimci bir süreç, kolektif varoluşu örgütleyen büyük kararları toplumsallaştırmalıdır. Bu, finansın, enerjinin, madenlerin, ulaşımın, iletişimin, büyük ölçekli sanayinin, toprağın ve diğer stratejik sektörlerin demokratik kamusal denetimini gerektirebilir. Bu tür sektörlerde kamu mülkiyeti gerekli olabilir, ama yeterli değildir. Bir devlet işletmesi iş yeri hiyerarşisini, bürokratik ayrıcalığı ve işçilerin ve toplulukların dışlanmasını sürdürebilir. Toplumsallaştırma, demokratik yetkiyi üretime, planlamaya, yatırıma ve toplumsal artığın tahsisine yaymalıdır. Bölgeler ve sektörler arasında eşgüdüm sağlamalı, ekolojik sınırları hesaba katmalı ve acil ihtiyaçları daha uzun vadeli toplumsal ve ekolojik önceliklerle dengelemelidir.
Sorular somuttur:
- Bir fabrikanın ya da çiftliğin neyi üreteceğine kim karar verir?
- Hangi toplumsal ihtiyaçlara öncelik verilir?
- İş hangi koşullarda yapılır?
- Üretimin çevredeki topluluklar ve ekosistemler üzerinde ne sonuçları vardır?
- Artığı kim denetler ve hangi amaçlara yöneltilir?
- İşçilerin planlamada ve yönetimde ne kadar yetkisi vardır?
Bunlar ikincil idari sorular değildir. Üretimin insan ihtiyacı etrafında yeniden örgütlenip örgütlenmediğini ya da yalnızca yeni bir yönetici katman tarafından idare edilip edilmediğini belirlerler.
Sistemik dönüşüm ayrıca halk otoritesi ve katılımının yeni kurumlarının yaratılmasını da içermelidir. Bunların biçimleri tarihsel olarak farklılık göstermiştir: komünler, sovyetler ve konseyler, halk kongreleri, köy ve mahalle komiteleri, danışma organları, kitle örgütleri, halk cepheleri, komünal konseyler ve halk denetimi ve geri çağırma mekanizmaları. Venezuela’nın komünleri, hâlâ çekişme konusu olan daha geniş bir devlet ve ekonomi içinde, bölgesel örgütlenme, kamusal kaynaklar ve kolektif üretim aracılığıyla halk otoritesi kurma çabalarına somut bir örnek sunar. Komünler bunu yaparak sistemik dönüşüm için halk gücünü ve güçler dengesini kurmaya yardım eder. Önemli olan, insanların müzakere etmesine, karar vermesine, uygulamasına, denetlemesine ve düzeltmesine imkân verip vermedikleri ve otoritelerinin bürokrasi ve sermaye karşısında genişleyip genişlemediğidir.
Halk kurumları, onlar adına hareket ettiğini iddia eden örgütlerce içi boşaltılabilir de. Peter Kropotkin, Lenin’e yazdığı Mart 1920 tarihli mektupta parti komitelerinin pratikte sovyetlerin yerini aldığı ve bürokrasinin kusurlarını yeniden ürettiği konusunda uyardı. Mesele örgütlenmeyi kendiliğindenliğe karşı koymak değil, partilerin, görevlilerin ve idari organların işçilerin ve toplulukların inisiyatif ve otorite kullandığı kurumlara karşı hesap verebilir kalmasını sağlamaktır.23
Yeni devlet bir mücadele alanı olarak kalır. Görevliler ayrıcalıklar edinebilir, uzmanlar kendilerini demokratik denetimden yalıtabilir ve devrimci kurumlar onları yaratan insanlardan kopabilir. Che Guevara’nın sosyalist bilince ve “yeni insan”a ilişkin düşüncelerinde ileri sürdüğü gibi, siyasi otorite insan öznelliğinin dönüştürülmesine de katkıda bulunabilir; ancak bu dönüşüm yalnızca idari telkine değil, bilinçli katılıma ve yeni toplumsal ilişkilere bağlıdır.24
Yeni bir düzen, devraldığı otorite, adalet, topluluk, önderlik ve yükümlülük kavramlarını ne öylece silebilir ne de değişmemiş olarak kabul edebilir. Devralınmış kültürel biçimlerle eleştirel biçimde çalışmalı, özgürleşmeci bir projeye hizmet edebilecek olanı korumalı ve dönüştürmeli, bu arada içerdikleri hiyerarşilere karşı çıkmalıdır. Devrimci gelenekler bu sorunla defalarca karşılaşmıştır. Marksizmi Çin’in tarihsel koşullarıyla ilişki içinde geliştirme çabaları, Amílcar Cabral’ın “kaynağa dönüş” ve yeniden Afrikalılaşma çağrısı ve José Carlos Mariátegui’nin Amerika’daki sosyalizmin bir kopya ya da taklit değil, bir “kahramanca yaratım” olması gerektiği yönündeki ısrarı, ortak bir soru ortaya koyar: devrimci bir süreç, içlerine gömülü tahakküm ilişkilerini dönüştürürken yaşayan kültürel geleneklerden nasıl yararlanabilir?25
Bütün bu nedenlerle devrimci iktidar, devrimci kültüre yansıyan halk kapasitesinin sürekli genişlemesiyle ölçülmelidir. Bir devlet, yalnızca kırmızı bir bayrak çektiği ya da devrimci bir dil kullandığı için sosyalist sayılamaz. Karakteri somut olarak yargılanmalıdır:
- İşçiler ve topluluklar üretim ve planlama üzerinde yetki kazanıyor mu?
- Köylüler toprak ve tarım üzerinde güç kazanıyor mu?
- Kadınlar ve ezilen topluluklar toplumsal yaşamı dönüştürmek için kurumsal araçlar ediniyor mu?
- İnsanlar kamu kurumlarını denetleyip politikayı düzeltebiliyor mu?
- Yeni kurumlar yönetenler ile yönetilenler arasındaki ayrılığı azaltıyor mu?
Sistemik güç, bir kerede ve kalıcı olarak ele geçirilecek bir aygıt değildir. Toplumsal ilişkileri sürekli halk yönlendirmesi altında dönüştürme ve yeniden üretme kapasitesidir.
Süreç Olarak İktidar
Üç iktidar biçimi (toplumsal, hükûmet ve sistemik) her hareketin sabit bir sırayla tırmandığı bir merdivenin basamakları değildir: eşzamanlı ve eşitsiz gelişirler. Devrimci krizlerde, siyasi otoritenin rakip merkezleri ortaya çıkıp bir arada var olabilir; Lenin’in Rus Devrimi’nde “ikili iktidar” diye tanımladığı durum budur. Devrimci kurumlar, mevcut devletinkilerle yan yana ve onlarla rekabet içinde otorite kullanabilir. Çin’deki devrimci üs bölgeleri ilişkili ama ayrı bir örnek sunar: devrimci güçler ile mevcut düzen arasında çekişilen topraklarda toplumsal örgütlenme, silahlı otorite, idare, toprak reformu ve yeni siyasi kurumlar birlikte gelişti. Başka koşullarda toplumsal güç yasal örgütlenme yoluyla, hükûmet gücü seçimler yoluyla büyüyebilir; yerleşik güçler reformu engellediğinde ise sistemik güç üzerindeki çatışma keskinleşebilir.
Bu üç biçim arasındaki ilişki sosyalist stratejinin merkezindedir:
- Toplumsal güç, örgütlenme, bilgi, güven, maddi işbirliği ve siyasi birlik geliştirerek insanları yönetme görevine hazırlar. Yeterli toplumsal güç olmadan bir sol hükûmet yalnızlaşabilir ve sermayenin, düşman medyanın ve yerleşik devlet kurumlarının baskısı altında geri çekilmeye ya da uzlaşmaya zorlanabilir. Ancak hükûmet ve sistemik dönüşüm için bir strateji geliştirmeyen toplumsal güç, örgütlü gücü daha geniş toplumsal değişime çevirmekte yetersiz kalabilir.
- Hükûmet gücü, reformlar kazanabilir, kaynakları yeniden yönlendirebilir, kurumsal alan açabilir ve devralınmış düzenin sınırlarını açığa çıkarabilir. Örgütlü toplumsal güçten sistemik dönüşüme bir köprü işlevi görebilir. Ama hareketleri dizginleyebilir, beklentilerini düşürebilir ve bağımsız örgütleri seçim makinesine çevirebilir. Arkasında bağımsız toplumsal güç olmadan hükûmet yalnızlaşabilir ya da mevcut düzene özümsenebilir; sistemik güçle yüzleşmeden reformları, denetlemediği yapılarla kısıtlı kalır.
- Sistemik güç, mülkiyetin, üretimin, devletin ve kapitalist egemenliğin yeniden üretildiği daha geniş ilişkilerin dönüştürülmesi yoluyla kullanılır. Ama sistemik dönüşüm, yeni kurumları halk yönlendirmesi altında tutmak için sürekli toplumsal güce ve dönüşmüş toplumsal ilişkileri örgütleyip yönetebilecek siyasi kurumlara bağlıdır. Bu olmadan sistemik dönüşüm, adına hareket ettiği insanların üstünde duran yeni bir iktidar doğurabilir.
Dolayısıyla siyasi strateji, iktidarı makamlardan, yasalardan ya da sloganlardan çıkarsamak yerine somut sorular sormalıdır:
- Belirli bir mücadele, insanları öncekinden daha örgütlü, siyaseten daha yetkin ve maddi olarak daha iyi durumda bırakıyor mu?
- Bir reform, halk sınıfları ile sermaye arasındaki güçler dengesini nasıl değiştiriyor?
- Bir seçim zaferi halkın katılımını genişletiyor mu, yoksa siyaseti giderek bakanların ve görevlilerin işine mi indirgiyor?
- Bir kamu programı yetkiyi işçilere ve topluluklara mı aktarıyor, yoksa hesap vermeyen bir bürokraside mi yoğunlaştırıyor?
- Millileştirme planlamayı, yatırımı ve toplumsal artığı demokratik denetim altına mı alıyor, yoksa yalnızca özel bir sahibin yerine devletçe atanmış bir yönetici mi koyuyor?
- Uluslararası işbirliği kolektif egemenliği genişletiyor mu, yoksa bağımlılığı mı yeniden üretiyor?
- Yeni kurumlar halkın önderleri eleştirmesine, politikanın seyrini düzeltmesine ve yetkisini kötüye kullanan temsilcileri geri çağırmasına ya da görevden almasına imkân veriyor mu?
Bu sorular iki zıt hatadan kaçınmaya yardımcı olur. Seçim yanılsaması hükûmetin denetimini sistemin denetimiyle karıştırır; devrimci sabırsızlık ise reformları, seçimleri ve kısmi zaferleri, kapitalizmi hemen ortadan kaldırmadıkları için reddeder. Reformlar kalıcı kurumlar yarattığında, siyasi güveni geliştirdiğinde ve sınıf çatışmasını berraklaştırdığında toplumsal gücü inşa edebilir. Seçimler katılımı genişlettiğinde ve mevcut kurumların sınırlarını açığa çıkardığında devrimci siyaseti ilerletebilir. Hükûmet gücü, kamusal yetki sermayenin gücünü zayıflatmak ve bağımsız halk kapasitesini güçlendirmek için kullanıldığında, sistemik dönüşüme doğru bir köprüye dönüşebilir.
İktidar, bir parlamentoda, bakanlıkta ya da cumhurbaşkanlığı sarayında saklanan bir nesne değildir. Kurumlar ve gündelik yaşam aracılığıyla yeniden üretilen, toplumsal güçler arasındaki bir ilişkidir. Egemen sınıf yalnızca üretim araçlarını denetlediği ve zor aygıtı ile diğer devlet kurumları aracılığıyla nüfuz kullandığı için değil, özel mülkiyet, ücretli emek, hukuk, eğitim, kültür ve toplumsal yeniden üretim kurumları iktidarının dayandığı toplumsal ilişkileri sürekli yeniden ürettiği için de güçlüdür. İşçi sınıfı ilanla değil, üretimi örgütleme, toplulukları ayakta tutma, bilgi yaratma, ittifaklar kurma, toplumu yönetme ve yeni bir düzeni savunma yönündeki pratik kapasiteyi geliştirerek güçlü olur.
Her egemen düzen kendini kalıcı olarak sunar. Yasaları tarihten daha eski, kurumları taştan daha sağlam, eşitsizlikleri ise doğal düzenin bir parçası gibi görünür. Oysa her toplumsal düzeni insanlar yapmıştır. Yapılan, yeniden yapılabilir.
Sosyalizmin ölçüsü, bir hükûmet binasının üstündeki bayrağın rengi değildir. Sıradan insanların işlerini biçimlendirme, kolektif yaşamı sürdürme, toplum genelinde planlamaya katılma, topluluklarını yönetme, önderleri hesap verir kılma ve ortak geleceklerini belirleme yönündeki büyüyen kapasitesidir. Görev, eski makinenin üzerine yalnızca yeni bir el koymak değil, iktidarın kullanıldığı kurumları ve toplumsal ilişkileri dönüştürmek ve halk iktidarına kalıcı bir demokratik biçim vermektir. Ufuk budur: kendi kendini yönetmeyi öğrenen ve bu süreç içinde yeni bir dünya kurmayı öğrenen bir halk.
- Perry Anderson, The H-Word: The Peripeteia of Hegemony (London: Verso, 2017); Perry Anderson, The Antinomies of Antonio Gramsci (London: Verso, 2017).
- Antonio Gramsci, Selections from the Prison Notebooks of Antonio Gramsci, ed. and trans. by Quintin Hoare and Geoffrey Nowell Smith (New York: International Publishers, 1971), 263.
- Ludovico Silva, La plusvalía ideológica [Ideological Surplus Value] (Caracas: Universidad Central de Venezuela, 1970); Theodor W. Adorno, ‘How to Look at Television’, Quarterly of Film, Radio and Television 8, no. 3 (1954): 213–235.
- Tricontinental: Institute for Social Research, The Cooperative Movement in Kerala, India, Studies on Socialist Construction, 2 December 2025, https://thetricontinental.org/study-kerala-cooperatives/.
- “Henüz-Olmayan” kavramı hakkında daha fazlası için bkz. Tricontinental: Institute for Social Research, The Future, dossier no. 100, 5 May 2026, https://thetricontinental.org/dossier-the-future/.
- Silvia Federici, Caliban and the Witch: Women, the Body and Primitive Accumulation (New York: Autonomedia, 2004).
- International Peoples’ Assembly, Internationalist Collective of Political Education, Political Education as a Permanent Process: Global Perspectives on Education and Struggle (2025), https://ipa-aip.org/wp-content/uploads/2026/05/EN-Political-Education-as-a-Permanent-Process.pdf.
- Mao Zedong, ‘Reform Our Study’, May 1941, Selected Works of Mao Tse-Tung, vol. 3 (Beijing: Foreign Languages Press, 1965), 17–25.
- Vincent Bevins, If We Burn: The Mass Protest Decade and the Missing Revolution (New York: PublicAffairs, 2023).
- André Gorz, Strategy for Labor: A Radical Proposal (Boston: Beacon Press, 1967).
- Mao Zedong, ‘On New Democracy’, 15 January 1940, Selected Works of Mao Tse-Tung, vol. 2 (Peking: Foreign Languages Press, 1965).
- Nicos Poulantzas, State, Power, Socialism (London: New Left Books, 1978), 128–129.
- Adam Przeworski, Capitalism and Social Democracy (Cambridge: Cambridge University Press, 1985); Ralph Miliband, Parliamentary Socialism: A Study in the Politics of Labour (London: George Allen and Unwin, 1961).
- Halk Birliği hükûmeti ve Şili’deki 1973 darbesi hakkında daha fazlası için bkz. Tricontinental: Institute for Social Research, The Coup Against the Third World: Chile, 1973, dossier no. 68, 5 September 2023, https://thetricontinental.org/dossier-68-the-coup-against-the-third-world-chile-1973/.
- Nicos Poulantzas, State, Power, Socialism, 49–119, 123–145; Fred Block, ‘The Ruling Class Does Not Rule: Notes on the Marxist Theory of the State’, Socialist Revolution, no. 33 (May–June 1977): 6–28.
- Efemia Chela and Vijay Prashad, eds., The Revolutionary Thoughts of Kwame Nkrumah (Johannesburg: Inkani Books, 2024), https://inkanibooks.co.za/product/kwame-nkrumah/; Grieve Chelwa and Vijay Prashad, How the International Monetary Fund Strangles Africa (Johannesburg: Inkani Books, 2026).
- Tricontinental: Institute for Social Research, The Sahel Seeks Sovereignty, dossier no. 91, 12 August 2025, https://thetricontinental.org/dossier-sahel-alliance-sovereignty/.
- Doların uluslararası rolü hakkında daha fazlası için bkz. Tricontinental: Institute for Social Research, The Architecture of Power: The Dollar, Financialisation, and the Struggle for Sovereignty, dossier no. 100, 7 July 2026, https://thetricontinental.org/dossier-de-dollarisation/.
- Yash Tandon, Trade Is War: The West’s War Against the World (New York: OR Books, 2015).
- Húgo Chávez, ’15 Nov. 2012 Reunión de Trabajo’, uploaded by VideoPrensa 8 June 2015, Youtube video, https://www.youtube.com/watch?v=fEq2Ef7v99A.
- Karl Marx, ‘The Civil War in France’, in Paris Commune 150, 26 May 2021, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/05/Paris-Commune-150-Tricon.pdf.
- V. I. Lenin, ‘The State and Revolution’, in Collected Works, vol. 25 (Moscow: Progress Publishers, 1964).
- Peter Kropotkin, ‘Letter to Lenin’, 4 March 1920. Mektup ayrıca The Conquest of Bread and Other Writings, ed. Marshall Shatz (Cambridge: Cambridge University Press, 1995) içinde yeniden basılmıştır.
- Ernesto Che Guevara, Socialism and Man in Cuba (1965).
- Amílcar Cabral, National Liberation and Culture (Syracuse: Syracuse University, 1970); José Carlos Mariátegui, ‘Anniversary and Balance Sheet’, Amauta, no. 17 (3 September 1928), reprinted in José Carlos Mariátegui: An Anthology, ed. Harry E. Vanden and Marc Becker (New York: Monthly Review Press, 2011), 127–132.
Kaynak: https://thetricontinental.org/dossier-socialist-strategy-architecture-of-power/