Herkes İçin Yeşil Elektrifikasyon Hedefi mi?

Avrupa’nın Temiz Teknoloji Diplomasisi İçin Bir Katalizör Olarak COP31

 

Bu yılki Taraflar Konferansı’na, COP31’e, Antalya’da Avustralya ve Türkiye başkanlık ediyor. Ev sahibi Türkiye, Küresel İklim Eylemi Gündemi’nin bir parçası olarak, elektriğin küresel enerji tüketimindeki payını bugünkü yüzde 20’den 2035’e kadar yüzde 35’e çıkarmayı öngören küresel bir elektrifikasyon hedefi de dâhil olmak üzere kendi gündemini belirliyor. Desteği en üst düzeye çıkarmak için COP eş başkanları bağlayıcı olmayan ve belirli olmayan bir hedef öneriyor. AB ve bazı diğer ülkeler girişimi etkin biçimde desteklese de gelişmekte olan ülkelere mali destek yine bir sorun. Son küresel enerji fiyatı şokları bile, iklim eylemini, enerji güvenliğini ve rekabet gücünü yerinde bir biçimde bir araya getirmesine rağmen, yeşil bir elektrifikasyon hedefini güvenceye almaya yetmiyor. Almanya ve AB, iklim dostu elektrifikasyon konusundaki uluslararası iş birliğini COP31’in ötesine taşımak ve özellikle ikili ilişkiler aracılığıyla yolu açmak için çalışmalı.

Bugün uluslararası iklim müzakereleri (Taraflar Konferansları, COP’ler) esas olarak daha önce üzerinde uzlaşılmış iklim hedeflerinin uygulanmasına odaklanıyor. Her yıl ev sahibi ülkeler, Paris Anlaşması’nın uygulanmasını hızlandırmak için yeni girişimler öneriyor. Örneğin Brezilya’daki COP30’da kabul edilen Küresel İklim Eylemi Gündemi, iklim hedeflerine yönelik ilerlemenin düzenli olarak gözden geçirilmesini içeriyor. COP31 için Türk ev sahipleri atığın azaltılmasına ve kentlerin iklim dayanıklılığının artırılmasına bakıyor ve özellikle küresel bir elektrifikasyon hedefi (COP31 35’e 35 Küresel Elektrifikasyon Taahhüdü) üzerinde uzlaşmayı umuyor. Böyle bir hedef, Brezilya’nın geçen yıl başlattığı fosil yakıtların aşamalı olarak terk edilmesi süreciyle (Fosil Yakıtlardan Uzaklaşma, TAFF) doğrudan ilişkilendirilebilir (bkz. SWP Yorumu 05/2026). Bu, fosil yakıtlarla üretilen elektriğin dışarıda bırakılmasının sağlanması anlamına gelir; oysa COP31 için önerilen elektrifikasyon hedefi iklim dostu enerji kaynaklarıyla (yeşil elektrifikasyon) sınırlı değil. Türk COP31 başkanı Murat Kurum bunu eylülde New York İklim Haftası’nda açıkça ortaya koydu. Başka bir deyişle hedef, kısmen TAFF ile çelişiyor. Kurum, ulusal elektrifikasyonda gönüllü bir yaklaşımı savunurken yapay zekânın artan enerji talebini karşılamak için yenilenebilir enerjinin genişletilmesini açıkça istiyor.

Elektrifikasyonun iklim eylemi açısından önemi

“Yeşil elektrifikasyon”, fosil yakıtların yerine yenilenebilir kaynaklardan elde edilen elektriği koymak üzere enerji tüketiminin dönüştürülmesini ifade ediyor. Sanayiden ulaşıma, binalardan tarıma kadar bütün sektörlerdeki tüketicilerin elektriğe dayalı süreçlere ve teknolojilere geçmesi sağlanırsa sera gazı emisyonları azalacak. Verimlilik kazanımları, yani enerji birimi başına daha yüksek verim de emisyonların azaltılmasına katkıda bulunabilir; elektrikli ulaşım bunun başlıca örneği.

Dolayısıyla tüketimin elektrifikasyonu, esas olarak iklim dostu elektrik üretimine odaklanan yeşil enerji dönüşümünün kilit bir tamamlayıcısı. Enerji tüketiminin adım adım elektrifikasyonu, bütün ekonomik sektörlerin ve hayat alanlarının yenilenebilir enerjiye geçmesini mümkün kılabilir. Ancak bütün sektörleri ve gündelik hayatı doğrudan elektrifikasyona geçirmek (“her şeyi elektrikli yap”) çok maliyetli görülüyor. Özellikle sanayide yeşil hidrojen de gerekecek (dolaylı elektrifikasyon).

Artan siyasi ilgi ve ekonomik beklentiler

Türk girişimi, elektrifikasyona yönelik artan siyasi ilgiden yararlanıyor. Uluslararası Enerji Ajansının (IEA) belirttiği gibi, ABD-İran savaşıyla bağlantılı enerji fiyatı şokları düşüncede bir değişimi hızlandırdı. 2022 ve 2026’daki fiyat şoklarının ardından petrol ve gaz fiyatlarının sürekli yüksek ve oynak seyretmesi, ithalatçı ülkelerde rekabet dezavantajları ve toplumsal baskılar yaratıyor. Birçokları için petrol ve gaz ithalatı ekonomilerinin Aşil topuğu. Uzun vadede Avrupa, Afrika, Asya ve Latin Amerika’daki ithalatçı ülkeler bu riski ancak enerji tüketimlerindeki fosil yakıt payını düşürerek giderebilir.

Elektrifikasyonun hızlandırılmasının ekonomileri modernleştirmesi ve büyüme yaratması da bekleniyor. Haneler ve işletmeler yeni teknolojilere yatırım yapacak, altyapının yenilenmesi ve genişletilmesi gerekecek. Avrupa’da yenilenebilir elektrik arzındaki hava koşullarına bağlı dalgalanmaların zaten taleple dengelenmesi gerekiyor; bu da esnek elektrik şebekelerini ve büyük ölçekli batarya depolamayı giderek daha önemli hâle getiriyor. Ulaşım ve bina sektörlerinde enerji tüketimini petrol ve gazdan elektriğe kaydırmak elektrikli motorlar, verimli batarya teknolojileri ve ısı pompalarının yanı sıra hidrojen üretmek için elektrolizörler gerektiriyor. Elektrifikasyon teknolojilerine (temiz teknoloji) yönelik artan talep, güneş ve rüzgâr enerjisi teknolojilerinde olduğu gibi, uygun maliyetli çözümler geliştirmeye yönelik uluslararası rekabeti de körüklüyor.

Temiz teknolojilerdeki küresel pazar payı, Almanya ve diğer AB üye devletleri için, özellikle Çin ile rekabette, yenilik gücünü ve jeoekonomik hâkimiyeti ölçmede kilit bir ölçüt. Ekonomik liderliği korurken elektrifikasyonu ve iklim eylemini düşük maliyetle ilerletmek için bu rekabetten yararlanmak, şu anda Avrupa hükümetlerinin karşı karşıya olduğu büyük zorluklardan biri.

“Şimdi Elektrifikasyon” …

Avrupa Komisyonu haziranda, COP31’e giden süreçte, küresel elektrifikasyon hedefine “yenilenebilir ve diğer temiz enerji” yardımıyla ulaşmak için ilk bir yol haritası önerdi (“Şimdi Elektrifikasyon”, Electrify Now). Bu amaçla mevcut üç COP başkanlığı, yani Brezilya, Türkiye/Avustralya ve Etiyopya arasındaki faaliyetleri koordine ediyor. Girişim aynı zamanda, bir sonraki Küresel Durum Değerlendirmesi’nin Paris Anlaşması hedeflerinin uygulanmasındaki ilerlemeyi değerlendireceği COP33’e de bakıyor. Birleşik Krallık, Kanada, Filipinler ve Güney Kore dâhil diğer ülkeler de “Şimdi Elektrifikasyon”a katılıyor; iki uluslararası enerji kuruluşu, IEA ve IRENA (Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı) da Türkiye ve Avustralya’nın talebi üzerine hazırlatılan özel bir rapor da dâhil olmak üzere destek veriyor.

Avrupa Komisyonu temmuzda ayrıca, AB iklim politikası reformunun bir parçası olarak üye devletleri için bir Elektrifikasyon Eylem Planı önerdi (bkz. SWP Yorumu 42/2026). Elektriğin nihai enerji tüketimindeki payı 2040’a kadar bugünkü yüzde 23’ten yüzde 46’ya iki katına çıkarılacak (gösterge niteliğinde hedef). Komisyon, önerisinde elektrifikasyonu AB iklim politikasının üç kilit hedefiyle ilişkilendiriyor: sanayinin, ulaşımın ve binaların karbonsuzlaştırılması; arz güvenliği; ve Avrupa’nın rekabet gücünün güçlendirilmesi. Elektrikli araçlara, ısı pompalarına, elektrolizörlere ve bataryalara yönelik Avrupa talebi öncelikle Avrupalı tedarikçiler tarafından karşılanacak. Bu arada fosil yakıt fiyatlarındaki oynaklık, enerji fiyatı eğilimleri üzerinde daha fazla denetim kurma ve tüketiciler için enerji maliyetlerini hem kısa hem uzun vadede düşürme çabalarını güçlendiriyor.

Özellikle Danimarka ve Hollanda, 2021-2025 dönemi Alman hükümetiyle birlikte, ulusal emisyon azaltım hedeflerine ulaşmak için bir elektrifikasyon stratejisi izledi. Norveç de elektrifikasyonu erken benimseyen bir ülke olarak Avrupa’da öne çıkıyor. Norveç, yapısal coğrafi avantajlara sahip bir ülkenin başlıca örneği. Bol hidroelektrik kaynakları elektrik fiyatlarını düşük tuttu; bina ve ulaşım sektörlerinin ikisi de büyük ölçüde elektriğe dayanıyor.

… ama Çin olmadan mı?

Elektrifikasyon konusunda uluslararası iş birliği AB için bir denge oyunu. Bir yandan küresel iklim koruma çabalarını ilerletmek istiyor. IRENA’ya göre küresel 1,5°C hedefine ulaşmak, 2035’e kadar küresel elektrik tüketiminin yüzde 78’inin yenilenebilir kaynaklardan karşılanmasını gerektiriyor. Temiz teknoloji sektörünü uluslararası ölçekte büyütmek ve sektör genelinde maliyetleri düşürmek için Çin ürünleri vazgeçilmez olacak. Avrupalı temiz teknoloji üreticileri, yerli üretimle ancak kısmen ikame edilebilecek ithal hammaddelere, çiplere ve işlemcilere ihtiyaç duyuyor. Öte yandan AB, Avrupalı temiz teknoloji şirketlerini Çin rekabetinden korumak ve Çin’in hâkimiyetini sınırlamak istiyor. Bu nedenle Sanayi Hızlandırma Yasası (IAA) gibi buna eşlik eden ticaret politikası girişimleri farklı, iş birliğine dayanmayan bir yaklaşım benimsiyor.

Çin’in hızı ve hâkimiyeti

Çin bugün dünyanın en önemli temiz teknoloji ürünlerinin yaklaşık yüzde 80’ini karşılıyor. Ülke, 2025 itibarıyla tahminen yüzde 29’luk payla elektrifikasyonda da kendisi önde gidenlerden. Pekin, son Beş Yıllık Planı’nda uluslararası alanda daha da öne geçme niyetini ilan ediyor. “Yeşil kalkınma” başlığı altında izlenen bileşenlerden biri, nihai tüketimde kömür, petrol ve gazın yerine geçecek “elektrik gücü ikamesi”. Başka bir deyişle: 2030’a kadar yüzde 35 hedefli elektrifikasyon. Bu politikanın temel taşı, sanayi amaçlı yeşil hidrojen, amonyak ve metanol ile büyük rüzgâr ve güneş santralleriyle birlikte planlanan sanayi parkları dâhil, yenilenebilir enerjinin genişletilmesi.

Çin’in bakış açısından elektrifikasyon, ekonomik modernleşmeye ve yeniliğe hizmet ediyor ve ulusal büyüme stratejisine önemli katkıda bulunuyor. İlk odak, ölçütlerden birine göre dünyanın en büyük elektrikli otomobil pazarı olmaya hazırlanan Çin pazarı. Sanayi süreçlerinin elektrifikasyonu, ısı pompalarının, elektrikli ısıtma sistemlerinin ve elektrolizörlerin üretiminin ve kullanımının artırılması anlamına geliyor. Ancak Çin’in büyüme stratejisi ihracat olmadan başarılı olamaz; sübvansiyonlar ve kapasite fazlası, uluslararası pazarları temiz teknolojilerle doldurmak için kullanılıyor. Sonuç olarak Avrupalı şirketler üzerindeki rekabet baskısı artmaya devam edecek; Pekin’in ekonomik yayılması ise elektrifikasyona ve dolayısıyla karbonsuzlaşmaya yönelik uluslararası eğilimi körükleyecek.

Amerika Birleşik Devletleri kilit bir aktör olmayı sürdürüyor

Uluslararası bağlamda ABD pazarı da aynı derecede önemli. Washington artık iklim müzakerelerine katılmasa da ABD enerji sektörü hızla gelişiyor. Biden yönetiminin 2021’de çıkardığı Enflasyonu Düşürme Yasası (IRA), kapsamlı bir destek programı içeriyordu. Yeşil hidrojen, batarya teknolojisi, elektrikli araçlar ve diğer temiz teknolojiler için vergi kredileri ve yatırım teşvikleri, batarya, elektrikli otomobil ve güneş enerjisi kurulumlarının üretimini genişletti. Bilimsel hesaplamalar, IRA’nın ABD’nin emisyon azaltımlarını neredeyse iki katına çıkarmış olabileceğini gösteriyor. Yenilenebilir enerji ve batarya teknolojisine süren yatırımlarla IRA’nın etkileri hâlâ hissediliyor. Artan akaryakıt fiyatlarına tepki olarak elektrikli araçlara talep de büyüyor. ABD Enerji Bilgi İdaresinin (EIA) bildirdiğine göre, yapay zekâ uygulamalarından kaynaklanan rekor elektrik talebinin etkisiyle rüzgâr ve güneş santrallerine yatırım artıyor. Trump, Biden yönetiminin iki büyük projeye ayırdığı finansmanı iptal ederek doğu kıyısındaki bir açık deniz rüzgâr projesini ve bir güneş santralini durdurmuş olsa da veri merkezlerinin enerji talebinin yenilenebilir kaynaklar olmadan karşılanması imkânsız. Yükselen petrol ve gaz fiyatları da temiz teknoloji sektörlerinde büyümeyi ve gelişmeyi artırmakta kendi payına düşeni yapıyor.

Küresel elektrifikasyon hedefi: Sonucu belli mi?

Bir elektrifikasyon hedefi iklim korumaya katkıda bulunacak ve oynak enerji fiyatlarına karşı bir ölçüde yalıtım sağlayacak olsa da Antalya’da uzlaşma hiç de garanti değil. Bu, Türk COP Başkanlığının eylülde New York İklim Haftası’ndaki çabalarından açıkça görülüyor. Yeşil bir hedefe öncelik vermek yerine taahhüt özellikle yeşil değil. Çevreciler bunun nükleer enerjinin genişlemesini teşvik edeceğini özellikle eleştiriyor.

Avustralya-Türkiye COP Başkanlığı diplomatik başarıya odaklanmış durumda ve tek tek ülkelerdeki ilerleme alanını kısıtlamaktan kaçınmak istiyor. Bunun yerine, daha yoksul ülkelerin mali taahhütler yoluyla yeni bir hedefe razı edilmesi gerekiyor. Bu amaçla Başkanlık, en yoksul ülkeler, ada devletleri ve gelişmekte olan ülkeler için finansman seferber etmeyi amaçlayan Küresel Elektrifikasyon Taahhüdü’ne şirketleri ve diğer paydaşları da dâhil etti. Gerekli yatırımlar listesinin başında elektrik şebekeleri ve depolama geliyor. Bu arada “Şimdi Elektrifikasyon” kampanyasına katılmak isteyen ülkelerin sayısı artıyor; yeni katılanlar arasında Almanya, Uruguay, Ürdün ve Kenya var. Pasifik Ada Ülkeleri eylül başında yayımladıkları bir bildiriyle küresel hedefe desteklerini ifade etti ve bunu teknik ve mali yardım için açık bir çağrıyla birleştirdi.

Daha fazla gelişmekte olan ülkeyi ek bir küresel hedefe razı etmek ve yeni bir yükümlülük üstlenmeye ikna etmek zorluğu sürüyor. Birçok gelişmekte olan ülke, çabaları için vaat edilen desteğin geçmişte sağlanmadığına dikkat çekerken uluslararası iklim finansmanında derinleşen kriz, her türlü taahhüdün güvenilirliğini daha da aşındırdı. COP Başkanlığının burada, hem konferanstan önce hem konferans sırasında, özel bir diplomatik beceri göstermesi ve somut teşvikler düzenlemesi gerekecek.

İklim açısından bakıldığında küresel elektrifikasyon hedefi bağlayıcı taahhütlerden yoksun ve ideal olarak yenilenebilir elektrik kaynaklarıyla sınırlandırılmalı. Diğer uygulama hedeflerinde, özellikle 2030’a kadar enerji verimliliğini iki katına ve yenilenebilir enerji kapasitesini üç katına çıkarmaya yönelik küresel hedeflerde (Dubai’deki COP28) olduğu gibi, hedefler izlemeye ve ilerleme raporlamasına imkân verecek biçimde formüle edilmeli. İlerlemenin izlenebilir olmasını sağlamak için kodlama gerekecek. Paris Anlaşması taraflarının her beş yılda bir UNFCCC’ye sunmakla yükümlü olduğu Ulusal Katkı Beyanları (NDC’ler), ülkelerin hangi iklim hedeflerine hangi araçlarla ulaşmayı amaçladıklarını seçmelerine imkân verdiği için bu amaca hizmet edebilir. Nihayetinde bu, küresel elektrifikasyon hedefindeki ilerlemenin, iklim korumaya katkısı da dâhil, şeffaf biçimde izlenmesini sağlar.

COP31’in ötesi

Almanya’da ve AB’de, yerli kaynaklardan elde edilen elektriğin kullanımını artırmak ve değer zincirlerini korumak için enerji sistemini hızla dönüştürme baskısı artıyor. Bu nedenle yenilenebilir kaynaklara dayalı elektrifikasyonda güçlü bir öz çıkar var, ama mevcut enerji arzı riskleri ve sistem dönüşümünün beklenen maliyetleri düşünüldüğünde bu açıkça yeterli değil. Bu nedenle yeşil elektrifikasyon açıkça stratejik bir hedef olarak adlandırılmalı. Bu, pek çok sektördeki işletmelere enerji arzında daha fazla istikrara giden ve iş ortamını güvence altına alan bir yol çizerek önemli bir sinyal verecek. Enerji fiyatlarındaki oynaklık, süregiden fosil yakıt arzı darboğazları ve artan küresel enerji tüketimi, AB’yi yeşil elektrifikasyonu daha güçlü biçimde izlemeye yöneltti. COP31 için öngörülen türden küresel bir anlaşmayla birleştiğinde elektrifikasyon hedefi uluslararası iş birliğine yeni bir ivme kazandırabilir.

Bu arada Çin ile rekabette amaç, Avrupalı temiz teknoloji ürünü üreticilerini desteklemek ve üçüncü ülkelerde pazar güvence altına almak olmalı. Elektrifikasyona ilişkin uluslararası iklim müzakereleri bu bakımdan önemli bir sinyal veriyor ve Alman temiz teknoloji diplomasisinin ikili iş birliğini daha somut biçimde müzakere etmesine yardımcı olabilir. Burada “Şimdi Elektrifikasyon” girişimi, aynı görüşü paylaşan orta güçleri ve diğer ticaret ortaklarını dâhil etmek için yararlı bir platform işlevi görebilir.

*Dr. Susanne Dröge, Küresel Meseleler Araştırma Grubu’nda kıdemli araştırmacı ve İklim ve Enerji Politikası Araştırma Kümesi’nin başkanıdır. Bu çalışma CC BY 4.0 lisansıyla yayımlanmıştır. Bu Yorum, yazarın görüşlerini yansıtmaktadır.

Kaynak: https://www.swp-berlin.org/en/publication/a-green-electrification-target-for-all