Hemşinliler, Modernleşme Ve Pastacılık
19. yüzyıldan itibaren Çarlık Rusya’sı ve ardından Polonya’ya çalışmak amacıyla göçen Hemşinlilerin, oralarda sadece mesleki bir formasyon öğrenmekle kalmayıp, Rus modernleşmenin bütün kültürel, sosyolojik, ekonomik ve hatta politik imkanlarını tecrübe edindiklerini söylemek mümkün. Özellikle Rus modernleşmesine paralel biçimlenen pastacılık gibi mesleklerin hitap ettiği sosyolojik katmanın üst seviyesi dikkate alındığında, Hemşin kırsallarından kopup gitmiş bir halkın oralarda kültürel dokularını yeniden şekillendiren bir sürece evrildikleri tartışma götürmez.

Doğu Karadeniz Bölgesinin en gizemli mekânlarından birisi olan Kaçkar Dağları eteklerinde, içe kapalı sosyolojisini, otantik dokusunu koruyan, hayvancılık ve kırsal yaşam merkezinde yapılanan Hemşin kültürünün, Rusya’da edindiği modernleşme deneyiminin, henüz ulus-devletleşmesi yeni başlamış olan Türkiye’ye taşınmasının öyküsü Uğur Biryol’un “Gurbet Pastası” kitabında anlatılıyor. Devrimden sonra ülkelerine dönen Hemşinli ustaların Ankara başta olmak üzere, yeni kurulan Türkiye’nin önemli kentlerinde açtıkları pastanelerin uzun yıllar devletin resmi, askeri bürokrasinin ve bu toplumsal kümenin etrafında biçimlenen ailelerin, aydınların, yazar ve şairlerin, devlet tarafından desteklenen ekonomik katmanın uğradığı ve toplandığı seçkin mekanların başında gelmesi, buralarla modernleşme seyrimiz arasında ilişkinin var olduğunu göstermekte.
Hemşinli erkeklerin Kaçkar Dağları’nın eteklerindeki kırsaldan kopup, Çarlık Rusya’sına çalışmak için giderken annelerinden aldıkları öğüt de bir bakıma onların ta başından hangi mesleğe yöneleceklerini belirlemiş gibidir. Analar, kıyamadıkları yavrularının gurbet ellerde aç ve zefil kalmamaları için karınlarını doyurabilecekleri bir işte çalışmalarını tembihler çünkü. Hem karınlarını doyurabilecekleri, hem de barınmalarına el veren meslek ise ya fırıncılık ya da pastacılıktır. Hatta kitapta anlatıldığı üzere Rusya’ya çalışmak amacıyla giden iki arkadaşın para biriktirene kadar sadece soğan ve ekmek yemeyi kararlaştırmaları, Hemşinlilerin gurbet elde tutunmak için ne tür zorluklara direnmeyi göze aldıklarının en önemli delili. Kendilerini kabul ettirmek ve Rus fırıncılara, pastacılara karşı varlık mücadelesi vermek için işlerinde hassas, disiplinli ve çok daha fazla çalışarak hemen ayrışan Hemşinlilerin zaman içerisinde Rusya’nın en önemli pastane ve fırınlarına sahip olduklarını, hatta Çar’ın Sarayına kadar hizmet götürdüklerini öğreniyoruz Biryol’un kitabından. Kimisinin daha çocuk yaşta köyünden kopup, kimisinin birkaç aylık eşini bırakıp gittiği bu gurbet yolculuğu kısa sürede Hemşinlilerin ekonomik anlamda ciddi bir sermaye birikimine sahip olmalarının da önünü açmış. Memleketlerine ilişkin en önemli yatırım ise, bugün hayranlıkla seyrettiğimiz o müthiş Hemşin konakları. Kimisinin 15 odalı olduğu, kimisinin pencere demirlerinin dahi Rusya’dan getirildiği ve ülkemizin geleneksel sivil mimari örneğinin en otantik, estetik mekanlarından birisi olan bu konakların önemli bir kısmının ne yazık ki değişen kültürel doku yüzünden kapısı bugün kilitli, pencereleri kapalı.

Gurbette kazanılan pastacılık ve fırıncılık paraları ile köylere dikilen, içerisinde St. Petersburg yapımı çini sobalar ve hatta piyanoların bulunduğu o gösterişli, yorgun konakların çoğunun artık terk edilmiş, yalnız mekanlar olarak ayakta durmaya çalışmaları hüzünlü bir fotoğraf çıkarmakta karşımıza. Müthiş bir estetik bilinç ile yapılmış ve zamanının şartlarına göre bir hayli konforlu, kimilerinin 15 odalı olduğu ahşap/taş karışımı bu otantik konakların dikkate değer bir kısmı ne yazık ki artık metruk halde. İçerisinde yıllarca kocaların, babaların, oğulların yollarına bakıldığı, pencere kenarlarına yaslanmış gelinlerin gözyaşlarının saklandığı, yaşı ilerlemiş anne-babaların Rusya’dan dönecek oğullarını son bir kez görebilmenin umudunu ölüm döşeklerinde bekledikleri, yağmur ormanlarının üzerinde patlayıp duran şimşeklerden korkan çocukların, sığınabilecekleri tek yer olan annelerinin süt kokulu göğüslerine saklandıkları bu konaklar, vücuduna doğru yürüyen sarmaşık ve çimenlerle artık ölüm yolculuğuna başlamış çoktan. O konaklar bir bakıma, Türkiye’nin modernleşme öyküsünün ana mekanlarından olan pastaneleri kuran çalışkan bir halkın ülkemize kattığı değerin hikayesini saklayan mabetlerdir.

Uğur Biryol’un kitabının en işlevsel malzemesi, önce Rusya ve sonra Polonya’ya çalışmak için giden Hemşinlilerin bugün yaşayan oğulları/torunlarının aktardığı ve sözlü tarih olarak tanımlayabileceğimiz külliyat. Aile içerisinde konusu olduğu vakit yeniden hatırlanan bu külliyatı duygu dünyasında yaşatan kuşağın son temsilcilerinin, aramızdan ayrılmadan kayıt altına alınan ve gurbet ile iç içe geçmiş pastacılılık öyküsü aslında lokal bir vakıa olmasının yanı sıra ve Türkiye tarihinin de kıymetli bir sayfasını meydana getiriyor. Özellikle İstanbul merkezli olarak Rum, Ermeni ve Balkan göçmeni halkların yaptığı bu meslek, hem Bolşevik Devrimi sonrası geri dönen Hemşinli ustaların sayısal yoğunluğu, hem de İstanbul dışında Anadolu’nun başkaca şehirlerine yönelmeleri ardından ülkemizde Hemşinlilik algısı pastacılık mesleği ile iç içe geçmiştir. Rusya’da işleri iyi gitmeyen ya da başkaca sebepler yüzünden ayrılmak zorunda kalan Hemşinli pasta, fırıncı ustalarının sadece Türkiye değil, İran ve Avrupa ülkelerine de dağıldığını, kimilerinin oralarda evlenip yeni hayat kurduğunu, mezarlarının yine bu gurbet topraklarında kaldığını da anlatıyor kitap. Hatta sadece Hemşinlilerin değil, gurbet memleketlerinden getirilen ve “Kerumli/Kırımlı” denilen ikinci hanımların öyküsü de hiç bilmediğimiz ve romanlarının yazılmasını, filmlerinin çekilmesini bekleyen bambaşka bir dünya açıyor önümüze.

Hemşinlilerin ta 19. yüzyıla kadar uzanan bu pastacılık süreçlerinin onların, -kısa zaman içerisinde-, aynı coğrafyayı paylaştıkları Lazlar karşısında hem erken modernleşmelerini sağladığını hem de ekonomik anlamda statü değişimlerine kapı araladığını söyleyebiliriz. Erken modernleşmenin uzantısı biçiminde yeniden inşa edilen Hemşin kimliğinin aynı zamanda kent soylu ve seçkinci bir benlik ürettiğini de ekleyelim. Sadece Hemşin konaklarına bakılarak dahi Lazlar ile Hemşinliler arasında sermaye birikiminin farklılığını görebilmek mümkün.
Ülkelerine geri dönen ve Cumhuriyet’in kurulma dönemine denk düşen yıllarda Hemşinli pasta ustaları İstanbul haricinde Ankara, İzmir, Samsun, Trabzon, Erzurum başta olmak üzere birçok şehirde gözde pastaneler açarak, mesleğin Anadolu’ya yayılmasında çok önemli bir fonksiyon gösterdiler. -Kitapta da değiniliyor- Hemşinlilerin pastaneleri ile Lazların pastaneleri arasındaki ayırt edici fark, -kimlik algılarına paralel biçimde- Lazların kendi mekanlarına verdikleri isimlerin otantik/yerel ve Laz kültüründe karşılığı bulunan kavramlar olması (“Serander”, “Pilita” gibi), Hemşinliler’in ise lokal/yerel/otantik bir algıya yer vermeyecek şekilde herkesin algılayabileceği kelimelere yönelmeleridir. Mesela “Filamingo”, “Deniz Atı”, “Körfez”, “Milka”, “Kafe”, “Cafe Maya”, “Sevinç”, “Meram”, “Kartal” vs gibi.

Biryol’un kitabında da belirttiği gibi şimdilerde Hemşinliler pastacılık mesleğinden büyük oranda geri çekilirken, yerlerini alan Lazların da yavaş yavaş aynı sürece doğru evrildiklerini belirtmesi oldukça manidar. Buradan şöyle bir çözümlemeye geçebiliriz ki, pastacılık mesleği araçsal bir şekilde farklı toplumsal aktörlerin sermaye biriktirdikleri geçici bir istasyon işlevi görüyor. Kurumsallaşamama gibi bir sorunun olduğunu da belirtmek gerekli. Gerek Hemşinliler ve gerekse Lazların çoğunun, arkalarından gelen çocuklarına pastacılığı sektörel anlamda öğretmeyip, devretmediği için kurumsal bir sürekliliğin geliş(e)mediği anlaşılıyor. İleride yeni aktörler biçiminde ortaya çıkacaklarının işaretini veren Kastamonu, Çankırı ve Sinoplu ustalar da muhtemelen aynı süreci yaşayacaklar gibi.