Hekimlerin Kamusal Açıklamalarında İfade Özgürlüğü Ve Disiplin Yaptırımlarının Yasallığı

Anayasa Mahkemesinden ifade özgürlüğü ve hukuk devleti üzerine önemli bir karar

4 Kasım 2026 tarihli Resmî Gazete’de, Anayasa Mahkemesinin 21 Nisan 2026 tarihli ve 2022/92607 başvuru numaralı Canan Karatay kararı yayımlandı. Anayasa Mahkemesi bu kararında, “Hekim, hangi davranışının hangi disiplin cezasına yol açacağını önceden bilebiliyor muydu? Meslek kuruluşu, böylesine ağır bir yaptırımı açık, belirli ve öngörülebilir bir kanuni çerçeveye dayanarak mı uyguladı?” sorularını tartışarak bu sorulara cevap arıyor. Bu karar, hekimlerin –keza, akademik bir meslek örgütüne bağlı başka meslek mensuplarının- kamusal açıklamaları nedeniyle disiplin yaptırımına uğratılmasının anayasal sınırlarını ortaya koyması bakımından önemli!

Bir aylık meslekten alıkoyma cezası

Anayasa Mahkemesine başvuruda bulunan Canan Karatay (başvurucu), uzman doktor ve aynı zamanda akademisyendir. Başvurucunun aşı uygulamalarına ilişkin yazılı ve görsel medyada açıklamalar yapması üzerine İstanbul Tabip Odası tarafından hakkında disiplin soruşturması başlatılmıştır. İstanbul Tabip Odası Onur Kurulu, 4 Aralık 2018 tarihli kararıyla 6023 sayılı Türk Tabipleri Birliği Kanunu’nun 39. maddesine dayanarak başvurucuya bir ay süreyle geçici olarak meslekten alıkoyma cezası vermiştir. Türk Tabipleri Birliği Yüksek Onur Kurulu da kararı, Disiplin Yönetmeliği’nin 5. maddesinin birinci fıkrasının (t) bendini ekleyerek düzelterek onamıştır.

Başvurucunun tabip odasının verdiği cezanın iptali için açtığı Ankara İdare Mahkemesinde açtığı davası reddedilmiş, istinaf başvurusu kabul edilmemiştir. Danıştay ise temyiz istemini, kararın temyize açık olmadığı gerekçesiyle incelemeksizin reddetmiştir. Bunun üzerine yapılan bireysel başvuruda Anayasa Mahkemesi, meslekten geçici olarak alıkoyma cezasının başvurucunun ifade özgürlüğüne müdahale oluşturduğunu kabul etmiştir.

Kanunun varlığı yetmez, öngörülebilir olması gerekir

Anayasa’nın 13. maddesi temel hak ve özgürlüklerin ancak kanunla sınırlanabileceğini düzenler. Ancak kanunilik, yalnızca müdahalenin bir kanun maddesine dayandırılması demek değildir. Kanunun kendisi de yeterince açık olmalı, kişi hangi davranışının hangi hukuki sonuçla karşılaşabileceğini yasal düzenlemeden makul ölçüde öngörebilmelidir. Aksi hâlde kanun, keyfî müdahaleyi önleyen bir güvence olmaktan çıkar.

Bu ölçüt, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin içtihadında da önemlidir. Sunday Times/Birleşik Krallık ve Malone/Birleşik Krallık kararlarında da müdahalenin dayanağının erişilebilir ve öngörülebilir olması, keyfîliğe karşı yeterli güvence sunması gerektiği vurgulanmıştır. Türk Anayasası’nın 13. maddesi ise temel hakların sınırlandırılmasında şekli anlamda kanun güvencesini ayrıca arar.

Kanunilik ilkesi, hukuk devletinin temel taşlarından biri olan hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerinin de güvencesidir. Bu ilke, yalnızca idarenin veya disiplin mercilerinin bir kanun hükmüne dayanarak işlem yapmasını değil, kişilerin davranışlarının hukuki sonuçlarını önceden öngörebilmesini ve kamu gücünün hangi sınırlar içerisinde kullanılacağının önceden belirlenmesini gerektirir. Dolayısıyla kanunilik, bireyi yalnızca hukuka aykırı müdahalelere karşı koruyan değil, aynı zamanda kamu gücünün keyfî kullanılmasını engelleyen anayasal bir güvencedir.

Somut olayda disiplin cezasının dayanağı olan 6023 sayılı Kanun’un 39. maddesi, hekimlere uygulanabilecek disiplin cezalarını sayıyor ve haysiyet divanlarına (onur kurulu) da bu cezaları verirken sıra gözetmeksizin geniş takdir yetkisi tanıyordu. Ne var ki yasal düzenleme, hangi somut fiile hangi cezanın uygulanacağını ortaya koyan bir ölçüt içermiyordu.

Anayasa Mahkemesi, haklı olarak buradaki sorunu tespit etmiştir. Şöyle ki, bir hekim, hangi davranışının uyarı, para cezası ya da meslekten alıkoyma yaptırımına neden olacağını kanundan hareketle öngöremiyordu. Bir diğer deyişle disiplin mercilerinin takdir yetkisini somut olayın özelliklerine, eylemin ağırlığına, ortaya çıkan zarara, kamu yararına ve hizmet gereklerine göre kullanmasını sağlayacak yeterli bir yasal çerçeve bulunmuyordu. Üstelik isnat edilen disiplin fiili ile verilen ceza arasında adil denge kurulmasını sağlayacak güvenceler de yasal düzenleme ile oluşturulmamıştı.

Başka bir ifadeyle, kanun disiplin cezalarını saymış fakat bu cezaların hangi eylemlere, hangi ölçütlerle uygulanacağını belirlememişti. Böyle bir düzenleme, yaptırımın muhatabını belirsizlik içinde bırakıyor ve hâliyle keyfî yorumlara kapı aralıyordu.

Yönetmelik, kanundaki boşluğu sınırsızca dolduramaz

Disiplin cezasının gerekçesinde Türk Tabipleri Birliği Disiplin Yönetmeliği’nin 5. maddesinin birinci fıkrasının (t) bendine de dayanılmıştı. Bu hüküm, belirlenmiş tıbbi etik değerler ile Türk Tabipleri Birliği veya Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından benimsenen uluslararası belge ve kurallar dışında davranışta bulunmayı disiplin yaptırımı kapsamında değerlendiriyordu.

Ancak Anayasa Mahkemesi, yönetmelikte bir davranış kategorisinin gösterilmiş olmasının kanundaki belirsizliği kendiliğinden gidermediğini vurguladı. Çünkü temel hakka müdahalenin ana çerçevesi ve keyfîliğe karşı esaslı güvenceler kanunda bulunmalıydı. Yönetmelik, kanunun çizdiği çerçeveyi somutlaştırabilir fakat kanunda yer alması gereken asli güvenceleri “normlar hiyerarşisi ilkesi” gereği onun yerine geçerek ilk elden oluşturamaz.

Bu yaklaşım aynı zamanda hukuk devletinin vazgeçilmez unsurlarından olan normlar hiyerarşisinin de doğal bir sonucudur. Normlar hiyerarşisinde Anayasa en üstte yer alırken kanunlar, yönetmelikler ve diğer düzenleyici işlemler hukuki geçerliliklerini üst normlara uygunluklarından alırlar. Alt norm niteliğindeki yönetmelikler, kanuna aykırı olamayacağı gibi kanunla düzenlenmesi gereken asli hususları da kanuni dayanak olmaksızın belirleyemez. Özellikle temel hak ve özgürlüklere müdahale söz konusu olduğunda, yönetmelikle kanunun çizmediği yeni sınırlamalar veya yaptırım esasları oluşturulması, yalnızca normlar hiyerarşisini değil, Anayasa’nın güvence altına aldığı hukuk devleti ilkesini de zedeler.

Peki, bu karar hekimlere sınırsız ifade özgürlüğü mü tanıyor?

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun aşı uygulamalarına ilişkin açıklamalarının bilimsel bakımdan doğru veya yanlış olduğuna hükmetmedi. Aşıların güvenliği, etkinliği ya da başvurucunun tıbbi görüşlerinin bilimsel değeri hakkında bir değerlendirme yapmadı. Bilakis ihlal kararı, disiplin yaptırımının yeterince belirli ve öngörülebilir bir kanuni temele dayanmaması nedeniyle verildi.

Hekimlerin mesleki sorumlulukları elbette vardır. Toplum sağlığını korumak, tıbbi etik kurallarına uymak ve hastaları yanlış yönlendirmemek hekimlik mesleğinin vazgeçilmez gereklerindendir. Meslek kuruluşlarının da mesleki standartları korumak ve gerektiğinde disiplin yaptırımı uygulamak görevi bulunmaktadır. Ancak bu görev, belirsiz ve sınırları çizilmemiş bir yaptırım yetkisi anlamına gelmemektedir.

Toplum sağlığının korunması meşru ve önemli bir amaçtır fakat tek başına her müdahaleyi haklı kılmaz. Önce müdahalenin açık ve öngörülebilir bir kanuni dayanağı bulunmalıdır. Bu koşul sağlandıktan sonra da açıklamanın bağlamı, kamusal tartışmaya katkısı, mesleki sorumluluklarla ilişkisi ve yaptırımın demokratik toplum düzeninde gerekli ve ölçülü olup olmadığı değerlendirilmelidir. Somut olayda Anayasa Mahkemesi, kanunilik şartı gerçekleşmediği için bu ikinci aşamaya geçmemiştir.

Hukuk devleti, yalnızca yaptırım koyma yetkisi vermemeli, o yetkinin sınırlarını da belirlemelidir

Bu yazımıza konu ettiğimiz kararında Anayasa Mahkemesi sonuç olarak Anayasa’nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar vermiştir. İhlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla dosyayı yeniden yargılama yapılmak üzere Ankara İdare Mahkemesine göndermiştir.

Kararın önemi, bir hekimin belirli bir konuda yaptığı açıklamaların doğruluğunu ilan etmesinde değil mesleki disiplin yetkisinin anayasal sınırlarını hatırlatmasında yatıyor. Bu sınırlar yalnızca hekimler için değil, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının (barolar, mimar-mühendis odaları, smmo, noter odaları vd) disiplin yetkisi kullandığı bütün alanlar için önem taşıyor.

Meslek kuruluşları, mesleğin saygınlığını ve toplumun güvenini korumakla yükümlüdür. Fakat bu görevlerini yerine getirirken hukuk devletinin güvencelerine bağlı kalmak zorundadır. Bir kişinin hangi davranışının hangi yaptırımla karşılaşacağını önceden bilemediği, disiplin merciinin ise ölçütleri belirlenmemiş geniş bir takdir alanında hareket ettiği yerde hukuki güvenlikten söz edilemez. Çünkü hukuk devletinde mesele yalnızca kimin cezalandırılacağı değil bilakis kimin, hangi fiili nedeniyle, hangi açık kurala dayanılarak ve hangi ölçü içinde cezalandırılabileceğidir.

Şüphesiz akademik meslek örgütlerinde disiplin yetkisi gereklidir fakat sınırları belirsiz bir yetki, mesleki düzeni korumaktan çok keyfîliğe zemin hazırlayabilir / hazırlamaktadır.

Ayrıca, 6023 sayılı Türk Tabipleri Birliği Kanunu’nun disiplin cezalarını düzenleyen 39. Maddesinin de, Anayasa Mahkemesinin 11 Şubat 2025 tarihli, E.2024/177, K.2025/40 sayılı kararıyla iptal edilmesine rağmen Türk Tabipleri Birliği Disiplin Yönetmeliği’nin 5. maddesinde yer alan ve tıbbi etik değerlerle benimsenmiş uluslararası kurallara aykırı davranışları disiplin yaptırımına bağlayan (t) bendi yürürlükteki metinde varlığını halen korumaktadır. Oysa bir yönetmelik hükmünün yürürlükte bulunması, kanuni dayanağındaki belirsizliği ortadan kaldırmaya yetmez. İdarenin ve meslek kuruluşlarının disiplin yetkisi, sınırları önceden belirlenmiş, öngörülebilir ve keyfî uygulamalara izin vermeyen bir kanuni çerçeveye dayanmalıdır.

Anayasa Mahkemesi’nin Canan Karatay kararıyla ortaya koyduğu anayasal mesaj açıktır: Hekimlerin mesleki sorumlulukları ve etik yükümlülükleri elbette vardır ancak bu yükümlülükler, ifade özgürlüğünü sınırsız biçimde daraltan ve hangi davranışın hangi cezayı doğuracağını belirsiz bırakan düzenlemelerin gerekçesi olamaz. Çözüm, yalnızca yönetmelik hükümlerini değiştirmek değil, öncelikle kanunda disiplin fiilleri ile yaptırımlar arasındaki ilişkiyi açıkça kurmak ve keyfî cezalandırmayı önleyecek güvenceleri oluşturmaktır. Çünkü hukuk devletinde önemli olan yalnızca disiplinin sağlanması değil, disiplin yetkisinin de hukukla sınırlandırılmasıdır.

Dolayısıyla, Türk Tabipleri Birliği Kanunu’nun disiplin cezalarını düzenleyen 39. Maddesinin Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiş olması nedeniyle şimdi TBMM’nin yukarıda belirttiğimiz çerçevede yeni yasal düzenleme yapması, Türk Tabipleri Birliği’nin de yeni yasal düzenlemeye uygun biçimde Türk Tabipleri Birliği Disiplin Yönetmeliği’ni yeniden düzenlemesi gerekmektedir.