Eşitlik Söylemi

1646 yazında eşitlik fikri yeni ve derin bir boyut kazandı. Sonuçlarına yetişmeye hâlâ çalışıyoruz

Eşitliğin Amerika Birleşik Devletleri Bağımsızlık Bildirgesi’nde dile getirilen “apaçık” gerçeklerin başında gelmesi tesadüf değildir. “Bütün insanlar eşit yaratılmıştır” iddiası orada, devrimci sonuçların kendisinden çıkması gereken soyut bir öncül olmakla kalmaz; Amerikan sömürgecilerinin en büyük kralla eşit konumda durduklarını öne sürebilecekleri ve onu hesaba çekebilecekleri somut, pratik bir zemin işlevi de görür. Thomas Jefferson, 50 yıl sonra bile kendi eserinden hâlâ etkilenmiş durumdayken, Bildirge’de yer alan eşitliğin “su götürmez gerçeği”nin günün birinde bütün insanlığı birleştireceğini bile öngörmüştü.

Oysa bugün “eşitlik” sözcüğünün farklı insanlar için çok farklı anlamlara geldiği ortada. Bir zamanlar ortak zemin sağlayabilecekmiş gibi görünen şey, şimdi yalnızca bir tartışma kaynağı daha. Bu değişimi ne açıklıyor? Bence “eşitlik” sözcüğünün yanıltıcı biçimde basit, kavramsal dilinin bu işte payı büyük. Bu dilin insanlara ve insanlar arası ilişkilere uygulanması olarak “eşitlik söylemi”ni daha iyi anlamak, bu yüzden içinde bulunduğumuz çıkmaza biraz ışık tutabilir.

Söze, kendilerini çoğu insandan daha net düşünen (ve konuşan) kişiler olarak görmekten gurur duyan bir kesimle, profesyonel filozoflarla başlayalım. Onlar eşitlikten söz ederken ne yapıyor?

Çoğu zaman insanlar hakkında bir şey söylüyorlar: temelde nasıl varlıklar olduğumuz ve ahlaki, siyasi ve toplumsal açıdan bize nasıl davranılması gerektiği hakkında. Akademik bir filozof “bütün insanlar eşittir” dediğinde genellikle şunu kastediyor: ırk ve cinsiyet, ekonomik sınıf ya da bireysel liyakat farklılıklarına rağmen her insan bir şekilde temel bir bakımdan (ya da bakımlardan) aynıdır. Kimi filozoflar insanın akıl ve ahlaki fail olma yetisini öne çıkarırken kimileri acıya ve şiddetli ölüme karşı karşılıklı kırılganlığımızı vurguluyor. Yine de hepsi, dayanağı ne olursa olsun bu aynılığın toplumsal ve siyasi düzenlemelerimiz bakımından önem taşıması gerektiği, dolayısıyla insanlar arasındaki her kalıcı eşitsizliğin mutlaka bir gerekçe ya da telafi gerektireceği konusunda hemfikir.

Ama burada filozof olmayan biri, profesyonellerin neden “aynılık” gibi daha açık bir sözcük yerine “eşitlik”in teknik diline ısrarla başvurduğunu merak edebilir. Bence nedenlerden biri, “eşitlik” kavramının taşıdığı nicel kesinlik ve aşkın hakikat çağrışımlarından yararlanmaları. Bu çağrışımlar da eşitsizlik sorununu görece çözülebilir kılıyor: varlığı ölçülebilen, dolayısıyla üzerinde uzlaşılabilen bir şey olarak. Özgürlük gibi öteki siyasi değerler ortak bir ölçüye indirgenmeye direnirken eşitliğin nicel mantığı böylece toplumsal ilerlemenin kendisine göre yargılanabileceği nesnel bir ölçüt vaat ediyor.

Modern “eşitlik söylemi”nin açıkça matematiksel yanı yeni değil. Bildirge’deki “apaçıklık” diline bakalım. Bu, Öklid’in Elemanlar’ına (yaklaşık MÖ 300) bir göndermeydi. Orada eşitliğin geçişlilik özelliği, yani “aynı şeye eşit olan şeyler birbirine de eşittir”, aksiyomata ya da “değerli kavramlar” denen ilkelerin başında gelir. Bu geometrik önermelerin doğruluğu da kanıtsız kabul edilebilir, böylece daha az bariz sonuçlara varmak için akıl yürütülecek ortak bir başlangıç noktası işlevi görürdü.

Bildirge’den iki yüzyıl sonra, filozof Ronald Dworkin’i de Taking Rights Seriously’de (1977) bütün insanların eşitlik hakkını “aksiyomatik” diye nitelerken ve böylece insanların temel eşitliğini siyasi tartışma konusu olmaktan çıkarırken buluyoruz. Temelini metafizikçiler ve ilahiyatçılar tartışsın, ya da insan olmayan hayvanların veya yapay zekânın ahlaki özne olarak eşit sayılıp sayılmayacağını. Siyaset filozofları da bu eşitliğin toplumsal, siyasi ve ekonomik ilişkilerimiz için ne anlama geldiğini belirleme işine, bütünüyle daha önemli bu işe koyulabilirdi. Tıpkı Jefferson gibi Dworkin de sonradan bu aksiyomuna dünya tarihi ölçeğinde bir önem yükleyecek, onu moderniteye özgü “siyasi tartışmada bir tür plato” olarak sunacaktı. Dworkin bununla, liberalizmden faydacılığa, liberteryenizmden komünizme çağdaş siyasi ideolojilerin çoğunun, “topluluğun bütün üyelerinin önemli olduğu ve eşit ölçüde önemli olduğu” ortak öncülünden yola çıkmak zorunda olduğunu kastediyordu. Dolayısıyla aralarındaki farklara rağmen siyasi rakipler kendilerini ortak bir temel üzerine inşa eden kişiler olarak görmeliydi.

Bugün Dworkin’in eşitliği evrensel bir öncül sayan tarihsel iyimserliğini savunmak daha zor görünüyor. Yine de onun “eşitlikçi plato” imgesi akademik filozoflar arasında hâlâ revaçta. Onlar için temel eşitlik, “ahlaki düşüncede, (1) soyluların köylülerden daha büyük değere sahip sayıldığı … modern öncesi bir dünya ile (2) bu kaba önyargıları reddeden modern bir dünya arasındaki ayrımı” silinmez biçimde işaret eder hâle geldi. Üstelik benzer vakalara mantıken benzer davranılacaksa, siyasette de “eşitler”e “eşit” davranılması, örneğin herkese aynı miktarda refah, hak ya da kaynak dağıtılması gerekir. Dworkin’in Oxford’daki meslektaşı, analitik Marksist G. A. Cohen da böylece “adaletin insanların eşit miktarda sahip olmasını gerektirdiği bir şey olduğunu” basitçe kabul edebiliyordu. Geriye kalan tek soru Amartya Sen’in sorusuydu: “Neyin eşitliği?” (Vurgu bana ait.)

Yine de bir kişinin temel eşitliğine saygı göstermek için bazen eşitsiz davranmanın gerekebileceği düşüncesi, olumlu ayrımcılık gibi politikaları destekleyen 20. yüzyıl sonu liberallerinin çoğuna da sezgisel geliyordu. Dworkin bu sezgiyi etkili biçimde, insanlara “eşit” davranmak, yani herkese aynı ölçütleri uygulamak ya da herkese aynı miktarı dağıtmak ile onlara farklılıklarına duyarlı biçimde “eşitler olarak” davranmak arasındaki ayrım üzerinden formüle etti. Bu kavrayış ilk bakışta çok daha eski olan Marksist ilkeye, “Herkesten yeteneğine göre, herkese ihtiyacına göre” ilkesine benzer gelebilir. Ancak tarihçi Darrin McMahon’ın Equality (2023) adlı kitabında gözlemlediği gibi, Marx ve Engels eşitliği hep eleştirmiş, onu gelecek komünist devrimin ortadan kaldıracağı bir “halk önyargısı” daha diye geçiştirmişti.

Her hâlükârda, o zamandan beri toplumsal ya da “ilişkisel” eşitlikçilik kuramlarının, özellikle de filozof Elizabeth Anderson’la anılanların merkezine oturan Marx’ın değil Dworkin’in ayrımı oldu. Bu görüşe göre eşitliğin amacı, haklar ya da kaynaklar olsun, şeylerin nicel olarak özdeş biçimde dağıtılmasını sağlamak değil; her bireyin aşağılık ya da üstünlük içeren hiyerarşik ilişkilerden uzak, bir eşit olarak durabildiği adil bir toplumun gerçekleşmesidir. Ama şeytan her zamanki gibi ayrıntıda gizli: ilişkisel eşitlikçiler “eşitler” olarak ilişki kurmanın pratikte neye benzediği, özellikle de hangi durumlarda ve ne tür eşitsiz muamelenin işin içine girebileceği konusunda olumlu terimlerle şaşırtıcı derecede az şey söylüyor.

Benzer bir güçlükle, toplumsal adalete yaklaşım olarak “hakkaniyet”i “eşitlik”in karşısına koyan son tartışmalarda da karşılaşılıyor. Birincisinin savunucuları, ikincisinden farklı olarak hakkaniyetin ırk, engellilik ya da sosyoekonomik koşullar gibi bazı farklılıkları hesaba katarak herkese uyan tek tip bir yaklaşımı reddettiğinde ısrar ediyor. Ancak sıkıştırıldıklarında hakkaniyetin savunucuları da “hakkaniyete uygun” muameleyi şaşırtıcı biçimde Dworkinci terimlerle, örneğin dezavantajlıları ayrıcalıklılarla “eşit zemine” oturtmak olarak tanımlıyor. Sonuç, hakkaniyetin ilerici savunucuları ile muhafazakâr eleştirmenleri arasında tuhaf bir yakınlaşma oldu: her biri kendi tercih ettiği yaklaşımı gerçekten eşitlikçi olan olarak sunuyor; bir taraf eşit duruşun eşitsiz muamele gerektirdiğinde, öbür taraf eşitler toplumunda aynı kuralların herkese eşit biçimde uygulanması gerektiğinde ısrar ediyor.

Öyleyse eşitlik söyleminin insanı şaşkına çevirmesine şaşmamalı! Filozoflar arasında bile hep vaat ettiğinden azını sunuyor. Kimine göre eşitlik, önemli olan her bakımdan aynı olduğumuz anlamına gelir, dolayısıyla aynı ölçütler uygulanmalıdır; kimine göre de saygıyı hak eden bakımlardan hepimizin birbirimizden farklı olduğu anlamına gelir. Dworkin’in güya açıklığa kavuşturan, insanlara “eşitler olarak” davranma formülü bile ince eleyip sık dokunduğunda, insanlara kendi özel koşullarına uygun düştüğünde eşitsiz davranmamız gerektiği önerisine indirgeniyor. Eşitliğin talep ettiği bundan ibaretse, kalıtsal bir aristokrat buna itiraz edecek fazla bir şey bulamaz.

Ancak McMahon gibi bir tarihçi burada bizi, eşitliğin anlamının her zaman “yakalanması zor” olduğunu hatırlatarak rahatlatabilir. Fransızcada örneğin ça m’est égal “benim için hepsi aynı” anlamına gelebilir, evet; ama farklılıklarımızın önemsiz olduğu, kayıtsızlık konusu olduğu anlamına da gelebilir. İngilizce “eşitlik söylemi”nin çeşitleri daha da kafa karıştırıcı olabilir. Samuel Johnson’ın A Dictionary of the English Language’ı (1755), 250 yıldan fazla önce ilk yayımlandığında “equal” sıfatı için “kayıtsız”, “büyüklük [ya da] üstünlük bakımından bir başkasına benzer” ve “her amaca yeterli” de dahil olmak üzere en az sekiz tanım sunuyordu.

Yine de bu çokluğun içinde, erken modern İngilizcede eşitlik söyleminin ayırt edici bir iş yaptığı görülüyor. Özellikle, aslen Latince aequalis sözcüğünden türeyen “equal” sıfatı, İngilizce konuşanlara daha yaygın bir Anglosakson sözcüğe, Almanca gleich ile eş kökenli “alike”a karşı hep okumuşlara özgü ve toplumsal açıdan daha seçkin bir alternatif sunuyordu. Bugün eşitliği esas olarak matematiksel terimlerle kavrasak da erken modern İngiliz kulağına bu, daha çok denklik gibi bir şey ifade ediyordu: yani aynı düzeyde ya da dengede olmak, bir tarafın ötekinden ne yüksek ne alçak olması.

14.yüzyıldaki Wycliffe İncili’ni ele alalım; bu çeviri Aziz Pavlus’un Korintliler’e hayırseverlik öğütlerini şöyle aktarıyordu: “ama şimdiki zamanda denklik [aequalitas] uğruna, sizin bolluğunuz onların ihtiyacını karşılasın, onların bolluğu da sizin ihtiyacınızı karşılasın, denklik sağlansın diye.” Bu pasajda zenginle yoksulun “eşit” kılınması, belli bir anda aynı miktarda servete sahip olmalarıyla değil, ellerindekilerin zaman içinde karşılıklı vermeyle dengelenmesiyle olacaktı. Birinin bolluğu, ileride rollerin tersine döneceği beklentisiyle bir başkasının ihtiyacını karşılamalıydı. Burada eşitliğin denklik olarak tarihsel anlamı, kadim tüccarların değerli madenleri ve ticaret mallarını pazarda tartmak için kullandığı terazilerin “düzlenmesi” işlemini açıkça çağrıştırıyor. (Nitekim İngilizce “level” sözcüğü aslen terazi anlamına gelen Latince libra’dan türemiştir.)

Doğrudan kadim Helen dünyasına dönersek eşitlik kavramı ile dengeleme etkinliği arasında aynı pratik bağı buluruz. Bu bağ, Öklid gibi Yunan matematikçilerin eserlerinde “eşitlik” (isotes) fikrini “aynılık” ve “benzerlik” gibi öteki kavramsal ilişkilerden ayırmak için neden bu kadar uğraştığını da açıklayabilir. Aristoteles de Metafizik’te eşitliği yalnızca olumsuz terimlerle tanımlayarak ayırt etti: “Eşit, ne büyük ne küçük olandır; ama doğası gereği ya büyük ya küçük olabilecek olandır.” Başka bir deyişle eşitlikte istisnai bir şey vardı. Aynılığın aksine eşitlik, normalde bir fark bulmayı beklediğimiz yerde farkın yokluğuydu.

Bu tanım, sanırım Aristoteles’in Politika’daki ünlü gözlemini, yani “adaletin bir tür eşitlik” olduğunu anlamlandırmamıza, ayrıca onun çağdaş siyasette dolaşımda en az iki rakip eşitlik tanımı bulunduğu yönündeki iddiasını kavramamıza yardımcı olabilir. Başka bir yerde bunları sırasıyla “aritmetik” ve “geometrik” eşitlik olarak tanımlayacaktı: birincisi, taraflar arasında örneğin servet ya da erdem bakımından farklar olsa da onlara sayısal olarak özdeş paylar dağıtıyor; ikincisi ise her birine farklılıkları oranında farklı miktarlar veriyordu. Politika’da bu iki eşitlik türü, siyasi gücü yurttaşlar arasında, özellikle yoksul çoğunluk ile zengin azınlık arasında dengelemek için rakip stratejiler olarak yeniden karşımıza çıkar. Demokratlar ilk ilkeyi tercih ederek her yetişkin erkek yurttaşa, eşit değerli madeni paralar gibi tam olarak eşit bir siyasi ağırlık verilmesi gerektiğini savunurken, oligarklar yurttaşların bunun yerine pazardaki madenler gibi tartılmasında, siyasi gücün de her birine eşitsiz servetiyle ya da erdemiyle orantılı biçimde dağıtılmasında ısrar ediyordu. Dolayısıyla Antik Yunan’da siyasi görevlilerin yurttaşlarca seçilmesi oligarşik bir yöntem sayılıyordu; buna karşıt, gerçek anlamda demokratik seçenek ise ad çekme, yani kurayla seçimdi ve herkese gücü kullanma konusunda tamamen eşit (rastgele) bir şans tanıyordu.

Ancak şuna dikkat edin: farklılıklarına rağmen antik demokratlar da oligarklar da her yurttaşın, hatta her insanın bir şekilde “eşit” olması gerektiği görüşünü benimsemeden “eşitliği” siyasi bir ideal olarak kucaklayabiliyordu. Antik dünyanın ekonomik açıdan en kapsayıcı ve en katılımcı siyasi topluluğunda, yani demokratik Atina’da bile Atinalı demokratlar bazı insanları, yani yerli doğumlu yetişkin erkek yurttaşları, öbürlerinden, yani kadınlardan, çocuklardan, kölelerden ya da “barbarlar”dan, hatta Aristoteles gibi yerleşik yabancıların da aralarında bulunduğu öteki Yunanlardan daha değerli ve daha ağırlıklı görüyordu. Dolayısıyla eşitliğin amacı Atina’da bile hiçbir eşitsiz parçanın ya da kişinin geri kalanı ağırlığıyla ezerek ya da hâkimiyeti altına alarak siyasi topluluğun dengesini bozmasına engel olmaktı.

Şu ana dek yaptığım tarihsel tarama Dworkin’in “eşitlikçi plato” fikrini doğrular görünüyor. Antik Yunanlar kuşkusuz siyasi eşitlik üzerine incelikli fikirlere sahipti, ama insanların temelde eşitsiz olduğuna da açıkça inanıyordu. Öyleyse modern eşitlikçilik, kurtarılamaz biçimde hiyerarşik bu geçmişle köklü bir kopuşu işaretlemiyor mu?

Hemen hüküm vermeyelim. Çünkü antik dünyanın başka bir yerinde, Roma İmparatorluğu’nda, Dworkin’in temel insan eşitliği “aksiyomu”na şaşırtıcı biçimde benzeyen ifadeler buluyoruz. MS 3. yüzyılın başlarında yaşamış imparatorluk hukukçusu Ulpianus’un Justinianus’un Digesta’sında korunan şu alıntısını ele alalım: “Medenî hukuka gelince köleler hiç sayılır; ama doğal hukuka gelince bütün insanlar eşittir (aequales).”

İşte bugün birçok filozofun tipik biçimde modern saydığı bir iddia: bütün insanlar (köleler bile) doğal olarak eşittir. Ancak bağlamı içinde Ulpianus’un kastettiği açıkça farklı bir şeydi. O, bütün insanlara hukuken ya da siyaseten eşitler olarak davranılması gerektiğini, hele aynı hak ya da kaynakların tanınması gerektiğini söylemiyordu. Ulpianus’un asıl vurguladığı, kölelerin bile her insana istisnasız uygulanan “doğal” hukuka eşit ölçüde tabi olduğuydu.

Demek ki Ulpianus için insanların “eşitliği” daha çok kayıtsızlık gibi bir anlam taşıyordu. Nitekim modern bir Fransızca konuşurun ça m’est égal demesi gibi, doğa yasası da Roma İmparatorluğu’nda hayata başka türlü hükmeden aşırı güç, servet ya da statü farklarını hiç hesaba katmıyordu. Başka bir deyişle güneş, yağmur ya da ölüm gibi, erkek ya da kadın, özgür ya da köle herkesin üzerine kayıtsızca düşüyordu. Ama bu “doğal” olan, bu yüzden Roma yaşamının (ve hukukunun) karakteristiği olan pek çok hiyerarşiyi inkâr etmiyor ya da ortadan kaldırmıyordu. Yalnızca o hiyerarşilerin önemsiz sayılabileceği (zorunlu olarak sınırlı) bir doğal adalet bakış açısı belirliyordu.

Doğal eşitlik fikrinin Roma kökenlerine dair bu gözlem, modern eşitlikçiliğin kaynakları hakkındaki daha tanıdık bir hikâyeye de meydan okuyor. Birçok modern okura Bağımsızlık Bildirgesi’ndeki Kutsal Kitap kaynaklı “yaratılış” dili, insanların eşitliğinin aslen dinî bir fikir, ister Yahudi ister Hristiyan, olduğunu düşündürür. Oysa İbrani Kutsal Kitabı’na bakılırsa eşitliğin kavramsal dili göze çarpacak biçimde yoktur. Tekvin’de Kutsal Kitap’ın Tanrısı insanları, erkek ve kadın, “kendi suretinde” yaratır. Ama bu ilahi benzerlik, Kutsal Kitap’ın başka yerlerinde görülen köleliğin ve ataerkilliğin de aralarında bulunduğu, Tanrı tarafından onaylanmış ya da hoş görülmüş pek çok hiyerarşi biçimine engel olmaz.

Ancak sonra, MS 3. ve 4. yüzyıllarda, Aziz Cyprianus ve Lactantius gibi Romalı Hristiyan savunucuların zulme direnirken bir yandan insanın “Tanrı’nın suretinde ya da benzerliğinde” yaratılışına dair Kutsal Kitap anlatısını, öbür yandan evrensel bir hukuki adalet ölçütü olarak Roma hukukunun “eşitlik” dilini bilerek birleştirdiğini görürüz. Ortaya, Latin Hristiyan dünyasında ilahi adaletten söz etmenin tamamen yeni ve çok etkili bir yolu çıktı. Roma medenî hukukunun aksine Hristiyan Tanrısı’nın gerçekten “insanlar arasında ayrım gözetmeyen” biri olduğu açığa çıkmıştı. Dolayısıyla onun gözünde köle ile özgürün, zengin ile yoksulun, erkek ile kadının dünyevi ayrımları günün birinde hiçbir şey ifade etmeyecekti. Herkes “eşit” biçimde, yani aynı ilahi ölçüte göre yargılanacak, sonra manevi değerleriyle orantılı olarak ödüllendirilecek ya da cezalandırılacaktı.

Artık eşitlik söyleminin tarihinin çoğunda neden hiyerarşiyle uyumlu olmakla kalmayıp ona temelden destek verdiğini görebiliriz. Bunun nedeni Yunan demokratların, Roma hukukçularının ve Hristiyan ilahiyatçıların inanmadıkları bir ideale dil ucuyla saygı göstermeleri ya da kendi taahhütlerinin eşitlikçi mantığını sonuna kadar götürmekten aciz olmaları değildir. Nedeni, geçmişte insanların bütün (ya da bazı) insanların eşit olduğu öncülünden, bu yüzden toplumsal ya da değerlendirici anlamda eşitler olarak muamele görmeleri gerektiği sonucuna bizim kadar kolay geçmemesidir. Tanrı’nın, hukukun ya da demokratik kuranın gözünde “eşit” olmak, bazı farklılıklarımızın o belirli amaç bakımından önem taşımaması anlamına geliyordu. Bundan o farklılıkların her amaç bakımından önemsiz sayılması gerektiği, ya da bütün insanların erdem veya değer bakımından birbirine yeterince benzediği, dolayısıyla toplumsal ya da siyasi olarak emsal muamelesi görmesi gerektiği sonucu çıkmıyordu. Hatta ilk türden eşitliği vurgulamak çoğu kez, belirli bireyler ya da toplumsal gruplar arasındaki bariz eşitsizlikleri daha net ortaya çıkarmanın, böylece onları hiyerarşik ilişkilere uygun hâle getirmenin bir yoluydu.

Yine de bu kopukluğu açıklayan aynı anlam bolluğu, yani denklik ve yokluk, denge ve oran, kayıtsızlık ve eşdeğerlik olarak eşitlik, aynı zamanda “eşitlik söylemi”nin erken modern İngiltere’de nasıl yeni ve eşsiz biçimde güçlü bir siyasi kuvvet kazandığını da açıklayabilir. Bu kuvvetle birlikte sıradan İngiliz erkek ve kadınlar, onun pek çok belirsizliğinden yararlanarak yalnızca eşit adalet değil, ayrıcalıklılarla eşit konum da talep etmeye başladı.

Dönüşümün tam anını belirlemek için 1776 yazının ötesine, 1646 yazına bakmalıyız; John Lilburne adlı bir adam Lordlar Kamarası’nda iftira suçlamasıyla yargılanıyordu. Bugün Lilburne esas olarak İngiliz İç Savaşı sırasında etkin olan Leveller hareketinin liderlerinden biri olarak anılır. Leveller’lar da 1647 Putney Tartışmaları’nda, modern Britanya’da gerçeğe dönüşmesinden birkaç yüzyıl önce, genel erkek oy hakkını talep etmeleriyle hatırlanır. Ancak bir önceki haziranda Lordların karşısına çıkarıldığında Lilburne görece önemsiz bir şey yapmıştı. Aristokrat yargıçlarının önünde diz çökmeyi ya da şapkasını çıkarmayı basitçe reddetmişti. Gerekçesi mi? Tanrı’nın “dünyada nefes almış tek tek ve ayrı ayrı her erkeği ve kadını … güç, haysiyet, otorite ve ululukta eşit ve benzer” yarattığıydı. Dolayısıyla hiç kimse “karşılıklı anlaşma ya da rıza” olmaksızın bir başkası üzerinde “otorite, hâkimiyet ya da yargıçlık gücü” iddia edemezdi.

Denge diye bir şey kalmadı! Kayıtsızlık diye bir şey kalmadı! O anda Lilburne bir şekilde insanların Tanrı önündeki eşitliğini, kendisi gibi sıradan insanların da yeryüzünde sözde üstleriyle aynı düzeyde, emsal olarak durabileceği talebine çevirmeyi başardı. Böylece Lilburne’ün önermesi, ABD Bağımsızlık Bildirgesi’nde sonradan bulunan düzleştirici mantığın erken ve aslında daha radikal bir sürümünü sunuyordu. Her şeyden önce kadınları açıkça eşit yaratılanlar arasında ve nasıl yönetilecekleri konusunda eşit söz hakkına sahip olanlar arasında sayıyordu. (ABD’de bu ek, 1848 Seneca Falls Bildirgesi’ne kadar, 70 yıldan fazla beklemek zorunda kalacaktı.)

Lilburne bunu nasıl başardı? İşe, önceki İngiliz eşitlik söyleminin genellikle koruduğu kavramsal bir ayrımı, yani aynı ölçüte tabi olma ya da aynı ölçütle yargılanma anlamında “eşit” olmak ile birinin emsali olma anlamında toplumsal ve değerlendirici bakımdan “bir eşit” olmak arasındaki ayrımı ortadan kaldırarak başladı. Geriye dönüp bakınca Lilburne’ün bu çabasına erken modern İngilizcedeki daha geniş bir kavramsal gevşekliğin yardım ettiğini görebiliriz; bu gevşeklik sayesinde Yunancadan ve Latinceden miras kalan klasik ayrımların çoğu çözülmeye başlamıştı. Örneğin Aristoteles’in Politika’sının 1598’de yayımlanan ilk İngilizce çevirisinde çevirmen her iki terimi de “equal” diye çevirerek “eşit” (isos) olmakla “benzer” (homoios) olmak arasındaki felsefi ayrımı basitçe silmişti.

Bu tür kaymalar şüphesiz felsefi kesinliğe aykırıdır. Ama siyaseten bakıldığında fırsatlar yarattı. Lilburne böyle bir fırsatı Magna Carta’da fark etti; özellikle de krallıktaki her özgür adama per pares, yani emsalleri tarafından yargılanma hakkını güvenceye alan maddede. Erken modern İngilizcede “peer” sözcüğü elbette derecesi ne olursa olsun, yüksek ya da düşük, toplumsal bir eşit anlamına gelebilirdi. Ama siyasi kullanımda giderek İngiliz aristokrasisinin bir üyesi anlamına da gelebiliyordu. Lilburne’ün dediği gibi her “özgür doğmuş” İngiliz erkek ve kadın “emsallerinin (ya da eşitlerinin) yasal hükmü”yle yargılanma hakkına sahipse, o hâlde bu kişi tıpkı Yaratılış’ta olduğu gibi Commonwealth’teki en büyük Lord’la “eşit bir ayrıcalığa” da hak kazanmış olmalıydı.

Leveller hareketi sonraki dönemde bu kavramsal belirsizliği sayısız broşür, protesto ve dilekçede sonuna kadar zorladı; bunlarda İngiliz sıradan insanlarının yasa önünde aristokratlarla yalnızca “eşit” biçimde muamele görmesini değil, soyluluğun bütün siyasi yararlarından da yararlanmasını talep etti. Thomas Rainborough’un Putney’de oy hakkının köklü biçimde genişletilmesi yoluyla dile getirdiği ünlü “eşit söz” talebi de aynı düzleştirici mantığı izledi: “Çünkü gerçekten İngiltere’deki en yoksul adamın da en büyük adam kadar yaşayacak bir hayatı olduğunu düşünüyorum.” Avam Kamarası’na sunulan dikkate değer 1649 tarihli Leveller kadınlar dilekçesi de öyleydi; dilekçeyi sunan kadınlar şöyle diyordu:

Tanrı’nın suretinde yaratıldığımızdan, Mesih’te erkeklerle eşit bir paya sahip olduğumuzdan ve bu Commonwealth’in Özgürlüklerinde de orantılı bir paya sahip olduğumuzdan emin olduğumuza göre, gözlerinizde bu Saygıdeğer Kamara’ya Dilekçe vermeye ya da Şikâyetlerimizi arz etmeye layık görülmeyecek kadar aşağılık görünmemize şaşırmadan ve üzülmeden edemiyoruz.

Böylece Leveller hareketi başarısız olsa da eşitlik hakkındaki bu yeni konuşma biçimi yaşamaya devam etti. Düzleştirici mantığın çeşitlemelerini Thomas Hobbes’un Leviathan’ında (1651), “ilk İngiliz feministi” (ve kararlı bir Tory) diye anılan Mary Astell’in yazılarında ve ABD Bağımsızlık Bildirgesi’nde buluyoruz. Siyasi sonuçları farklı olan bu çok değişik metinlerde, eşitlik dili kendine özgü işlevini sürdürdü: büyükleri haddine indirirken marjinalleri ve dışlananları onlarla buluşacak şekilde yükseltti. Dolayısıyla eşitlik iddia etmek artık yalnızca aynı yasanın ya da aynı Tanrı’nın aynı ölçütleri kayıtsızca uygulamasını talep etmek değildi. Toplumda eşit olarak tanınmayı talep etmekti: yani bir emsal olarak konuşma, yargılama ve dinlenme hakkına sahip biri olmayı.

Görünüşe göre yüzyıllar boyunca eşitlik söyleminin başlıca siyasi işlevi buydu. Ama bugün bu dil düzleştirme gücünün büyük bölümünü yitirdi. Aynı zamanda eşitlik konuşmaları artık birleştirmiyor; hayal kırıklığına uğratıyor ve bölüyor. Neden?

Belki sorun, bu kavramsal dili ilk baştan çekici kılan şeyde yatıyor. Eşitliğin tarihi, onun basit olmaktan, hele apaçık olmaktan çok uzak olduğunu, zaman içinde dikkat çekici sayıda anlam biriktirdiğini gösteriyor. İnsanların birbirleriyle nasıl ilişki kurması gerektiği söz konusu olduğunda ise bu farklı anlamlar, yani yokluk ya da denge, kayıtsızlık ya da eşdeğerlik, çoğu kez birbiriyle gerilim içinde, hatta açıkça çelişki hâlinde.

Hâl böyleyken birbirimizi duymadan konuşmamız şaşırtıcı mı! Hem de “eşitlik” sözcüğü daha iyi bir ölçümün ya da akıl yürütmenin anlaşmazlıklarımızı çözmesi gerektiğini düşündürürken. Şimdi bundan, pek çok çağdaş ilerici gibi, eşitlikten büsbütün vazgeçip tarihsel olarak daha az belirsiz başka bir ideali tercih etmenin daha iyi olacağı sonucu çıkarılabilir. Ama bu bence bir hata olur. Çünkü tarihsel olarak eşitlik söyleminin sorunu, yani kavramsal belirsizliği, aynı zamanda onun olağanüstü gücünün kaynağı olmuştur.

Yine Lilburne’ü ele alalım. Daha iyi eğitimli eleştirmenleri onun Lordlara yönelik “genel Önerme”sinin mantıksal bir sıçrama (non sequitur) olduğunu öne sürebilirdi (ve sürdü). Tanrı’nın erkekleri ve kadınları ilahi adaletine eşit biçimde tabi kıldığı öncülünden, bu yüzden siyaseten emsal olarak tanınmaları gerektiği sonucu düpedüz çıkmıyordu. Ama bu eleştiri Lilburne’ün ve Leveller arkadaşlarının eşitliğin birçok farklı anlamını kullanmasını ve kendi siyasi sonuçlarını çıkarmasını engellemedi. Başarıları da yalnızca ustalıklı bir söz oyunu ya da kavramsal el çabukluğu değildi. İngiliz sıradan insanlarının, Lordlar kadar kendi adlarına düşünüp konuşabildiği yolundaki ısrarlarının inandırıcılığı, tanıdık bir kuruma dayanıyordu: jüri. “Mahallenin 12 adamı” kendileri gibi sıradan birinin yargılanmasında oturduğunda servet, meslek, eğitim ve yetenek farkları ortadan kalkmıyordu. Yalnızca bir karara varmak bakımından önemini yitiriyordu. Böylece jüri üyeleri birbirini “emsal ve eşit” olarak görmeye başladı, çünkü kurum onlardan birlikte dinlerken, müzakere ederken ve karar verirken emsal gibi davranmalarını istiyordu.

Böylece eşitliğin “yapılması”, onun fikrinden önce geldi. Ama Leveller “eşitlik söylemi” belirli bir toplumsal pratiğe dayanıyorsa, o pratiğin sınırları da önemliydi. İngiliz kadınlar jürilerce yargılanabiliyordu, ama jürilerde oturmuyordu; İngiliz Atlantik dünyasındaki köleleştirilmiş Afrikalılar ise, kuşkusuz “yaratılmış İnsanlar” olsalar da bu ayrıcalığı kullanamayacak kadar “hayvani” sayılıyordu. Bu yüzden yüzyıllar boyunca bu gruplar, kendilerinin de emsal ve eşit olarak hareket edebileceği (ve öyle görülebileceği) toplumsal pratikler ve kurumlar olmadığında aynı argümanlardan yararlanmak için mücadele etmek zorunda kaldı.

Geçmişi bu kadarla bırakalım. Peki ya gelecek? Her şeyden önce yukarıdaki çözümleme, “eşitlik söylemi”ni anlamlı kılma işinin esas olarak felsefi değil pratik olduğunu düşündürüyor. Bununla birlikte filozoflar çoğu kez eşitlikle ilgili güçlüklerin mantıksal ya da tanımsal olması gerektiğini varsayarak ilerliyor. Her insanın hangi bakımdan “eşit” olduğunu yeterli kesinlikle belirleyebilsek, adalet konusundaki anlaşmazlıklarımız dağılıp gidecekmiş gibi. Ama tarih, asıl önemli görevin eşitliği ilk etapta anlamlı kılan toplumsal pratikleri ve kurumları ayakta tutmak olduğunu söylüyor. (Dolayısıyla çağdaş ilişkisel eşitlikçilerin, hiyerarşik ilişkilere genel bir direnişin ötesinde eşitliğin bizden ne talep ettiğini olumlu terimlerle açıklama konusundaki çekingenliği ciddi bir kusurdur.)

Peki eşitliğe tarihten beslenen bir yaklaşım nasıl görünürdü? Bir kere, jüri üyeliği gibi şeylere dikkat etmeyi (hatta yalnızca katılmayı) gerektirirdi; bunlar bizim gibi olmayan, yani büyüklük, üstünlük ya da ideoloji bakımından bizden farklı insanlarla emsal olarak karşılaştığımız, giderek yaygınlığı azalan çevrimdışı mekânlar arasında yer alıyor. Bugün bu mekânlar yalnızca büyük dil modelleri ya da sosyal medya gibi sürtünmesiz teknolojilerin değil, pek çok tüketici deneyiminin giderek fiyata göre katmanlaşmasının, Michael Sandel’in 2012’de “Amerikan hayatının skybox’laştırılması” diye adlandırdığı olgunun da tehdidi altında. Ama bu tür etkinliklere daha eşit koşullarda katılmak bizi özdeş kılmaz, fikir birliğine vardığımız anlamına da gelmez. Yalnızca sınırlı bir süre ve amaç için, farklılıklarımızın hangimizin önemli olduğunu ya da kimin sesinin sayılması gerektiğini belirlemesine izin vermemeyi taahhüt ettiğimiz anlamına gelir.

Çünkü tarih bize bir şey söylüyorsa, o da eşitliğin esas olarak inanılacak bir fikir ya da onaylanacak partizan bir bağlılık olmadığıdır. Eşitlik insanların yaptığı bir şeydir, bizim de yapmamız gereken bir şeydir. Ancak o zaman eşit yaratılırız; “Doğa Yasaları ve Doğa’nın Tanrısı” aracılığıyla değil, birbirimiz aracılığıyla, her gün.

*Teresa M Bejan, Birleşik Krallık’taki Oxford Üniversitesinde siyaset kuramı profesörü ve Oriel College üyesidir. Mere Civility: Disagreement and the Limits of Toleration (2017) ile First Among Equals: Visions of Equality Before Egalitarianism (2026) adlı kitapların yazarıdır.

Kaynak: https://aeon.co/essays/historical-ideas-of-equality-help-us-imagine-an-equal-world